|

معرفی برندگان جایزه مغز 2021

ضحی حسینی‌نصر. کارشناس زیست‌شناسی و کارشناس‌ارشد روان‌شناسی بالینی

جایزه مغز (The Brain Prize) بزرگ‌ترین جایزه علمی مربوط به پژوهش‌های مغزی در دنیاست. این جایزه در سال 2010 توسط بنیاد لاندبِک در دانمارک پایه‌گذاری شد و برای اولین‌بار در سال 2011 به‌طور رسمی در اروپا اهدا شد. امروز این جایزه، جایزه‌ای جهانی به شمار می‌رود و به یک یا چند دانشمند برجسته که کارهای پیشگامانه‌ای در حوزه علوم اعصاب داشته‌اند، اهدا می‌شود. برندگان جایزه مغز 2021 دو هفته پیش یعنی چهارم مارس از سوی بنیاد لاندبک اعلام شد. این جایزه به چهار دانشمندی اهدا شد که تمام عمر خود را به یکی از رایج‌ترین اختلالات مغزی یعنی میگرن اختصاص داده‌اند. پژوهشگر انگلیسی «پیتر گودسبی» از استرالیا، «مایکل موسکوویتز» از آمریکا، «لارس ادوینسون» از سوئد و «یس اولسن» از دانمارک به‌طور مشترک برنده این جایزه به ارزش 10 میلیون کرون دانمارک شدند. این چهار دانشمند مکانیسم‌های کلیدی را که منجر به میگرن می‌شود، کشف کرده و از این طریق راه را برای درمان‌های پیشگیرانه نوین هموار کردند. میگرن چیزی بیش از سردردهای شدید است. در واقع نوعی بیماری عصب‌شناختی سخت است که همراه با نشانه‌هایی ازجمله سردردهای ضربان‌دار و مکرر است. حالت تهوع، سرگیجه، استفراغ، حساسیت شدید به صدا، نور، لمس و حتی بو از دیگر نشانه‌های این بیماری است. مطابق با آمار سازمان بهداشت جهانی، میگرن یکی از شایع‌ترین و ناتوان‌کننده‌ترین ناتوانی‌های عصب‌شناختی است و بیش از یک میلیارد نفر در سراسر دنیا از آن رنج می‌برند. دستاورد این چهار دانشمند راه دشوار درمان را با ایجاد تحول در یک دسته کاملا جدید از داروهای خاص میگرن به نام آنتاگونیست‌های CGRP هموار کرده است و این امر به بیماران مبتلا به حملات میگرن کمک شایانی می‌کند. برخی از حملات میگرنی می‌توانند چندین روز طول بکشند. هم‌اکنون بیش از چهار میلیون نفر در سراسر دنیا در ماه از 15 حمله میگرنی رنج می‌برند و کیفیت زندگی آنها را به‌شدت تحت‌تأثیر قرار می‌دهد. میگرن می‌تواند به افسرگی، اضطراب و اختلالات خواب منجر شود و پیداست هزینه‌های اقتصادی و اجتماعی زیادی را با خود به دنبال دارد. تاکنون درمان‌های مختلفی برای میگرن وجود داشته است؛ ازجمله داروهای موجود می‌‌توان به پاراستامول اشاره کرد. مشکل اینجا بود که اثربخشی آنها کامل نبود. داروهای قوی‌تر دیگری نیز وجود دارند، اما پیامدهای جانبی قابل ‌توجهی دارند. مهم‌ترین کاستی این درمان‌ها عملکرد آنها در زمان حمله است؛ یعنی وقتی حمله‌ای در جریان است و ممکن است مانع از حملات بعدی نشود. بنابراین نیاز فوری به توسعه دسته جدیدی از داروهای ویژه میگرن حس می‌شد. یکی از ویژگی‌های علم معاصر «کار گروهی» است. همان‌طور که می‌دانیم با کمک کار گروهی بود که بشر توانست در سال گذشته به طرز شگفت‌آوری با توالی‌یابی سریع ژنوم ویروس کرونای جدید در جریان ساخت واکسن خوب عمل کند. مشکلی که همیشه درباره بیماری میگرن وجود داشت این بود که دقیق مشخص نبود باید از کجا شروع کرد. قدم مهمی به واسطه «مایکل موسکوویتز»، استاد عصب‌شناسی در دانشکده پزشکی هاروارد برداشته شد. او اولین کسی بود که مطرح کرد مواد