|

عباس عبدی در گفت‌وگو با «شرق» از رابطه میان مردم و دولت گفت

فاصله‌ای که زیادتر می‌شود

شکاف ایجاد‌شده میان مردم و دولت به معنای عام تا چه میزان خطرناک است؟ اساسا چنین شکافی را با چه روش‌هایی می‌توان مرتفع کرد و آیا اراده‌ای برای پر‌کردن این شکاف وجود دارد یا خیر؟ اینها محور سؤال‌هایی بودند که با آنها به گفت‌وگو با عباس عبدی نشستیم. آقای عبدی در این گفت‌وگو از دو فرایند مهم برای برطرف‌کردن این شکاف سخن گفت و وضعیت محقق‌شدن آن در سپهر سیاسی ایران را بررسی کرد.

شاید در سال‌های گذشته هیچ‌گاه شاهد چنین شکافی بین مردم و دولت به معنای عام نبودیم. این مسئله از کجا ناشی می‌شود‌؟ آیا این مسئله در این سال‌ها پیش‌بینی نمی‌شد یا اهمیتی نداشت؟ وجود حدی از شکاف میان مردم و دولت به معنای عام، امری رایج در همه کشورهاست؛ اما نکته اینجاست که هرگاه چنین شکاف‌هایی ایجاد می‌شود، به مدد فرایندهایی آن را ترمیم می‌کنند. یکی از مهم‌ترین فرایندهایی که در بیشتر جوامع موجب ترمیم شکاف بین مردم و حاکمیت می‌شود، «انتخابات» است. به این ترتیب که مردم با انتخاب کسانی که می‌توانند آنها را نمایندگی کنند، حضورشان در عرصه قدرت را نشان می‌دهند و از این طریق شکاف فوق ترمیم می‌شود. فرایند دومی هم که برای برطرف‌کردن شکاف بین مردم و حاکمیت وجود دارد، «ایجاد رضایت از طریق کارآمدی» است. به این ترتیب که حکومت‌ها تلاش می‌کنند با افزایش کارآمدی ‌خودشان، رضایت عمومی را جلب کنند. در ایران اما هیچ‌کدام از این دو گزینه برای برطرف‌کردن شکاف محقق نمی‌شود. جلوی راهکار اول را با حذف نیروها می‌گیرند. منظور از حذف نیز منحصر به این نیست که اصلاح‌طلبان از فرایندهای سیاسی حذف می‌شوند، بلکه همه نیروها و نگاه‌های سیاسی غیرهمراه از عرصه قدرت حذف شده‌اند و دایره نزدیکان هر روز تنگ‌تر و تنگ‌تر شده است. این خواستی طبیعی است که همه گرایش‌های جامعه می‌خواهند در عرصه سیاست حضور و مشارکت داشته باشند؛ ولی هنگامی که نمی‌توانند به ساختار سیاسی وارد شوند، طبیعی است که احساس فاصله کنند. در اینجا این ساختار سیاسی است که میان خودش و مردم شکاف ایجاد می‌کند. هنگامی که این آدم‌ها و جناح‌ها حذف می‌شوند و تعداد و کمیت‌ آنها بالا می‌رود، این شکاف هم به تناسب عمیق‌تر می‌شود. نگاه کنید در ایران بسیاری از کسانی که در گذشته طرفدار و همسو با یک نامزد یا منتخب ریاست‌جمهوری بودند، به دلیل همین سابقه در زمره محذوف‌ها به حساب می‌آیند و الان نمی‌توانند در عرصه سیاسی کشور مشارکت رسمی کنند. وقتی تعداد این محذوفان زیاد می‌شود، نشان می‌دهد اکثریت قاطعی از مردم نامزد انتخاباتی مطلوب خود را ندارند. حالا ممکن است شما بپرسید چرا در سال 1396 اکثریت زیادی در انتخابات شرکت کردند؟ این ربطی به مسئله حذف ندارد. شما هم ممکن است مطلوب‌تان یک چیز باشد، ولی در شرایط اضطراری باز هم بروید و بین دو گزینه دیگر، یکی را به دیگری ترجیح دهید. کاری نمی‌توان کرد و به ‌هر حال این هم نوعی اقدام و انتخاب است. بااین‌حال نمی‌توان این اقدام را دلیل بر حل مسئله شکاف بین مردم و حاکمیت دانست. از آنجایی که این فرایند گام به گام و آهسته رخ می‌دهد، سیستم کمتر متوجه آن می‌شود. پیش خودشان می‌گویند مثلا با این تصمیم، پنج درصد را حذف کردیم و مشکلی پیش نیامد. دفعه بعد گروه بیشتری حذف می‌شوند و همین‌طوری می‌روند جلو و یکباره می‌بینید که اقلیتی از مردم باقی مانده است. در چنین شرایطی ممکن است به جایی برسیم که حتی انتخاب میان بد و بدتر هم برای مردم بی‌معنا