جهان مونیستی هدایت
زندگی تجزیه میشود
نادر شهریوری (صدقی)
زندگی را نمیتوان رقم زد اما مرگ را میتوان. با خیال مرگ میتوان زندگی کرد. راوی «بوف کور» با خیال مرگ زندگی میکند، از اینکه غبار مرگ بر چشمهایش نشسته لذت میبرد. مرگ، هولناکی تحملناپذیر زندگی در کنار رجالهها را از بین میبرد. مرگ در داستانهای صادق هدایت حضوری جدی دارد، هدایت با شیفتگی به آن میاندیشد. به نظرش اگر چیزی واقعیت داشته باشد مرگ است زیرا میتوان آن را تحقق بخشید. بسیاری مرگ را واقعهای مهم و در اساس آن را مقولهای وجودی -اگزیستانسیالیستی- تلقی میکنند که روبهروشدن با آن باعث خودآگاهی و اهمیت زندگی میشود، در حالی که به نظر هدایت مرگ اگرچه مهم اما مسئلهای طبیعی است؛ مسئلهای که به خودی خود واجد هیچ معنایی نیست. طبیعی تلقی کردن مرگ به نگاه مونیستی* هدایت برمیگردد. منظور از نگاه مونیستی، یکپارچه دیدن هستی است؛ بدین معنا که تنها یک جهان، یک هستی وجود دارد و آن هستی بیآغاز و بیانتها است: جهانی که در آن به دنیا میآییم، زندگی میکنیم و میمیریم، آنچه در این فرایند رخ میدهد، تجزیه و استحالهای مداوم است. «چشمی که خودش آنجا نزدیک کوه، کنار درخت سرو، پهلوی رودخانه خشک به خاک سپرده شده بود زیر گلهای نیلوفر در میان خون غلیظ، در میان کِرم و جانوران و گزندگانی که دور او جشن گرفته بودند و ریشه گیاهها که به زودی در حدقه آن فرو میرفت که شیرهاش را بمکد.»1 این روند هستی و یا دقیقتر استمرار استحاله در هستی است که طی آن ذرات هستی زن وارد بدن گیاهان و جانوران میشود تا به شکلی دیگر به هستی خود ادامه دهند تا سیکل «تداخل آلی چیزها در یکدیگر» نه برای یکبار، بلکه به طور متناوب و در چرخشی جاودان تکرار شود. استحاله مدام چیزها در چرخه (سیکل) هستی اهمیت مرگ را از میان میبرد. مرگ دیگر نابودی نیست، بلکه تبدیلی ناگزیر است: مرگ به زندگی منتهی میشود و زندگی به مرگ. رهایی از این سیکل ناممکن است، با این حال مرگ و یا اندیشه خودکشی کوتاهکردن فرایند تدریجی مردن است. با اندیشه مرگ میتوان ولو به طور موقت، حتی برای «لحظه»ای کوتاه خود را از تکرار سرگیجهآور هستی آزاد کرد. «در این دنیای پست پر از فقر و مسکنت برای نخستین بار گمان کردم که در زندگی من یک شعاع آفتاب درخشید، اما افسوس، این شعاع آفتاب نبود، بلکه فقط یک پرتو گذرنده، یک ستاره پرنده بود که به صورت یک زن یا فرشته به من تجلی کرد و در روشنایی آن یک لحظه، فقط یک ثانیه، همه بدبختیهای زندگی خودم را دیدم و به عظمت و شکوه آن پی بردم.»2 لحظهای که راوی بینام و نشان «بوف کور» از آن میگوید، یک ثانیه و فقط یک ثانیه است، اما در همان لحظه کافی است که او به شکوه و عظمت آن پی ببرد. افسوس که نمیتواند آن پرتو گذرنده را برای خود نگه دارد: «لحظه» نمیتواند تداوم یابد. نگاه مونیستی هدایت البته وجهی ماتریالیستی پیدا میکند، چون استحاله به وسیله ذرات مادی طبیعی رخ میدهد، ذراتی