|

یک قرن جدال با هدایت

اینک که در آستانه صد سالگیِ ادبیات مدرن ایران ایستاده‌ایم همچنان هدایت مطرح‌ترین نویسنده ایرانی است که آوازه‌اش به بیرون از مرزهای کشور ما نیز رسیده است. تاکنون نقد و تفسیرهای مختلفی از هدایت و آثارش خاصه «بوف کور» مطرح شده که هریک زوایایی از کارنامه کاری و زندگی این نویسنده و شاهکارش را آشکار می‌کند؛ از نقدهای روان‌شناختی و جامعه‌شناختی تا تفسیرهای فلسفی و سیاسی که بسیاری از آنها معارض و حتی ناقضِ یکدیگر هم بوده‌اند. آل‌احمد باور داشت که هدایت نویسنده دوره استبداد پهلوی (اول) است و «بوف کور» سند اتهام از وضع ناجور اجتماعی ایران آن زمان. این‌گونه تفسیرها البته به‌مرور زمان در هیاهوی انبوه نقدهای روان‌کاوانه فرویدی و تفسیرهای هستی‌شناسانه محو شدند و خوانشِ غیرسیاسی یا حتی ضدسیاسی از «بوف کور» و هدایت باب شد که آن را به راویِ پوچ‌گرا و افسرده‌ای بدل کرد که هیچ نسبتی با سیاست و روزگارش ندارد و تنها برای سایه خود می‌نویسد و بیش از همه به متافیزیک و اسطوره وابسته است. از همین‌رو از پسِ یک قرن که از ادبیات مدرن ما می‌گذرد سراغ هدایت و روایت‌های متناقض آن رفته‌ایم شاید بتوانیم کمی به واقعیتِ هدایت نزدیک‌تر شویم. البته رویکرد ما در بازخوانیِ هدایت این است که تفسیری از هدایت به دست دهیم که به درد روزگار ما بخورد و تکه‌های جامانده از گذشته را ردیابی کند. با همایون کاتوزیان به‌اعتبار چند اثرش درباره هدایت و سال‌ها وارسی و سرندِ آنچه از رمان و داستان کوتاه و نامه و دیگر نوشتارش بر جا مانده، گفت‌وگو کرده‌ایم. او معتقد است هدایت موجود سیاسی نیست و برخی آثارش ازجمله «بوف کور» مطلقا به سیاست ربطی ندارند. همچنین می‌گوید در اوایل دهه چهل آغاز انقلابی‌گری و اوج‌گرفتن ایدئولوژی مارکسیسم‌-لنینیسم از هدایت نویسنده‌ای بدبین و خرده‌بورژوا ساخت که البته این رویکرد بعدها تغییر کرد. اکبر معصوم‌بیگی روایتِ دیگرگونه‌ای دارد. او در گفت‌وگویش با ما از ضرورت بازیابی هدایت می‌گوید و ازقضا معتقد است بسیاری از کسانی که از سال چهل‌ونه به بعد راه دیگری را در مبارزه سیاسی انتخاب کردند فرزندان هدایت بودند. مراد فرهادپور که با مقاله «اشباحِ هدایت» وجه نمادین روشنفکری این نویسنده مدرن را پیش کشیده بود، از نسبت جامعه ما با مرگ می‌گوید که یکی از نمادهایش مواجهه با خودکشی هدایت هم است. او معتقد است اینک مسئله ما در مواجهه با حضور نمادین هدایت این است که سرانجام با کدام سویه طرف شویم: سوژه‌ای که رابطه تکرار اسطوره و امکان ایجاد تفاوت را مورد بررسی قرار می‌دهد، یا سوژه‌ای که به‌صورتی خودشیفته‌وار سرگرم جست‌وجوی خاستگاه‌های زرین ایران‌باستان و گذشته طلایی است. سراغ بارانه عمادیان رفته‌ایم تا از خوانش نو خود از هدایت بگوید که در کتابی به زبان انگلیسی زیر چاپ دارد و یکی از قطعاتِ این کتاب به هدایت و «بوف کور» پرداخته و آن را در زمینه‌ای سیاسی-تاریخی قرائت می‌کند و تفسیر تازه‌ای به دست می‌دهد که امکانی برای اندیشیدن دوباره به سیاست و تاریخ و فرهنگِ ما فراهم می‌کند. هیچ «نویسنده»ای برای سایه‌اش نمی‌نویسد و با اینکه هدایت در «بوف کور» به‌صراحت از نوشتن برای سایه‌اش می‌نویسد به‌قول براهنی، شکل قصه مخاطبی دیگر دارد که هرچه باشد بی‌شک سایه نیست، مردم است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.