شکلهای زندگی: به مناسبت انتشار سرود اعتراض و شعرهای دیگر از پابلو نرودا
شاعر غیرناب
نادر شهريوري (صدقي)
پابلو نرودا خود را به «کلام» تسلیم نمیکند تا شعری ناب بسراید زیرا شاعر شعرهای غیرناب است. او در توصیف شعر غیرناب میگوید «یک شعر غیرناب مثل لباسی که به تن میکنیم، مثل تنهایمان، لکزده از سوپ، آمیخته به شرم و چین و چروکها و شب زندهداریها و رؤیاها، دیدهها، پیشگوییها، اظهار تنفر و عشق، توصیف روستاییان و چهارپایان، لرزش دیدار، وفاداریهای اجتماعی، نپذیرفتنها و تردیدها، تصدیقها و درخواستهایمان است.»1در شعر غیرناب زندگی با تمام جلوهها، زیباییها و زشتیهایش، با «قهرمانان»اش، «رویدادهای پست»اش و «پرندگان کارائیب»اش2 نمایان میشود؛ نرودا شاعر این زندگی است. او در پاسخ به کسانی که میگویند چنین نباید کرد میگوید: «... به ایشان درود میفرستم، در برابرشان کلاه از سر برمیدارم/ و رهایشان میکنم تا قلههای ناب شعر و شاعری را به زیر پای آورند/ چون موشانی خوشبخت بر قالبی پنیر/ مرا قلمروی دیگر است».3
قلمروی شاعر تمامی جهان است اما شاعر برای درک جهان به عادات و الگوهای تکرارشونده آن تسلیم نمیشود بلکه شکیبایی به خرج میدهد. «باید گذاشت تصویر رودها، دریا، شیرینی و شوری در ساختی ژرفتر از معنای لغوی خود در طنین و ولوله آیند، باید شکیبا بود و حوصله داشت، نباید شتابزده و با ذهنی معقول به رویارویی پرسشها رفت».4
به نظر نرودا زندگی و شعر را باید در فرصتهای غیرناب جست. برای نرودا، شعر ناب تنها فرصت شاعر است زیرا چیزی از زندگی، از پستی و بلندیهای آن را میتوان در آن پیدا کرد. با شعر غیرناب میتوان به دنبال جای پاها، اثر انگشتها و هر چیز ملموس دیگری که اثری از زندگی در آن باشد رفت. تنها در این شرایط است که میتوان چیزی در جهان یافت که آن را به «سرود کوچک انسانی» درآورد. به همین دلیل شاعر گاه آدمیان را به بزرگداشت پرندگان میبرد تا درعینحال با استعارهای زیبا اما فراموششده، سرزمین بهخوننشسته خویش را نیز به یاد آورد: «اگر شما ندیدید آسمان کارائیب را/ که بیزخمی در خون مینشیند/ زیبایی این جهان را نشناختهاید/ و از جهانی که در آن زیستهاید خبر ندارید».5
در نرودا زندگی با سرود پیوند میخورد، او همپای سرودهای خویش «در سیاهی جنگل/ به سوی نور/ فریاد میکشد»6 تا سرود «شعر غیرناب» را بسراید. شعر غیرناب شعر «وضع موجود» است، شعر کیفر است اما در همان حال سرود رفتن است. «شعرم سرود است و کیفر/ به من میگویند: تو از آن ظلمتی/ شاید، شاید، ولی به سوی نور میروم/ من مرد نان و ماهیام/ در لابهلای کتابها مرا نخواهی یافت/ بل در میان زنان و مردان: / لایتناهی را آنان به من آموختهاند».7 لایتناهی «بلندیهای ماچوپیچو» است، شهری کهن از گذشته دور، ویرانهای شکوهمند در میان تختهسنگهای سر به فلک کشیده، دنیایی متروک و مغرور که شاعر خود را در میانهشان جزئی بینهایت کوچک میبیند. او در لایتناهی، در آن بلندیهای سرسخت/ در میان آن همه شکوه و جلال و ابدیت، به زمین مینگرد تا شعر بلند خویش را بسراید. «پس آنگاه بر نردبام زمین فراز شدم/ از میان انبوهی شریر جنگلهای گمشده/ تا بلندای تو، ماچوپیچو/شهر گردنفراز صخرههای پلکانی/ منزگاه واپسین آنان/ که زمین به جامههای خواب پنهانشان نکرد».8
«بلندیهای ماچوپیچو» شعر بلند نرودا است که آن را راهگشای شعر خویش در حال و در آینده قرار میدهد. نرودا آنگاه که بر قله بر بلندیهای ماچوپیچو میایستد، دیگر شاعر ناسیونال نیست بلکه شاعر انترناسیونال است. او شاعری جهانوطن است که عشقش به تمامی جهان تعلق میگیرد.