که در گِل کوزه، در سبزه و در گل لاله و در پرتو گذرندهای که بر راوی «بوف کور» پدیدار میشوند. در تمامی اینها میتوان چرخش ذرات بیاعتنای طبیعت را مشاهده کرد. «طبیعت»، هستی و آنچه خیام میگوید «چرخ فلک» کار بیوقفه اما مستمر خود را بدون لحظهای مکث ادامه میدهد، این کار علیرغم حیرانی و حیرت آدمی انجام میشود، طبیعت نسبت به سرنوشت آدمی بیاعتنا است. «این چرخ فلک که ما در او حیرانیم/ فانوس خیال از او مثالی دانیم/ خورشید چراغدان و عالم فانوس/ ما چون صُوریم کاندر او حیرانیم.» راوی «بوف کور» انباشته از خیالات ناخوش، پراکنده و مسموم میخواهد حکایت زندگیاش را بگوید. او که هم نقاش و هم نویسنده است، حال که میخواهد خود را به سایهاش معرفی کند نمیداند از کجا شروع کند. «از کجا باید شروع کرد؟ چون فکرهایی که عجالتا در کلهام میجوشد مال همین الان است، ساعت و دقیقه و تاریخ ندارد.»3 به تدریج راوی درمییابد خودش هم نیست، سراغ آینه میرود تا نشانی از خود پیدا کند اما خودش را به جا نمیآورد، چون مثل ذرات طبیعی تجزیه شده است. «... حالا در آینه نگاه کردم و خودم را نشناختم. نه، آن من سابق مرده است، تجزیه شده...»4 زندگی تجزیه میشود و میمیرد و دوباره مرگ زندگی میشود، دیگر مرزی میان زندگی و مرگ، خواب و بیداری، گذشته و حال و هیچ دوگانهای وجود ندارد. جهان مونیستی، جهان یکپارچه و بدون مرز هرگونه تصور رهایی - ورود به جهانی دیگر- را از میان برده است. آدمی تنهاست و هستیاش تأثیری بر «چرخ فلک» ندارد. تراژیک بودن گاه بدین معناست که آدمی در تنش میان واقعیت و آرزو، از آرزو کردن سر باز میزند. هدایت در چنین جهانی زندگی میکند، «خواست مرگ»** در او هرگونه آرزویی جز مرگ را منتفی میکند. زندگی در این جهان کسالتبار، بیشتر به ماشینی غولپیکر و بدون احساس شبیه است که هر «ذرهای» را در درون چرخه خود حل میکند. آرزوی آزادی از چنین گرداب هولناکی ناممکن است، تنها با خیال مرگ میتوان زندگی را تحمل کرد. هدایت با «خیال مرگ» هستی آلوده را میپذیرد اما همین که میپذیرد، شوقی غیرقابل فهم از خود نشان میدهد و آن شوق به نوشتن است، از آن پس نوشتن برایش «وظیفه اجباری» میشود. گاه به نظر میرسد زیستن با خیال مرگ شوری در آدمی به وجود میآورد که زندگی نمیتواند.
* «مونیسم» یعنی جهان از یک جوهر سرشته شده که به وجود آورنده انواع متنوع و گاه متضاد اشکال زندگی است. در نگاه مونیستی زندگی و مرگ در ماهیت با هم تفاوتی ندارند، آنها تنها شکلهای متفاوت از جوهر اولیهاند. ** خواست مرگ یا مرگ خودخواسته را میتوان پدیدهای مدرن به حساب آورد؛ بدین معنا که انسان در چنین مرگی بهعنوان سوژهای «خوداتکا» و «خود تصمیمگیر»، کنش مرگ خویش را رقم میزند. از طرف دیگر بنابر تلقی سنتی، مرگ از دیرباز رها شدن از دغدغه، ناکامی و حسرتهای زندگی تعبیر میشود. 1، 2، 3، 4. «بوف كور» صادق هدایت
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.