در غیاب مردم
سامان موحدیراد
یک از هفتم اسفند ۱۳۹۴ تا دوم اسفند ۱۳۹۸ چه اتفاقی رخ داد که بعد از مشارکت بیش از ۶۰ درصدی مردم برای انتخاب نمایندگان مجلس دهم، پایینترین میزان مشارکت در تاریخ انتخاباتهای جمهوری اسلامی ایران در مجلس یازدهم رخ داد. از تهرانی که چهار سال قبلش با شور و حرارت دعوای لیستها در آن برقرار بود و بیش از ۵۰ درصد مردمش در انتخابات شرکت کرده بودند، حالا یک جمعیت ۲۶ درصدی پای صندوق آمده بودند تا نمایندگانشان را راهی بهارستان کنند. همین مشارکت کم هم موجب شده تا بسیاری به آن مجلس ۳۰ درصدی بگویند. مجلسی که نمایندگی همه مردم ایران را بر عهده ندارد چون بسیاری از گروهها به این نتیجه رسیده بودند که پای صندوق رأی نروند. تاکنون که تغییری در فضای سیاسی ایران رخ نداده است. اوضاع همانی است که در اسفند ۹۸ بوده؛ ازاینرو شاید بیراه نباشد که انتظار داشته باشیم مشارکت بیش از ۷۰ درصدی مردم در چهار سال پیش که منجر به انتخاب مجدد حسن روحانی شده بود هم در تابستان ۱۴۰۰ با ریزش همراه باشد. سؤال مهمی که پیش میآید این است که در این چهار سال چه بر سر مردم آمد که چنین دلزده شدند؟ پاسخش در دعواهای معمول سیاسی ایران که سویهای از تسویهحسابهای جناحی و شخصی هم دارد، احتمالا این است که عملکرد دولت دوازدهم یا مجلس دهم مردم را دلزده و ناامید کرده است. پاسخی که البته خوب میدانیم تقلیلگرایانه است و بیشتر برای ندیدن صورتمسئله اصلی است. خوب میدانیم که اگر مردم «صندوق رأی» را راه چارهای بدانند، حتی با دلزدگی از عملکرد یک گروه از منتخبانشان باز هم تلاش میکنند با «انتخاب» بهتر در جهت بهبود اوضاع قدم بردارند. پس چه شده که در یک سال اخیر مبحث مشارکتنکردن پای ثابت اظهارنظرهای مردم در شبکههای اجتماعی است. دو صدای مردم در انتخابات ۹۴ و ۹۶ شنیده نشد. روی کاغذ مشارکت بیش از ۶۰ و ۷۰ درصدی در این دو انتخابات نشان از سلامت ساختار سیاسی در ایران میدهد که مردم را چنین تهییج به مشارکت در یک امر سیاسی کرده است. اما خوب میدانیم که پیام مهمتر این مشارکت تأیید سیاستهایی بود که در آن سالها برخی نمایندگان مجلس و کاندیداهای ریاستجمهوری حامی آن بودند. تازه برجام به سرانجامی رسیده بود. شرایط اقتصادی رو به ثبات بود و زندگی تازه داشت روی خوشش را به ما نشان میداد. چه چیزی غیر از این میخواستیم. زندگی در کشور خودمان با حداقلهایی که شایستهاش بودیم. این درست است که عوامل بیرونی و ظهور پدیدهای چون ترامپ در شکستهشدن این رؤیا مؤثر بودند، اما چیزی که در داخل کشور هم بخش زیادی از مردم را ناامید کرد، جشن و پایکوبی گروههایی بود که از شکستهشدن این رؤیا، از نارضایتی و سختی مردم خوشحال بودند. میگفتند حالا که کاندیدای محبوب ما به قدرت نرسیده پس چه بهتر که این دولت و مجلس با سر سقوط کنند تا درس عبرتی برای مردم شود. غافل از اینکه اعتبار یک نظام سیاسی به مردم است و نمیتوان مردم را تنبیه کرد. سه وقتی در یک سیستم «ناکارآمدی» به اوج میرسد، باشندگان آن جامعه تلاش میکنند با حضور در انتخابات رگههای ناکارآمدی و تبعات سنگین آن را از زندگیشان پاک کنند. البته اگر سازوکاری برای آن در نظر گرفته شده باشد! ولی اگر این تلاشها بعد از مشارکت در فرایند «انتخاب» هم به نتیجهای نرسد چه باید کرد؟ این مسیری است که مردم در ایران بعد از ناکارآمدی دولت احمدینژاد در پیش گرفتند و مانند شهروندهای متعهدی که تلاش دارند جامعه را برای زندگی خودشان بهتر کنند، در فرایندی سیاسی مشارکت کردند. اما با سرخوردگی بعد از انتخاب صددرصدی نمایندگانشان در مجلس و دولت چه میخواهید بکنید؟ ظهور یک احمدینژاد دیگر و بهزعم برخی کارآمد با نتایجی که بعد از ۸۸ در شرایط اقتصادی ایران ایجاد کرد، چیزی جز افزودن نارضایتی بر نارضایتی نیست. دو راه بیشتر وجود ندارد؛ یا رضایت مردم از زندگی را بالا ببرید که نتیجه آن البته اکنون و در آستانه سال ۱۴۰۰ معلوم است، کسی در ایران در ۲۰ سال اخیر چنین فشار اقتصادی را احساس نکرده بود یا اینکه صدای انتخاب مردم را بشنوید! چهار زندگی در غیاب مردم تنها به انتخابات مربوط نمیشود. در چند سال اخیر نادیدهگرفتن مردم، بیتوجهی به خواستهها و نظرهای آنها بهشدت در سطوح مختلف جامعه دیده شده. چنین است که وقتی بورس بهعنوان یکی از مهمترین مراجع سرمایهگذاری مردم در چند سال اخیر یکباره دود میشود و به هوا میرود، مجلس شورای اسلامی دولت را به کارهای نشدنی مکلف میکند. گویی زمین بازی این دو گروه از هم جداست. مردم در جای دیگری هستند و دغدغههای دیگری دارند و سیاستورزان ایرانی در زمین جدیدی که برای خود تعریف کردهاند در غیاب مردم روزگار میگذرانند. فراتر از آن دیگر اقناع افکار عمومی هم گویا در دستور کار نیست. وقایع آبان ۹۸، سقوط هواپیمای اوکراینی و حتی ماجرای واکسیناسیون عمومی در برابر کرونا از مهمترین رویدادهایی است که سؤالهای فراوانی را برای مردم ایجاد کرده و تلاشی از سوی نهادهای مربوطه برای پاسخدادن به آنها و اقناع افکار عمومی صورت نگرفته است. پنج حذف مردم از عرصه عمومی البته امکانپذیر نیست. این جمله که «مردم ولینعمتان ما هستند» تنها عبارتی نیست که روی دیوار ادارات دولتی بنویسند. قدرت مردم موضوعی انکارناشدنی است و نادیدهگرفتنش مدت کوتاهی دوام میآورد. این شکاف به هر حال باید ترمیم شود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.