|

جاسوس تمام‌عیار

شرق: «راستش اگر سرگرد داورِ سالخورده در مسابقات تانتون قبض‌ روح نشده بود، پای چپم هم هرگز به مدرسه ترزگود باز نمی‌شد. وسط ترم آمد، بدون اینکه مصاحبه‌ای پشت‌ سر بگذارد- اواخر ماه مه بود، گرچه آب‌و‌هوا چیز دیگری می‌گفت- آن‌هم به‌واسطه یکی از آن مؤسسات دغلکاری که کارشان تأمین تیم آموزشی دبستان‌هاست استخدام شد تا به‌جای مرحوم داور تدریس کند، البته تا زمانی که فرد مناسبی پیدا شود. ترزگورد در دفتر مدرسه ایستاد و گفت: زبان‌شناس. همکار موقت. بعد با حالتی تدافعی به موهایش دست کشید...». «بندزن،‌ جامه‌دوز، سرباز،‌ جاسوس» عنوان رمانی است از جان لوکاره که با ترجمه زهره قلی‌پور در نشر نی منتشر شده است. این رمان نخستین کتاب از سه‌گانه «در جست‌وجوی کارلا» است،‌ سه‌گانه‌ای که شاهکار جان لوکاره در ادبیات جاسوسی به شمار می‌رود. در این سه‌گانه تیپ‌های شخصیتی زنده‌ای از مأموران مخفی و نیروهای سازمانی در لایه‌های مختلف جامعه بریتانیا به تصویر درآمده است. در توضیحات ترجمه فارسی کتاب به این نکته اشاره شده که لوکاره در بازنمایی جدیت و سخت‌کوشی شخصیت‌هایش، خواه درستکار یا خائن، به بهترین نحو عمل کرده، چون از زمان جنگ شاهد مناسبات حاکم در سیاست‌های دستگاه‌های جاسوسی بوده است. همین اشراف بر سلسله‌مراتب سازمانی با روح خیال‌پرور نویسنده درهم‌آمیخته و به او کمک کرده است تا با نمایش موازی خیانت‌های جنسی و سیاسی در کتاب حاضر، گوشه‌ای از چهره واقعی سازمان‌های جاسوسی را از رهگذر گمانه‌زنی‌های شخصیت سربه‌تو، باریک‌بین و جفادیده جرج‌ اسمایلی برملا کند. عنوان این رمان، برگفته از نخستین کلمات شعر انگلیسی کودکانه‌ای است که برای سرگرمی و به قصد پیشگویی شغل یک کودک در آینده، هنگام شمارش چیزهایی مثل گلبرگ‌های آفتابگردان، دکمه‌های لباس، هسته‌های گیلاس و... خوانده می‌شود. اصل شعر این است: «بندزن، جامه‌دوز، سرباز، جاشو/ پولدار فقیر، گدا، دزد...». جان لوکاره در بخشی از مقدمه کتاب نوشته: «همیشه دلم می‌خواست رمانی بنویسم که ماجراهای آن در کورن‌وال می‌گذرد و تا امروز بندزن، جامه‌دوز... نزدیک‌ترین اثر به چیزی بوده که در نظر داشته‌ام. در نسخه ناتمامی که سال‌ها پیش از شروع نگارش جدی این کتاب در کشوی میزم مانده بود، هیچ ردی از شخصیت جرج اسمایلی نبود؛ در عوض، داستان با معرفی مردی منزوی و تلخ‌کام شروع می‌شد که تک‌وتنها در صخره‌های کورن‌وال زندگی می‌کرد و به اتوموبیل مشکی‌رنگ تک‌سرنشینی خیره شده بود که جاده مارپیچی در کورن‌وال غربی را انتخاب کرده بودم؛ آنجا که خانه‌های روستایی محقر در حاشیه دریا بنا شده‌اند و انگار تپه‌های پشت‌سرشان آنها را به‌سوی دریا هل می‌دهند. قهرمان داستان من با سطلی در دست می‌رود تا به جوجه‌هایش غذا بدهد. نقص عضو دارد، درست مثل جیم پریدو در کتابی که پیش‌رو دارید. او هم مثل جیم مأمور مخفی سابق بریتانیاست و در دامی افتاده بوده که خائنی از سازمان خودش موسوم به سیرک برای او پهن کرده بوده است». لوکاره می‌گوید طرح اولیه کتابش درباره مأموران سیرک بود که این شخصیت را به سازمان برمی‌گردانند تا خائن ناشناس را به اجرای دوباره توطئه خود و بنابراین افشای هویتش ترغیب کند. او می‌گوید که می‌خواسته کل داستانش در زمان حاضر بگذرد و نه در رفت‌و‌آمد به زمان گذشته که بعدا به آن روی آورد: «هیچ راهی برای دنبال‌کردن یک روایت خطی پیدا نمی‌کردم و د‌رعین‌حال نگاهم به گذشته‌ای بود که قهرمان داستانم را به این نقطه آغازین داستان کشانده بود. بنابراین یک روز، بعد از ماه‌ها ناامیدی، کل نسخه دست‌نویس را به حیاط بردم و سوزاندم و از نو شروع کردم. به علاوه دردسر تازه‌ای برای خودم تراشیده بودم. تصمیم داشتم چیزی را وصف کنم که در آن ایام هنوز برای خوانندگانم تازگی داشت و شاید به‌رغم همه افشاگری‌های مطبوعاتی درباره میزان نفوذ سازمان‌های مخفی ما، هنوز تازه باشد: از جمله منطق پشت‌وروی عملیات جاسوسی دوجانبه، و حجم انبوه رعب و وحشتی که می‌توان در سازمان دشمن دید. وقتی تلاش‌هایش برای جمع‌آوری اطلاعات تحت‌نظر سازمان رقیب درمی‌آید». در بخشی از رمان می‌خوانیم: «آن شب اسمایلی تک‌و‌تنها روی تختش در هتل آیلا انتظار می‌کشید، هرچند هنوز خوابش نمی‌آمد. دوباره پرونده‌ای را که لیکان در خانه مندل به او داده بود، به دست گرفت. تاریخ آن به اواخر دهه پنجاه برمی‌گشت، یعنی زمانی که سیرک مثل سایر بخش‌های وایت‌هال از سوی سازمان رقیب تحت فشار بود تا نظارت سختگیرانه‌ای بر وفاداری کارکنانش داشته باشد. اغلب موارد مندرج در پرونده مطابق اطلاعات معمول بودند:‌ شنود تلفنی، گزارش‌های وردست‌ها، مصاحبه‌های ناتمام با اساتید دانشگاه، رفقا و معرف‌های تعیین‌شده. اما یک مدرک بود که مثل آهن‌ربا اسمایلی را به خود جذب کرد؛ اسمایلی نمی‌توانست از آن چشم بپوشد».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.