«احساس میکردم که شیلیایی و پرویی و امریکایی هستم. در آن بلندیهای سرسخت، میان آن همه شکوه و جلال و ویرانیهای پراکنده، اصول ایمانی را که نیاز داشتم به شعرم ادامه بدهم یافته بودم».9 شاعر بر فراز بلندیهای ماچوپیچو، گذشته را خطاب قرار میدهد، او آدمیان را در پستوی تاریک فراموشخانه به سخنگفتن وامیدارد: «همهچیز را به من بگویید، زنجیر به زنجیر/ حلقه به حلقه، گام به گام/... چونان رودی از پیکانهای زرد آذرخش/ چونان رودی که از پلنگان مدفون/ و بگذارید بگریم، ساعتها، روزها، سالها/ دورانهای کور، قرنهای نجومی».10
نرودا را نمیتوان شاعر سبکی معین در نظر گرفت، بسیاری او را شاعری رئالیستی میدانند اما نرودا با درک رئالیستی به معنای مرسوم آن عمیقا مخالف است. «من از رئالیسم در شعر نفرت دارم، علاوه بر این حتما لازم نیست شعر سورئالیستی یا شبهرئالیستی باشد اما باید تا آنجا که میتوان ضدرئالیستی شود».11 شعر ضدرئالیستی نرودا شعری است که در واقعیت نمیماند و اسیر آن نمیشود، شعر نرودا کلامی است که در ناشناختهها مأوا میگزیند یعنی در آن جاها که به تسخیر درنمیآید؛ مانند بلندیهای ماچوپیچو، تنها در این صورت شعر میتواند به آزادی خود ببالد. بدین سان شعر دیگر نقشه یا ابزاری برای رهایی از تنگراهههای حسی و عاطفی نخواهد بود، بلکه همچون زورقی است که در رودخانه حیات جریان پیدا میکند. درک نرودا از شعر همچون درک وی از زندگی است: درکی متناقض، زاینده و دائما نو به نو شونده، همچون رودی طغیانگر که گرچه طغیان میکند اما زایندگیاش مانع از آن میشود که خرابی به بار آورد. نرودا شعر خود را به بهار تشبیه میکند، بهار پر جوش و خروش که آدمی هر روز در انتظار دگرگونی است. این تصور از زندگی به شعرهای او مایههای قوی از خوشبینی میدهد. «گل سرخ
را دیدم که در گواتمالا میشکفت/ دفاع از سرزمین بیبرگان را دیدم/ و عدالت را که به همه دهانها میرسید».12
نرودا در زمانه خوشبینی زندگی میکرد، زندگیاش نیز توأم با خوشبینی بود و همینطور شعرهایش. در آخرین برگ خاطراتش از زندگی، عشق و سیاست میگوید و میانشان تفاوتی قائل نمیشود. در همه اینها حسی مشترک میان انسان شکل میگیرد، به نظر نرودا در انسانها جدا از نژاد، ملیت و قوم همواره «حسی مشترک»، دقیقا به مفهوم روسویی آن، وجود دارد که واسطه فهم و درکشان از یکدیگر میشود. با این حال شاعر انسان را به صرف انسانبودن مورد توجه قرار نمیدهد، بلکه میکوشد جایگاه «انسان تاریخی» را دریابد و نقشش را در ساختن زندگی، تاریخ و بناهای عظیم و باشکوه دریابد. نرودا در بلندیهای ماچوپیچو بر فراز آن بنای باشکوه که آدمی خود را کوچک و فراموششده میبیند خطاب به ماچوپیچو میگوید: چگونه اینچنین عظیم و باشکوه شدهای؟ «ماچوپیچو! آیا/ سنگ بر سنگ نهادی، و بر بنیاد زندهای؟/ اخگر را بر اخگر نهادی و بر شالوده اشک؟/ آتش در طلا نهادی و لرزان در درون آن/ فواره سرخخون؟».13 آنگاه شاعر از ماچوپیچو میخواهد درونش را آشکار کند، گویی رستاخیزی عظیم در کار است که حتی بناهای سخت و استوار را به سخنگفتن وامیدارد. «بردهای را که در گور کردی بر من
ببخشای!/ خشکه نان بینوایان را از درون جانت قی کن/ تنپوش مندرس رعیت را به من بنما، و روزنش را/ به من بگو که او چگونه میخفت در زندگی».14
با نرودا شعر تجربه میشود، آدمی نشانههای آن را پیرامون خود در زندگی پیدا میکند. بسیاری اشعار نرودا را واجد سویههای مشخص سیاسی تلقی میکنند که به مدلولی معین منتهی میشود. همینطور است؛ شعر نرودا، شعری جانبدار است یا چنان که خود میگوید چیزی از جنس آب یا آتش است که بیهیچ تردیدی یا پاک میکند یا میسوزاند. «یا» واژهای مهم در اشعار نرودا است که به واسطه آن جهان قطبی میشود اما این، هیچ از جریان زندگی نمیکاهد. در زندگی چنانکه نرودا میگوید هدفی خاص وجود ندارد، آنچه مهم است «جریانیافتن» است، خون در رگ زمین به سرود بدل میشود تا نرودا سرود زندگی را به اعتراض سیاسی پیوند بزند.
پینوشتها:
1)مقاله به سوی شعر ناب
2) عنوان سه شعر از مجموعه «سرود اعتراض»، پابلو نرودا، ترجمه احمد کریمیحکاک، فرامرز سلیمانی
3، 5، 7، 12) از مجموعه «سرود اعتراض»، پابلو نرودا، ترجمه احمد کریمیحکاک، فرامرز سلیمانی
4) «دفتر پرسشها»، پابلو نرودا، ترجمه نازی عظیما
6) شعری از احمد شاملو
8، 10، 13، 14) بلندیهای ماچوپیچو، پابلو نرودا، ترجمه احمد کریمیحکاک، فرامرز سلیمانی
9، 11) اعتراف به زندگی، پابلو نرودا، ترجمه احمد پوری
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.