افسون بینیازی
سارا آقابابایان: سرزمین خانهبهدوشان را میتوان جدیدترین مانیفست سینمایی در آسیبشناسی مفهوم رؤیای آمریکایی تلقی کرد که از این جنبه حائز اهمیت است که مانیفست انتقادیاش نه یک بیانیه خشک و خالی گزنده بلکه حاوی راهحلی نوبر و آنتیتزی کاربردی است. از سوی دیگر اگرچه قصه فیلم طبق منبع اقتباسش در پسلرزههای متأثر از رکود اقتصادی سال 2008 و بحران وامهای مسکن بانکها رخ میدهد ولی تقارن نمایش ساخته کلوئی ژائو با ایامی که رکورد اقتصادی ناشی از پاندمی کووید19 قربانیان زیادی داشته، انضمام معناداری با وقایع روز نیز یافته است.
پیرنگ بسیط فیلم راوی تقلاهای زنی به نام فرن (فرانسیس مک دورمند) بهمنظور بازیابی از عزای فقدان همسر و ازدستدادن شغل و کاشانهاش است. نخستین مکانیسم دفاعی او برای هضم شرایط بهصورت پسزدن همه متعلقات و ترک مایملکش فعال میشود، آنچه از لحاظ روانشناسی در ضمیر انسان برای پرهیز از درد خسران بیشتر قابلتفسیر است.
ذیل همین پرده اول، فیلم دست روی یکی از نقاط ضعف اساسی و جدی سازوکار فعلی نظام سرمایهداری گذاشته: شرایط زنان در جامعه آمریکا. به نحوی که اثر بدون غلتیدن در ورطه فمینیسم رادیکال، لابهلای شرح حال فرن و زنان همقطارش اجحاف تاریخی گستردهای را که در نیمقرن اخیر علیه زنان روا داشته شده، برجسته میکند. چند نسل زنان دوران معاصر که در منازلشان حبس شده و تشویق مؤکد میشدند که خانهدار بمانند و فرزندانشان را پرورش دهند (استبداد خاموشی که در دهه 60 میلادی محرک جنبش حقوق زنان شد) تا در این سالها بخشی از آنان به مرور بیوه یا توسط شوهرانشان ترک شدهاند تا مجبور باشند بدون تجربه اشتغال و مهارت حرفهای، زندگی خود و فرزندانشان را به دندان بگیرند. عمق فاجعه زمانی عیانتر میشود که زنانی که با انجام وظیفه تربیت فرزندان، نیروی کار و اشتغال را تأمین کرده و داخل چرخه اقتصاد محسوب میشدند با رشد فناوری رباتیک و هوشمندشدن صنایع و کاهش شدید نیاز به نیروی فیزیکی انسان، حتی نقش سابق خود را نیز از دست داده و درواقع خود به سربار و طفیلی ساختار اقتصادی تبدیل شدهاند.
رؤیای آمریکایی برای این زنان چه تعبیری دارد؟ رویکرد مترقی فیلم از این مقطع بروز یافته که با وجود قابلیت دراممحوری برای غمگساری و ذکر حرمان، هرگز در پی جلب ترحم نمیرود و از قضا برخلاف نمونههای مرتجعانه و بهاصطلاح چپگرا، با حفظ منزلت و شأن کاراکترهایش و بدون چشمپوشی از اصالت انسانیشان، مسیر جدیدی را که کاراکترش در نظر گرفته نه یک معضل تهدیدآمیز بلکه یک فرصت به حساب آورده؛ یعنی لغو تمام شاخصههای احترامبرانگیز و قراردادهای اعتباربخش در جامعه امروز و گسست از پیوندهای عاطفی مبتنی بر تملک، طی یک انتخاب آزادانه و بزرگداشت زندگی رها و جادهای در یک ون همچون یک خانهبهدوش؛ پدیدهای که فیلم در ادامه بر قبحزدایی از آن متمرکز است.
