نه ترکمنچای نه راه بهشت برین
رامین فخاری*
درباره قرارداد راهبردی ایران و چین که به یکی از موضوعات سیاسی و اقتصادی روز بدل شده، تحلیلهای مختلفی ارائه شده است که اکثرا یک حالت صفر و صدی دارد. بخشی از نیروهای سیاسی به مخالفت صریح با این سند اقدام کردند و عدهای دیگر نیز به هواداری پروپاقرص از آن برخاستند. آیا قرارداد راهبردی ایران و چین آنطورکه ادعا میشود، قرارداد ترکمنچای است یا یک راه نجات رهایی ایران از قیدوبند تحریمهای ایالات متحده؟
پیشزمینهای که برای این مطلب میتوان مطرح کرد، این است که سوءرفتارهای دولت دونالد ترامپ با ایران و خروج آمریکا از برجام که فشارهای اقتصادی بسیاری را بر کشورمان تحمیل کرد و همچنین تلاش دونالد ترامپ برای مهار چین و آوردن صنایع به داخل آمریکا، ایران و چین را به دلیل وجود یک تهدید مشترک و منافع مشترک به سمت یک همگرایی پیش برد. موضوعی که مطرح است این است که هر دو طرف به همدیگر نیازمندند زیرا ایران از لحاظ اقتصادی تحت تحریمهای شدید قرار دارد و کشور چین نیز به یک صادرکننده امن نفت نیاز دارد که وابستگی کمتری به ایالات متحده داشته باشد و امنیت مقصد انرژی مورد نیاز خود را تأمین کند. علاوه بر این به متنوعسازی مبدأ تأمین انرژی خود نیز اقدام کند؛ زیرا در این صورت اگر یک اتفاق مشابه مانند تحریم نفتی اعراب علیه غرب اینبار علیه چین صورت بگیرد، با متنوعساختن کشورهای مبدأ صادرکننده نفت، این تحریمها را خنثی کند. علاوه بر این چین برای حضور در خاورمیانه به قدرت منطقهای ایران نیز نیازمند است. موضوع اولی که میتوان مطرح کرد این است که چین در جهان امروز یک حقیقت است و خواهناخواه درحال تبدیلشدن به قدرت اقتصادی اول جهان است و این مسئله امکان دارد در یک سال آینده جهان را دوباره به سمت یک دوقطبی اما منعطف رهنمون کند که عمدتا اساس رقابتها در این دوقطبی را رقابتهای اقتصادی تشکیل بدهد. رقابتی که در یک طرف چین و بلوک شرق باشند و در طرف دیگر آمریکا و متحدان اقتصادیاش یعنی اتحادیه اروپا که نماینده اقتصادی آن آلمان به همراه کره جنوبی و ژاپن قرار دارند. موضوع دومی که مطرح میشود، افول هژمونی آمریکاست که امکان دارد بیشتر نمایانگر نظریات شخصی و تمایلات اشخاصی باشد که این تئوری را مطرح میکنند. با وجود اینکه تیم مقابل آن به یک رقیب در عرصه اقتصاد برای آمریکا تبدیل شده است، نمیتوانیم مسئله را بهعنوان نابودی ایالات متحده در نظر بگیریم. سناریویی که بیشتر محتمل است، افزایش رقابتهای اقتصادی این دو کشور و تقسیم قدرت بین این دو کشور در سطح جهان و بلوکبندی جهان از لحاظ اقتصادی است. در صورتی که این سناریو رخ بدهد، ایران میتواند یکی از کشورهای برنده این سناریو باشد. ایران میتواند علاوه بر برخورداری از مواهب روابط اقتصادی با چین با پیشگرفتن سیاست موازنه، ایالات متحده را نیز به جهتی سوق دهد که رفتار خود را در قبال ایران اصلاح کرده و امتیازاتی را برای ایران قائل شود. زیرا در غیر این صورت رقیب این کشور یعنی چین در ایران و به تبع آن در خاورمیانه دست بالا خواهد داشت. یک نکته بسیار جالب درباره کشور چین وجود دارد که باید سرلوحه اقتصاد ما نیز شود و آن اینکه چین در همه نقاط جهان از آفریقا گرفته تا اروپا و آمریکا و خاورمیانه حضور دارد و به متنوعسازی اقتصاد خود نیز بسیار اهمیت میدهد. روابط با چین نیز نباید به نادیدهگرفتن روابط اقتصادی و سیاسی با سایر نقاط جهان منجر شود. همانطورکه اشاره شد، بهترین حالت ایجاد یک موازنه بین چین و سایر کشورهاست. موضوع دیگری که حائز اهمیت است، این است که درحالحاضر کالاهای ایرانی بههیچوجه قدرت رقابت با کالاهای چینی را از لحاظ قیمت تولید ندارند؛ زیرا چین اقدام به تولید انبوه میکند که این مسئله میتواند ضمن تنوعبخشی، از هزینههای تولید نیز بکاهد. در نتیجه روابط راهبردی ایران و چین باید به گونهای تنظیم شود که ایران مانند پاکستان و افغانستان تبدیل به یک کشور مصرفی کالاهای چینی و یک کشور با اقتصاد تکمحصولی نشود. لبه دیگر که شاید بتوان آن را لبه تیز توسعه روابط ایران و چین و جاده ابریشم دانست، این است که هرچند امکان دارد روابط راهبردی ایران و چین در مقطعی از تورم ایران بکاهد ولی سرازیرشدن کالاهای چینی به بازارهای ایران میتواند تبعات منفی برای تولیدات داخلی ایران در پی داشته باشد. بنابراین روابط تجاری ایران و چین باید به شکلی باشد که ضمن احترام متقابل تأمینکننده منافع هر دو کشور باشد. در نتیجه میتوان گفت یک جهتگیری حد متوسط برای این توافق این است که نه آن را راهی برای رسیدن ایران به بهشت برین دانست و نه بهطورکامل روابط اقتصادی ایران و چین را نفی کرد. نباید این توافق را به توافقی استعماری مانند ترکمنچای تشبیه کرد. چنین مانند سایر کشورهای جهان میتواند روابط دوستانهای با ایران داشته باشد و در بخشی از اقتصاد ایران حضور داشته باشد. * دانشجوی ارشد مطالعات خاورمیانه دانشگاه علامه طباطبایی منبع: دیپلماسی ایرانی
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.