|

گفت‌وگو با علی هنری، مدرس گروه علوم ارتباطات و جامعه‌شناسی دانشگاه آمستردام هلند

قاب‌بندی رو به سیاهی

شرق: جریان‌های تحول‌خواه و اصلاح‌گرا در ایران، همیشه، از اولین زمان به‌وجودآمدن چیزی به نام رسانه و روزنامه تا همین روزهای پایانی قرن 14، با چالش نداشتن رسانه آزاد یا محدودیت‌های رسانه‌ای مواجه بوده‌اند. نتیجه آنکه همیشه مجبور بوده‌اند پلتفرم رسانه‌ای خود را به خارج از مرزهای کشور منتقل کنند؛ چه آن سال‌های دوره قاجار که روزنامه‌های اصلاح‌گرای فارسی‌زبان برای ایرانیان، در استانبول، قاهره و لندن چاپ می‌شد، چه وقتی که نوارها و اعلامیه‌های امام خمینی از عراق و فرانسه به داخل منتقل می‌شد یا همین الان که برای خبرگرفتن از برخی چهره‌های سیاسی مهم داخلی یا گرفتن مواضع انتقادی و اعتراضی چاره‌ای نیست جز گوش‌سپردن به رسانه‌های فارسی‌زبان خارج از کشور. رسانه‌هایی که از قضا ربطی به ایران و ایرانیان و مصالح و منافعشان ندارد و جملگی ساخته دست کشورهای دشمن یا دست‌کم رقیبان سرسخت و متخاصم ایران هستند. همین وضعیت چه تأثیری روی روند تغییرخواهی و اصلاح‌طلبی در ایران گذاشته است؟ علی هنری؛ جامعه‌شناس، مدرس و پژوهشگر شبکه‌های اجتماعی است که مدرک دکترای خود را از گروه جامعه‌شناسی دانشگاه آزاد آمستردام گرفته است. او که هم‌اکنون مدرس در گروه علوم ارتباطات و جامعه‌شناسی همین دانشگاه است و حوزه پژوهشی‌اش به صورت مشخص جنبش‌های اجتماعی و کنش‌های جمعی، داده‌کاوی و تحلیل شبکه‌های اجتماعی و ارتباطات سیاسی است، به سؤالات ما در همین رابطه و مسائلی دیگر پاسخ داده است.

در همه این سال‌ها به دلیل ممنوعیت‌ها و محدودیت‌های رسانه‌ها در داخل مثل قانونی نانوشته رسانه‌های خارج از کشور به نوعی و تا حدی تبدیل به رسانه و صدای جریان‌های منتقد و متفاوت یا اصلاح‌طلب و مخالفان در کشور شدند. در توضیح بیشتر باید گفت که مثلا خبر بازداشت یا اعلام موضع یا مواردی مرتبط با مثلا کسانی مثل میرحسین موسوی، محمد خاتمی، کروبی و... در رسانه‌های داخلی ممکن نبود و نیست. یا مثلا به فرض مستند، خبر و تصویر درباره برخی اشخاص یا جریان‌های روشنفکری در ایران امکان و احتمال پخش‌شان از رسانه داخلی تقریبا پایین بود (البته در سال‌های اخیر به واسطه شبکه‌های اجتماعی این مشکل برطرف شده) در این شرایط رسانه خارجی در این خلأ این گونه خبرها را پوشش داده است. به همین شکل به گونه‌ای مستقیم یا غیرمستقیم در ذهن خیلی‌ها این تصویر تثبیت شد که برای مطلع‌شدن از این گونه اخبار بهتر است رسانه خارج از کشور را دنبال کنند. ولی از طرفی همین رسانه‌ها خودشان به هر حال وابسته به دولت‌ها و نهادهای امنیتی کشورهای دیگری بوده و هستند. به نظرتان این وضعیت و نتیجه چنین چیزی چه تأثیری روی فهم و وضعیت رسانه در ایران گذاشته است؟ ابتدا به‌نظرم باید روشن کنیم که از نظر ما رسانه چه ماهیتی دارد. برخی رسانه را چون «ابزار»ی برای انتقال پیام می‌دانند، به این معنی که رسانه ابزاری منفعل و واسط بین فرستنده پیام و گیرنده پیام است. باور عمومی و رایج از رسانه در کشور ما چنین است. پیامد چنین دیدگاهی در میان کنشگران سیاسی این توجیه است که وقتی رسانه‌های داخلی پیام ما را انتقال نمی‌دهند، ما از رسانه‌های دیگر حتی رسانه‌های وابسته خارج از کشور پیام‌مان را خواهیم رساند. پیامد دیگر این دیدگاه رواج یک ساده‌انگاری نسبت به رسانه در میان عامه مردم است. به این ترتیب که مردم با ظاهر هر گزاره، گزارش یا خبری که در خروجی رسانه می‌آید، همراه و همدل می‌شوند، چراکه در این نگاه، ابزار به‌واقع کارکرد پیچیده‌ای جز واسطه‌ای منفعل بین ما و واقعیت ندارد. بنابراین مردم به رسانه‌ای که انتخاب می‌کنند و درواقع می‌پذیرند که «دروغگو» نیست، این اجازه را می‌دهند به‌طور کامل تصور آنها را از پیرامون بسازد و به نوعی ذهن و تحلیل خود را به او می‌سپارند. اما دیدگاه دیگری به رسانه وجود دارد که به شکل افراطی اما ساده در جمله «رسانه پیام است» جلوه می‌کند. معنای کلی آن این است که نمی‌توان پیام را از رسانه تفکیک کرد و تعبیر معتدل‌تر آن این است که رسانه پیام را شکل می‌دهد یا بر آن تأثیر می‌گذارد. بنا بر این دیدگاه، این باور ساده‌انگارانه و خام است که پیام از هر رسانه‌ای که منتقل شود، اثرش تغییری نخواهد داشت. درواقع رسانه نمی‌تواند یک ابزار منفعل باشد، بلکه فاعلانه بر پیام تأثیر می‌گذارد. حال با پذیرش اینکه رسانه بر پیام مقدم است یا حداقل بر آن اثر می‌گذارد، پرسش مهمی که پیش‌رو قرار می‌گیرد چگونگی این تأثیر است. یکی از این مکانیسم‌های تأثیر «چارچوب‌بندی»‌ای است که می‌گوید سمت و سو و ابعاد قابی که رسانه ‌روی شما می‌گشاید، تصور شما را از واقعه یا منظره شکل می‌دهد. به‌واقع رسانه اگر هم منفعل تعریف شود، بیشتر به نظرگاه شباهت دارد تا ابزار. درواقع تصویری که ما از پیرامون داریم، وابسته به نظرگاه است که آن را هم رسانه تعیین می‌کند. به قول مولانا «از نظرگه گفتشان شد مختلف» یا در جای دیگر «از نظرگاهست ای مغز وجود اختلاف مؤمن و گبر و جهود». به‌واقع نظرگاه می‌تواند اختلافی به وسعت تفاوت مؤمن و گبر و جهود در باورها ایجاد کند، چراکه نظرگاه متفاوت برداشت متفاوتی از پیرامون شکل می‌دهد. رسانه با مکانیسم «برجسته‌سازی» نیز می‌تواند تصویر و ترجمه متفاوتی از دنیای پیرامون ایجاد کند. درواقع رسانه می‌تواند مانند نورافکن یا چراغ‌قوه در محیطی تاریک فرض شود. اینکه این چراغ نور را بر چه می‌تاباند، با چه شدتی، با چه طیفی و به چه وسعت و در چه زاویه‌ای، تعیین‌کننده تصویری است که ما از پیرامون داریم. با برجسته‌سازی یک موضوع، رسانه موضوعات دیگر را بلاموضوع می‌کند. این‌چنین تصور شما از جامعه و سیاست معوج و نامتعادل می‌شود. بنا بر این دیدگاه، رسانه دستش باز است که با تحمیل قاب‌بندی یا تعیین نظرگاه و با تکنیک برجسته‌سازی، دنیایی را که می‌خواهد، برای شما به تصویر بکشد. با این توضیحات اگر برگردم به پاسخ شما باید بگویم همان‌طور که شما گفتید ممنوعیت و محدودیت مرتبط با اخبار سیاسی یا تفوق تک‌صدایی سیاسی بخشی از جامعه را به سوی رسانه‌های وابسته به خارج از کشور سوق داده است. علاوه بر آن محدودیت و تنگ‌نظری در قبال علایق متفاوت در جامعه یا عدم پذیرش سبک‌های متنوع زندگی نیز اقبال بخشی از جامعه را به این رسانه‌ها منجر شده‌ است. به‌هرحال رسانه انتخابی است. اما مسئله به همین‌جا ختم نمی‌شود و نشده‌ است. این تغییر مصرفی در رسانه به تغییر در نظرگاه این بخش از جامعه نیز منجر شده که همین اندک اندک درک و تصویر متفاوتی از جامعه، سیاست و به‌طور