تعمیم تأییدآمیز این سبک زندگی به جوانانی که برای صرفهجویی در اجاره خانه به آن روی آوردهاند یا سالخوردگانی که زندگی مستقل در یک ون را به حبسشدن در خانه سالمندان و مراکز عامالمنفعه ترجیح دادهاند یا مبتلایان به بیماریهای مزمن که از طریق خانهبهدوشی فقدان بیمه را جبران کردهاند، فیلم با چاشنی زیباییشناسی صوفیانه با گرتهبرداری از سلوک هیپیوار، نشان میدهد این خانهبهدوشان اگرچه هرکدام در زندگی خود به زمین سفت خوردهاند ولی برخاسته و با حفظ شور زندگی همچنان شانس لذتبردن از رؤیای آمریکایی را دارند.
بهرسمیتشناختن شهامت این افراد و روح استقلالطلبشان در فیلم با فقیرنوازی همراه نیست و آب به آسیاب اقتدارطلبان مدعی اعاده عدالت (درواقع مستبدان سوءاستفادهگر) نریخته که پیش از هرچیز آزادی اراده انسان را سلب میکنند بلکه به جایش مناعت طبع این خانهبهدوشان را میستاید. کسانی که خانهبهدوش هستند ولی بیخانمان نیستند، اگرچه ورشکسته و فقیرند یا با مستمری ناچیز دولتی روزگار میگذرانند ولی حق حیاتشان را محفوظ نگاه داشته و با حفظ مثبتاندیشی آرامش خود را در بدویتی رهابخش جستوجو میکنند با روشهایی چون کشت و زرع پایا و خودکفایی طبیعی با کاهش اتکا به تکنولوژی، تشکیل مجدد جامعههای کوچک براساس دادوستد کالا به کالا و روابط همدلانه، آنهم در زمانه حکمرانی ارتباطات مجازی که آنلاینشدن خدمات (چند فراز مهم فیلم به کارکردن فرن برای آمازون اختصاص دارد) بلعیدن بازارها توسط غولهای تجاری و زمینخوردن کسبوکارهای کوچک را تسریع کرده و فرصتهای شغلی را از دور خارج میکند که این بهمعنای مخدوششدن عدالت اجتماعی و بیخانمانشدن روزمره تعداد بیشماری از انسانهاست.
سرزمین خانهبهدوشان داستان هجرت از سرگشتگی ماتم و فقدان تا وارستگی و تولدی دوباره است. نگرشی موقر با محتوای چیرگی قناعت بر حس زیادهخواهی، این همان پیامی است که فیلمساز در تلاش برای انتقال آن است و فضای فیلم همچون یک مدیتیشن این پیام را در فطرت مخاطب جان داده و اثبات میکند. تمهیداتی مانند کنار هم گذاشتن اجرای مسلط مک دورمند با بداههپردازیهای نابازیگران، علاوه بر ایجاد لحن نیمهمستند، لطافت ملموسی به اثر بخشیده تا فیلم با درونمایههای تلخ و سیاه از قبیل افسردگی اجتماعی در پی بحران اقتصادی، مورد پردازش قرار نگیرد و مشی مصالحهجویانهاش را تا انتها حفظ کند.
تا جایی که حتی اگر از نقطهنظری مشکلپسند به برخی سکانسهای اضافی و مطول فیلم خرده گرفته شود که حداقل یک ربع از رانندگی و نماهای جادهای اضافی است یا قابهای خوشرنگ و زیبای فیلم تنها به زبردستی در ترفند فیلمبرداری در ساعات جادویی غروب تقلیل یابد، همچنان نمیتوان تردیدی داشت که جهانبینی و تفکر پشتیبان سرزمین خانهبهدوشان برای قراردادن اثر در قواره یکی از بحثانگیزترین دستاوردهای اخیر سینمای آمریکا کفایت میکند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.