شناخته‌شده‌ای مثل نوروپپتیدها می‌توانند در ایجاد میگرن نقش داشته باشند. برخی از این نوروپپتیدها از رشته‌های عصب سه‌قلو آزاد می‌شود. در واقع یکی از شدید‌ترین دردهایی که فرد می‌تواند تجربه کند درد عصب سه‌قلو است. به سوئد می‌رویم، جایی که «پیتر گودسبی»، پزشک جوان استرالیایی، به‌طور اختصاصی برای کار با «لارس ادوینسون» به دانشگاه لوند آمده بود. آن دو به‌طور مشترک نوروپپتیدی به نام CGRP را شناسایی کردند که توسط عصب سه‌قلو در طول حمله میگرن آزاد می‌شود و یکی از اعمالی که انجام می‌دهد اتساع سرخرگ‌های جمجمه‌ای است. بنابراین این دو دانشمند با خود اندیشیدند به احتمال زیاد CGRP اهمیت محوری در میگرن دارد. در این مرحله پروفسور «یس اولسن» پزشک دانمارکی که اکنون در بیمارستانی در کپنهاگ به فعالیت مشغول است، وارد ماجرا شده و پرسش‌های حیاتی و مهمی را مطرح کرد. آزاد‌شدن CGRP علت یا پیامد میگرن است؟ در واقع سؤالی شبیه به اینکه اول مرغ بود یا تخم‌مرغ. از‌این‌رو «اولسن» مجوز اخلاقی برای انجام آزمایش‌هایی روی افراد را دریافت می‌کند. مطابق با این آزمایش تیم او، دریافت دارویی که مانع عملکرد گیرنده CGRP شود و آن را مسدود کند، می‌تواند از بروز درد جلوگیری کرده و مؤثر واقع شود. ولی این پایان ماجرا نبود. پروفسور «اولسن» وقت زیادی را برای تماس با پزشکان بی‌شماری در سراسر دنیا صرف کرد تا انواع مختلف میگرن را دسته‌بندی و به این ترتیب سامانه‌ جامع تشخیصی و مورد پذیرش جهانی را به وجود آورد. این کار برای آزمایش‌های بالینی از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. «پیتر گودسبی» که از استرالیا به سوئد آمده بود تا در برخی از کارهای اولیه با «لارس ادوینسون» مشارکت داشته باشد، در حال حاضر استاد کینگز کالج لندن است. او در آنجا سرپرست یک آزمایشگاه و مرکز تحقیقات بالینی است. در سوئد «گودسبی» و «ادوینسون» در حوزه میگرن و سردردهای خوشه‌ای همکاری‌های گسترده‌ای دارند. نتیجه این همکاری‌ها به ساخت داروهای جدیدی به نام «گپانت‌ها» و درمان‌های «CGRP monoclonal antibody» انجامید. آنها مکانیسم‌های میگرن و سردردهای خوشه‌ای را در هر دو مدل آزمایشگاهی و آزمایش‌های تجربی انسانی به دقت مورد بررسی قرار دادند. یکی از نکات مهمی که باید به آن اشاره کنیم این است که برندگان این جایزه نمونه موفقیت‌آمیزی از پژوهش‌های
Bench to Bedside هستند. در واقع ماجرا از بالین بیماران آغاز شد، به آزمایشگاه رسید و مدام بین پژوهش‌های بنیادی و بالینی در آمد‌و‌شد بود تا درمان‌های نوینی برای بیماران مبتلا به میگرن تعریف و تصحیح شود. دستاوردهای این چهار دانشمند در چهار گوشه دنیا به پژوهشگران حوزه میگرن نگرشی بخشید تا بدانند دنبال چه چیزی باشند. باید دقت کرد پژوهش درباره میگرن هنوز به پایان نیافته است. معمولا علم اعصاب خیلی سرراست نیست. طی این سال‌ها تنها بخش‌هایی از پازل هزارتکه پیدا شده و همچنان قطعات دیگری باقی است. با چشم‌اندازی که اکنون در پیش‌رویمان قرار دارد، می‌توان امیدوار بود علوم پایه همراه با آزمایشات دقیق دست در دست هم کار کرده و منجر به دستاوردهایی شود که زندگی را برای افراد آسان‌تر و باکیفیت‌تر کند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.