کل دنیای پیرامون برای آنان ساخته است. اگر بر این باور باشیم که رسانه پیام را می‌سازد و توجه کنیم که تأمین‌کنندگان مالی این رسانه‌ها در دشمنی علنی با ایران هستند، به این می‌رسیم که با مسئله مهم، غامض و بغرنجی روبه‌رو هستیم. بخشی از جامعه ما تصور می‌کند با آنچه از رسانه‌های خارج از کشور ارائه می‌شود واقعیت را کشف می‌کند. درحالی‌که این رسانه‌ها ما را به جایی که می‌خواهند می‌برند و عملا ما را از کشف واقعیت باز می‌دارند. بخشی از جامعه هم تصور می‌کند تصویری که صداوسیما می‌دهد واقعیت جامعه است و این متأسفانه به دوقطبی‌شدگی جامعه نیز دامن زده‌، اگر نگوییم مهم‌ترین عامل آن است. الان وضعیت به شکلی است که مثلا برخی از افراد که با وضعیت و ساختار سیاسی موجود زاویه دارند یا مخالف و منتقد هستند، حتی کسی که خودش خبرنگار و اهل رسانه است، یا مثلا فعال سیاسی و دانشگاهی و خلاصه اقشار آوانگارد جامعه هم، به نسبت حس همدلی و همراهی بیشتری با رسانه فارسی‌زبان خارج از کشور دارند. یعنی به وضوح می‌شود دید که مثلا برای یک خبرنگار مثلا اصلاح‌طلب در این جایگاه ابراز علاقه‌مندی به بی‌بی‌سی، ایران‌اینترنشنال و رادیوفردا و ذکر منبع از این رسانه‌ها یا حتی داشتن رابطه دوستی با بچه‌های این رسانه‌ها خیلی راحت‌تر، پذیرفتنی‌تر و عادی‌تر است در مقام مقایسه با وضعیتی که مثلا منبع را خبرگزاری فارس و امثالهم اعلام کنند یا اینکه بگویند با فلان خبرنگار فارس، تسنیم و کیهان رفیق هستم! مثلا گفتن اینکه فلان رسانه اصولگرای داخلی امنیتی و وابسته به حکومت است و همین دلیلی برای بدنامی و قبول‌نداشتنش باشد موضوعی عادی است اما اینکه گفته شود رادیوفردا، ایران‌اینترنشنال و بی‌بی‌سی هم وابسته به نهادهای امنیتی و حکومتی کشورهای دیگر هستند، لزوما چنین نتیجه و واکنشی برنمی‌انگیزد. این موضوع را چطور تحلیل می‌کنید و به نظرتان چرا به اینجا رسیده‌ایم؟ واقعیت این است که بخشی از این اعتماد و اعتقاد به رسانه‌های وابسته به خارج از کشور در میان جمعی از فعالان یا پایگاه اجتماعی تغییرخواه به همان دیدگاه ساده‌انگارانه به رسانه یا دانش کم نسبت به رسانه باز می‌گردد. اما این تأثیر را نوع نگاه غیرانتقادی این جمع به غرب یا به «جامعه بین‌الملل» تشدید می‌کند. مثلا وقتی صحبت از رادیوفردا، در اصل رادیو صدای آزادی اروپا یا رادیو آزادی، می‌شود نه تنها برخی آن را یک رسانه منفعل و ابزاری برای پیام‌رسانی می‌دانند بلکه با مبانی فکری‌شان شعار این رادیو ‌«رسانه آزاد برای جوامع غیرآزاد» را باور دارند؛ یعنی می‌پذیرند که جامعه‌ بین‌الملل و غرب در تلاش یا خواهان تغییر به سوی آزادی و دموکراسی در ایران‌اند و این «رسانه آزاد» را هم در همین راستا در اختیار جوامعی چون ایران قرار داده‌اند و در میان این پایگاه اجتماعی چون و چرایی هم راجع به آن نمی‌شود. یعنی فعالان میانی یا پایگاه اجتماعی اصلاح‌طلب روایت منتقدانه نه به رسانه به‌طور کل و نه به این رسانه‌های پروپاگاندا به‌طور اخص نشنیده‌ است. به واقع از سویی کلیت جامعه بین‌الملل و غرب و مداخله‌اش در روندهای دموکراتیک خیلی مورد بحث و مناقشه قرار نمی‌گیرد و نگرفته که دلایل خودش را دارد و بحث جداگانه‌ای می‌طلبد و از سوی دیگر کمترین توجه عمومی به نقد رسانه‌های وابسته و کارکردشان صورت گرفته ‌است. فرض کنید آیا برای این عده که شما مثال زدید پیشینه رادیوفردا روشن است؟ از این اطلاع دارند که این رادیو اساسا یک ابزار پروپاگاندای ضدکمونیسم در اروپا در جنگ سرد بوده و به این منظور تأسیس شده است. از مداخلاتش در کشورهای اروپای شرقی و جنوب، از نفوذ سازمان امنیت آمریکا در این رسانه و کلا جهت‌گیری این رسانه اطلاع دارند؟ من بعید می‌دانم. چراکه ما اصولا در این موضوع کم کار کرده‌ایم. ما، منظورم اصلاح‌طلبان یا تغییرخواهان است. شما خروجی‌های محفل‌های اندیشه و تفکر این نحله یا مرجع‌های این بخش پایگاه اجتماعی را نگاه کنید. برای شاید دو دهه درباره این بحث که نسبت اصلاح‌طلبان با این رسانه‌ها چیست و با آنها چه باید کرد، تقریبا در انظار عمومی سکوت شده‌ است. آخرین بار شاید در «عصر ما» در اوایل دهه 70 به این پرسش‌ها پرداخته‌ شده ‌باشد. بعد از دو دهه سکوت یا همراهی حالا نتیجه‌اش دیده ‌می‌شود. نکته دیگر هم این است که رسانه فارسی‌زبان خارج از کشور به ظاهر تصویری نزدیک‌تر به تصویر ذهنی این بخش از فعالان سیاسی ارائه می‌دهد یا با ادبیاتی نزدیک‌تر صحبت می‌کنند. اما نکته این است که این تصویر ذهنی و این ادبیات مشترک، خودش در تعاملی با این رسانه ساخته شده‌ است و می‌شود. یعنی هنگامی‌ که کنشگر سیاسی یا روزنامه‌نگار یا حتی متفکر و دانشمند با رویکرد غیرانتقادی گوش و چشمش را به این رسانه‌ها می‌سپارد، مسلم است که ادبیات مشترک پیدا می‌کند و قابی که آن رسانه ارائه می‌دهد، برایش قاب غالب ذهنی می‌شود و تصورش با این تصور همخوانی بیشتری پیدا می‌کند. قدرت این رسانه‌ها در همین است. پژوهش‌ها بالاخص درمورد استفاده از تلویزیون‌ها و وب‌سایت‌های فارسی‌زبان خارج از کشور همین را نشان می‌دهد که استفاده بیشتر از این رسانه‌ها تفاوت در نگرش‌های سیاسی به‌ویژه درمورد مسائل مرتبط با روابط بین‌الملل را موجب می‌شود. برخی از افرادی که در سؤال‌های قبل به آنها اشاره کرده‌ام در پاسخ به سؤالات یا انتقاداتی از این دست به مسئله رسانه و تریبون‌نداشتن در داخل اشاره می‌کنند. اینکه آن رسانه‌های خارج از کشور خلأ و مشکل نداشتن رسانه را برای ما حل کرده‌اند به همین دلیل طبیعی است که تا حدی حس دوستی و همدلی با آنها وجود داشته باشد. پاسخ یا دیدگاه شما درباره این توجیه و توضیح چیست؟ در اینکه رسانه‌های ما در داخل کشور با محدودیت‌ها و ممنوعیت‌های قانونی و غیرقانونی بسیاری مواجه‌اند، کسی نمی‌تواند شکی داشته‌ باشد. اینکه صدای بخش قابل توجهی از جامعه در رسانه‌هایی که با بودجه عمومی اداره می‌شوند و باید متعلق به کل جامعه باشند، حذف می‌شود و شده، غیرقابل توجیه و کتمان است. اینکه صداوسیمای ملی در کلیت قابی سیاسی و نه ملی را برگزیده و در برابر تنوع و تکثر جامعه و خواست‌هایش کوررنگی دارد، امر واضحی است. اینکه روزنامه‌نگار و خبرنگار ما در امر انتقاد از مسئولان و افشاگری فساد و مسائل و مشکلات قانون را حامی خود نمی‌بیند و در ترس و تهدید کار می‌کند، کاملا درست است. همه اینها و بیشتر به نوعی نشان از ضعف رسانه‌ای و محدودیت گردش آزاد اخبار و افکار در داخل کشور به‌طور کل و به‌طور اخص محدودیت و فشار بر رسانه‌های نیروهای سیاسی اصلاح‌طلب و تغییرخواه است. اما اگر هدف این نیروها برای دردست‌داشتن