چرا چیزها منتشر میشود؟
هادی صمدی
آری، شرارهای که جهانگیر میشود (صائب تبریزی) برخی افراد روزهای جالبی به دنیا میآیند؛ مثلا روز اول فروردین، یا همزمان با جشنی ملی. این میتواند محصول زمانبندی خوب والدین باشد، یا تنها محصول بختی خوب. آدام کوچارسکی، که استاد مدرسه همهگیریشناسی و بیماریهای مناطق حاره در لندن است، از آن والدهایی است که با بختیاری روی نگارش کتابی متمرکز شد درباره واگیری؛ و دست برقضا ورود کتاب به بازار همزمان شد با بزرگترین معضل بعد از جنگ جهانی دوم یعنی همهگیری کووید19. کوچارسکی نام فرزندش را «قواعد واگیری: چرا چیزها منتشر میشوند و چرا از انتشار باز میایستند»، گذاشت. جالب آنکه خود کتاب نیز مشمول قواعد واگیری شد و در همه دنیا نشر یافت. در ایران نیز علی معظمی ترجمهای شیوا و خوشخوان از کتاب عرضه کرد و بر واگیری بیشتر آن افزود و اکنون با ترغیب شما به خواندن کتاب همین کار را میکنم. از میان هزاران کتابی که با آغاز همهگیری کرونا وارد بازار شدند تنها دسته کوچکی مشمول این استقبال گسترده شدند تا جاییکه تقریبا همه منتقدان به این نکته اشاره دارند که کتابی با این عنوان به نحوی عجیب بهموقع وارد بازار نشر شده است. منتقدی میگوید اگر قرار بود جایزهای به زمانبندی مناسب انتشار کتاب داده شود، قطعا «قواعد واگیری» جایزه را میبرد. اما انتشار، همهگیری، یا با مفهومی عامتر «واگیری» چیزی بیش از بخت میخواهد. کتاب درصدد است قواعد حاکم بر واگیری را معرفی کند. اما خود بهخوبی میداند که این کاری بس دشوار است زیرا به گفته نویسنده «وقتی یک همهگیری را شاهد هستی تنها یک همهگیری را دیدهای». یعنی تعمیمدادنها با خطر همراه است. از ویژگیهای کوچارسکی دانستن تاریخ علم است. کتاب، شرح موارد تاریخی بسیار گیرایی از همهگیریهای گذشته است. خواندن تاریخ علم به دانشمند بینشی میدهد که تواضع بخشی از آن است. شرح روایتهای گذشته از واگیریها در کتاب آنقدر برای خواننده عمومی جذاب است که بیش از هر چیز میتوان کتاب را بهعنوان کتابی در تاریخ علم برای عموم معرفی کرد. چرا نویسنده از واژه واگیری استفاده کرده است و نه همهگیری؟ چون معتقد است انواع دیگری از انتشارها، از جمله نشر عقاید، بحرانهای مالی، ویروسها و برنامههای کامپیوتری، و حتی خمیازهکشیدن با الگوهای خاصی گسترش مییابند. کتاب در فصل نخست داستان مالاریا را بیان میکند و اینکه چگونه رونالد راس در اواخر قرن نوزدهم درصدد برآمد نحوه گسترش بیماری را مدلسازی کند. بصیرت راس آن بود که خود حدس میزد آنچه روی آن کار میکند، میتواند «مسائلی را حل کند که با آمار، جمعیتشناسی، سلامت عمومی، نظریه تکامل، و حتی تجارت، سیاست و دولتمندی ارتباط دارند». بنابراین در فصل دوم کوچارسکی به سراغ حیطهای کاملا جدا از مالاریا میرود: حباب و بحرانهای مالی. اما به بیماریها باز میگردد و به ایدز میپردازد. به وضوح مشخص است که قواعد واگیری مورد نظر کوچارسکی حول یک مورد اصلی یعنی بیماریهای عفونی صورتبندی شده است و هر جا به سایر حیطهها سر میزند رابطه آن را با بیماریهای واگیر بررسی میکند. این کار سودی دوجانبه دارد. درک بهتری از سایر حیطههای واگیری را برایمان ممکن میسازد و هم در جهت مقابل درک بهتری را از بیماریهای واگیر فراهم میکند. این رفت و برگشت دوسویه میان همهگیری بیماریهای عفونی و سایر بخشها در فصلهای بعدی کتاب نیز تکرار میشود. هربرت اسپنسر، فیلسوف همعصر داروین، از نوعی فلسفهورزی سخن میگوید که نام آن را «فلسفه ترکیبی» میگذارد. او معتقد است در این سنخ فلسفهورزی کار فیلسوف برقراری ارتباط میان دادههای علمی پراکنده است. اگر اسپنسر کتاب «قواعد واگیری» را میدید به احتمال زیاد آن را نمونهای موفق از فلسفه ترکیبی معرفی میکرد. بنابراین طیف خوانندگان احتمالی کتاب بسیار گسترده است: از همهگیریشناسان حرفهای تا مردم عادی که امروزه خواهان فهم بهتری از همهگیری کرونا هستند؛ از اقتصاددانهای حرفهای تا سرمایهگذاران آماتور در بازارهای مالی؛ از متخصصان شبکههای مجازی تا کاربران عمومی این شبکهها که میخواهند بدانند چرا پُستی هزاران بار پسند میشود و دیگری نه؛ و همچنین علاقهمندان به تاریخ علم، فلسفه، و علم برای عموم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.