شود. به همین دلیل این شکاف را در اصل، سیستم ایجاد کرده است و نه مردم. اما برسیم به شیوه دوم برطرف‌کردن این شکاف، یعنی ایجاد رضایت‌مندی از طریق کارآمدی. به تجربه می‌دانیم که در ایران این قضیه به‌طور‌کلی منتفی است. اگر تجربه سالیان گذشته را ببینیم، کاملا متوجه می‌شویم داستان از چه قرار است. دولتی که نتواند حدی از خواست عمومی را بازتاب بدهد و اجازه حضور نیروهای توانمند عمومی را در قدرت ندهد و ساختار تصمیم‌سازی قدرتمند و عالمانه هم نداشته باشد، در نتیجه هر روز ناکارآمدتر می‌شود. برای همین است که شما می‌بینید این ناکارآمدی به مرور تشدید شده و ادامه پیدا می‌کند. در مقاطعی که این دو فرایند، یعنی حذف نیروها و کارآمدی، بهبود پیدا می‌کند (یعنی حذف کمتر می‌شود و کارآمدی بهبود پیدا می‌کند) طبعا شکاف هم کم می‌شود. ولی اگر در بلندمدت نگاه ‌کنیم، غیر از این مقاطع کوتاه‌مدت، همواره به سوی افزایش این شکاف حرکت کرده‌ایم. به نظر شما چرا برای دولتمردان اهمیتی ندارد تا رابطه خودشان با مردم را ترمیم کنند؟ به نظرم برای آنها اهمیت دارد، ولی فکر می‌کنند عقب‌نشینی از سیاست‌هایی که منجر به این وضع شده، خطرش بیشتر از ادامه آن است. گمان دارند کسان دیگری می‌آیند جای آنها را در مدیریت می‌گیرند و نمی‌خواهند آن را از دست بدهند. بنابر‌این فعلا گمانشان بر این است که همین مسیر را ادامه دهند تا شاید بتوانند از طریق کارآمدی این مشکل را حل کنند. البته این گمانی ناصحیح است؛ چرا‌که هیچ نیرویی وجود ندارد که بتواند چنین کارآمدی را از خودش نشان بدهد. البته دلایل دیگری هم در تأیید این ادعا هست که اهمیت دارد؛ از‌جمله اینکه همیشه فکر می‌کنند این شکاف یک سرش در خارج از کشور است؛ یعنی تنها چیزی که می‌تواند بقای سیستم را به خطر بیندازد، دخالت خارجی است. از آنجایی که فکر می‌کند چنین خطری را می‌توانند مرتفع کنند، بنابراین چندان احساس خطر نمی‌کنند و نگران داخل هم نیستند. البته این اشتباهی محض است؛ به این دلیل که در واقع آنچه ما را تهدید می‌کند، مشکلات داخلی است نه مشکلات خارجی که بتوان آن را حل کرد. این بی‌توجهی به خواست عمومی را به نوعی در انتخابات مجلس سال گذشته دیدیم که مجلسی با کمترین مشارکت عمومی تشکیل شد. آیا باید منتظر یک دولت حداقلی در تابستان سال بعد باشیم؟ قرائن نشان می‌دهد در تابستان آینده باید منتظر تحقق همین پیش‌بینی شما باشیم. بعد از مجلس گذشته و اصرار بر تداوم این وضعیت، موجب می‌شود شکاف بیشتر شود بدون اینکه مشکل کارآمدی‌شان را هم حل کنند. برداشت من این است که گمان می‌کنند بهتر است سیستم را یکدست کنند، بلکه از طریق کارآمدی بتوانند کمی شکاف مردم را کم کنند. اما این مسئله دو مشکل اساسی دارد که امکان ندارد محقق شود؛ نخست اینکه آنها چنین نیروهایی ندارند. تجربه احمدی‌نژاد پیش چشم همه است؛ دیگر از آن دوران یکدست‌تر که ممکن نیست. زمانی که او به ریاست‌جمهوری رسید، دولت، مجلس و قوه‌ قضائیه همه یکدست، همسو و هم‌سود بودند؛ اما نتیجه چه شد؟ صدها میلیارد دلار دود شد و رفت هوا. چیزی ته آن برای مملکت نماند؛ نه شغلی، نه تولیدی. یعنی بدترین نمونه کارآمدی‌ در طول تاریخ ایران در دوره احمدی‌نژاد رخ داد؛ با وجود باکیفیت‌ترین نیروهای اصولگرا و نیز یکدست‌بودن‌ همه قوا، نتیجه‌ای جز اینکه پیش چشم ماست، باقی نگذاشته است. نکته دیگر این است که آنها برای حل مسائل‌شان باید مشکل سیاست خارجی را هم حل کنند. با این دست‌فرمانی که آنها می‌روند، بحران سیاست خارجی تشدید می‌شود نه حل. تشدید بحران سیاست ‌خارجی بر ناکارآمدی آنها بیشتر از دوران احمدی‌نژاد می‌افزاید. بنابراین فکر می‌کنم تشکیل یک دولت حداقلی (از نظر حمایت مردمی و نخبگانی) یک شکست کامل است، اما اگر نخواهند یک دولت حداقلی تشکیل دهند، باز هم اشکالات اساسی پیدا می‌شود و آن اشکالات این است که اگر یک دولت با حمایت مردمی حداکثری یا حتی میانه هم تشکیل شود، با این مجلس نمی‌تواند کاری از پیش ببرد. در واقع تشکیل یک دولت با مشارکت گسترده عمومی نیز منجر به تداوم تنش می‌شود و آنها را با بحران مواجه می‌کند. به همین دلیل می‌بینیم که سیاست‌های کلان موجود در ایران به بن‌بست‌های جدی و تناقض‌های اساسی رسیده که با شیوه‌های گذشته نمی‌توان آن را حل کرد. نسبت یک دولت حداقلی با مردم چیست؟ نسبت یک دولت حداقلی با مردم این است که مردم دولت را نماینده خود نمی‌دانند و به آن اعتماد نمی‌کنند و با آن همراهی هم ندارند، اما در‌عین‌حال می‌توانند از آن توقع داشته باشند. مثل قوم موسی که به موسی گفتند با خدای خودت به جنگ برو تا ببینیم چه می‌کنی، مردم هم به دولت حداقلی می‌گویند می‌نشینیم ببینیم تو چه می‌کنی؛ اگر کاری کردید که مؤثر بود، از شما حمایت می‌کنیم و اگر نکردید نیز تکلیف معلوم است. طبیعتا غیر‌ممکن است که در چنین شرایطی آنها بتوانند با این امکانات، با این سطح فساد و ناکارآمدی و رویکردهای ضدعلمی، کاری از پیش ببرند. باز هم تأکید می‌کنم که تجربه دوره احمدی‌نژاد پیش چشم همه است. ایجاد این شکاف تا کجا ادامه پیدا خواهد کرد؟ یعنی مسئولان بالاخره در نقطه‌‌ای به این نتیجه می‌رسند که به خواست عمومی مردم توجه کنند؟ هیچ‌کس نمی‌تواند این را پیش‌بینی کند؛ چون همه ماجرا هم در دستان مسئولان نیست، یک بخشی هم در دست منتقدان است؛ اینکه آنها چه راه‌حل‌هایی را پیشنهاد یا دنبال می‌کنند. اگر راه‌حل‌هایی بسیار پرهزینه برای حکومت باشد، اغلب آنها به مسیرشان ادامه می‌دهند تا به یک بن‌بست غیرقابل‌عبور برسد. اما این امکان هم وجود دارد که اپوزیسیون و منتقدان راه‌حل‌های به‌صرفه‌ای را پیش پا بگذارند، بلکه مسئولان از این سیاست‌ها دست بردارند و سیاست‌های متعادل‌تری را با مشارکت همه مردم در پیش بگیرند. نهادهای مسئول که در این سال‌ها ضرورتی درباره پاسخ‌گویی به افکار عمومی نمی‌دیدند و طبیعتا در شکل‌گیری این شکاف مؤثر بودند، اما نهادهای انتخابی در این چند سال چقدر در بزرگ‌تر‌شدن این شکاف مؤثر بودند؟ این نحوه جدا‌کردن نهادها به نظرم مقداری غیرممکن و مصنوعی است. شما نمی‌توانید یک سیستم داشته باشید که یک بخش آن غیرپاسخ‌گو باشد و یک بخش آن پاسخ‌گو. اصلا چنین چیزی امکان ندارد. شبیه به مسابقه‌ای است که مثلا در آن من بخواهم با قهرمان دو صد متر جهان بدوم. وقتی یک وزنه سنگین 50‌کیلویی را به پای او ببندید، معلوم است که من برنده می‌شوم. حتی اگر ندوم و قدم هم بزنم از او جلو می‌زنم. نهادهای حکومتی یک کل تجزیه‌ناپذیرند؛ نمی‌شود بخشی غیرپاسخ‌گو باشد و بخش دیگری موظف باشد که خیلی صریح و شفاف همه چیز را بگوید. بنابراین بیایید کاملا ذهن‌مان را از این ماجرا دور کنیم و میان نهاد انتخابی و غیر انتخابی تمایز قائل نشویم. ما با یک سیستم طرف هستیم؛ مثل اینکه با یک خودرو طرف باشیم. وقتی با چنین چیزی طرف هستیم، انتظار داریم همه اجزای آن با هم همخوانی داشته باشد. شما نمی‌توانید سیستم خودروی بنز را در پیکره ژیان قرار دهید؛ این اصلا کار درستی نیست و غیر‌اقتصادی نیز هست و جواب هم نمی‌دهد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.