|

فروپاشی: داستان گذشته و آینده جهان

آسیب‌های زیست‌محیطی، تغییرات آب‌وهوایی، جهانی‌شدن، رشد سریع جمعیت و تصمیم‌های سیاسی نابخردانه همه عواملی بوده‌اند که در سراسر دنیا باعث فروپاشی جوامع شده‌اند، اما بعضی جوامع با چاره‌اندیشی‌های مناسب راه بقا را در پیش گرفتند. در کتاب «فروپاشی»، نویسنده به یافتن الگوی بنیادین معضلات جدی و نابودگر محیط زیست می‌پردازد و با استفاده از رشته‌ای از روایت‌های فرهنگی و تاریخی، نظریه‌ای فراگیر و جهانی ارائه می‌دهد. جرد دایموند در کتاب «فروپاشی: چگونه جوامع راه فنا یا بقا را برمی‌گزینند»، برای درک فروپاشی‌های اجتماعی که مسائل زیست محیطی در آنها نقش اساسی دارد از روش‌های قیاسی استفاده می‌کند. دایموند در کتاب «اسلحه، میکروب و فولاد: سرنوشت جوامع بشری» روش مقایسه‌ای را در جهت خلاف این موضوع به کار برده بود: سرنوشت جوامع انسانی در قاره‌های مختلف طی ۱۳ هزار سال گذشته. درعوض در کتاب حاضر که بیشتر بر فروپاشی‌ها تمرکز دارد تا بر شکل‌گیری‌ها، بسیاری از جوامع گذشته و حال را با یکدیگر مقایسه کرده است که از لحاظ آسیب‌پذیری زیست‌محیطی، روابط با همسایگان، نهادهای سیاسی و سایر متغیرهای «دریافتنی» یا درونی ضروری برای تأثیرگذاری بر ثبات یک جامعه تفاوت دارند. متغیرهای «خروجی» یا بیرونی که بررسی می‌کند شامل فروپاشی یا بقاست- و همین‌طور نحوه فروپاشی درصورتی‌که اتفاق افتاده باشد. هدف از ربط‌دادن عوامل متغیر بیرونی به متغیرهای درونی شناسایی تأثیر متغیرهای دریافتنی احتمالی بر فروپاشی‌هاست.
بخش یک کتاب شامل تک فصلی طولانی درباره مسائل زیست محیطی جنوب غربی ایالت مونتانا در آمریکاست. مونتانا از این مزیت برخوردار است که جامعه‌ای امروزی و جهان اولی به شمار می‌آید ولی ضمن اینکه مسائل زیست محیطی و جمعیتی آن واقعی است در مقایسه با بیشتر جوامع دیگر جهان اول، دردسرهایش نسبتا خفیف‌تر است. بخش دو که در مورد جوامع باستانی است با چهار فصل مختصرتر آغاز می‌شود. آنها جوامعی کوچک و پیرامونی به شمار می‌رفتند و برخی از لحاظ جغرافیایی محصور یا از لحاظ اجتماعی منزوی یا در محیط‌های زیستی آسیب‌پذیر بودند. یک فصل درباره مایاها یعنی پیشرفته‌ترین جامعه بومیان آمریکاست و دو فصل‌ بعد پیچیده‌ترین مورد فروپاشی‌های ماقبل تاریخ را عرضه می‌کنند. بخش دوم با سه جامعه دیگر به پایان می‌رسد که مانند ایسلند به عنوان مواردی متضاد در شناخت جوامعی که شکست خوردند، مؤثرند. نویسنده در بخش سوم به جوامع امروزی می‌رسد و جوامعی مثل رواندا، چین و استرالیا را بررسی می‌کند و در بخش نهایی، درس‌های عملی از تجربه‌های پیشین را برای جامعه امروز تشریح می‌کند. دایموند در این بخش پرسشی را مطرح می‌کند که درباره همه جوامع پیشین که کارشان به ویران‌کردن خودشان انجامیده مصداق دارد و اگر ما نیز کارمان به نابودکردن خود بینجامد، صادق خواهد بود: چگونه ممکن است جامعه‌ای نتوانسته باشد خطراتی را ببیند که در رجوع به گذشته برایش بسیار روشن به نظر می‌رسد. آیا نمی‌توانیم بگوییم که فرجام این جوامع ناشی از قصور خودشان بوده است یا قربانیان کم‌اقبال درگیر مسائلی لاینحل بوده‌اند؟ آسیب زیست‌محیطی پیشین تا چه اندازه غیرعمدی و نامحسوس و تا چه میزان عمدی و حاصل اعمال مردمانی بوده که از عواقب آن آگاهی کامل داشته‌اند.
بخش آخر به درس‌های عملی می‌پردازد و به نقش کسب‌وکارهای جدیدی اشاره می‌کند که برخی از آنها به لحاظ زیست‌محیطی در شمار مخرب‌ترین کارهای امروزی‌اند، درحالی‌که برخی دیگر شماری از مؤثرترین حفاظت‌های زیست‌محیطی را فراهم می‌آورند. نویسنده در این بخش بررسی می‌کند که چرا برخی از کسب‌وکارها منافع خود را در این می‌بینند که حافظ محیط‌ زیست باشند و از سویی چه تدابیری لازم خواهد بود تا سایر کسب‌وکارها نیز ترغیب شوند اینان را سرمشق قرار دهند. در نهایت در فصل آخر خلاصه‌ای از انواع خطرات زیست‌محیطی ارائه می‌شود که جهان معاصر با آن روبه‌رو است؛ از جمله رایج‌ترین مخالفت‌های مطرح‌شده علیه جدی‌بودن واقعی آن خطرها و تفاوت میان خطرات زیست‌محیطی پیش روی جوامع امروزی با موارد خطرناکی که جوامع پیشین با آنها مواجه بودند. نویسنده همچنین در این بخش به بررسی فروپاشی جوامع، در پرتو نظم جدید جهانی‌سازی می‌پردازد که به زعم او هم معطوف به بدبینی نسبت به توانایی ما در حل مسائل جاری زیست محیطی و هم معطوف به خوش‌بینی دراین‌باره است و در بطن قوی‌ترین دلایل اصلی قرار دارد. پدیده جهانی‌شدن، فروپاشی جوامع امروزی را در وضعیتی انزوا و تنهاماندگی آنچنان که در گذشته رخ داده ناممکن می‌کند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.