رسانه در نهایت تغییر مؤثر و درون‌زا و بهبود وضعیت کشور و جامعه است، اگر ابزارگرایانه هم نگاه کنند، باید این وضعیت -یعنی تسلط رسانه‌های فارسی‌زبان خارج از کشور بر تصور نیروهای حامی تغییر اصلاح‌طلبان- را با آن هدف بسنجند. اگر حضور و تسلط رسانه‌های فارسی‌زبان خارج از کشور را با منافع ایران در تضاد نمی‌بینند، رسانه‌هایی که تأمین‌کنندگان مالی‌شان نه از ترور در ایران ابایی دارند و نه از گرسنگی‌دادن به مردم ایران و نه از بمباران اماکن فرهنگی و نه از پشتیبانی از تجزیه ایران، اگر مداخله خارجی را با باورها و ایدئولوژی‌شان در دنیای امروز ناهمخوان نمی‌بینند، یعنی اگر ایدئولوژیک و فکری هم مشکلی با این رسانه‌ها ندارند، حداقل باید با عقل ابزاری هزینه و فایده این رسانه‌ها را برای جریان فکری و سیاسی خود بسنجند. این رسانه‌ها مبلغ اصلی یا زمینه‌ساز اصلی تصور «دیگه تمومه ماجرا» هستند. شما نمی‌توانید نقش این رسانه‌ها را در تغییر پنج‌ماهه -یعنی از آرای روحانی با تَکرار خاتمی به «دیگه تمومه ماجرا» رسیدن- نادیده بگیرید. در زمانی که وضعیت عینی تغییر چندانی نکرده بود، تنها تغییر وضعیت ذهنی می‌تواند چنین تغییری در رویکرد یا نگاه بدنه جریان را توضیح دهد. عامل بخش عمده تغییر ذهنیت یا تصور از وضعیت سیاسی و اجتماعی نیز رسانه است. کاستی‌ها یا مشکلات در مسیر اصلاح‌طلبی بالاخص در میان پایگاه اجتماعی این جریان چون ناامیدی از تغییر درون‌زا و اصلاح‌طلبانه، ضعف مشارکت سیاسی مؤثر و اصلاح‌طلبانه، رویگردانی از نیروهای فکری و سیاسی اصلاح‌طلبی داخل کشور یا زوال مرجعیت نیروهای عقل‌گرا و میانه‌رو را نمی‌توان بدون توجه به تأثیر این رسانه‌ها ریشه‌یابی و تحلیل کرد. ادبیات و فرهنگ سیاسی ستیزنده که بازگشتی مرتجعانه به پیش از اصلاحات و حتی پیش از انقلاب است. همه اینها باید در ستون هزینه‌ها برای جریان اصلاح‌طلبی قرار گیرند ،در برابر ستون فواید رسانه نسبتا آزاد. فضای غالب خبری مربوط به ایران در مجموع وضعیت مناسبی ندارد. یعنی تقریبا هر روز خبرهایی از این دست در فضای رسانه‌ای یا دنیای واقعی شهروند ایرانی خودش را نشان می‌دهد. بعضی معتقدند این ناشی از اثر و کارکرد رسانه‌هاست ولی برخی معتقدند این چیزی نیست جز بازتاب وضعیت واقعا موجود در کشور. نظر شما در‌این‌باره چیست؟ این دقیقا همان‌جایی‌ است که شما می‌توانید هم نقش رسانه به عنوان شکل‌دهنده به پیام را به‌ وضوح ببینید و هم همخوانی سیاست حامیان رسانه و خروجی آن را. اینکه شما روی افزایش نارضایتی جامعه برای تحرک حساب باز کنید یک تاکتیک سیاسی است. لازمه آن هم رسانه‌ای است که قابش به سوی سیاهی و ناامیدی باز می‌شود. این همان هم‌گامی تاکتیک سیاسی با کارکرد رسانه است. هیچ جامعه‌ای در سیاهی مطلق نیست. این تصور سیاهی که در حال حاضر به درون ذهن مخاطب پمپاژ می‌شود، همه نقاط را در بر می‌گیرد و هیچ نقطه روشنی باقی نمی‌گذارد. اینکه این رسانه‌ها هیچ سفیدی‌ای نشان نمی‌دهند یعنی در همین بازتاب بی‌طرفانه یا منفعلانه واقعیت اشکال دارند. این یک وضعیت استثنائی و اخیر نیست. شما می‌توانید در تاریخ سیاسی معاصر ما حداقل از نیمه رضاشاه به بعد ردپای این تاکتیک افزایش نارضایتی به عنوان چارچوب‌بندی سیاسی و قاب رسانه‌ای را بیابید. به روزنامه‌ها و جراید اپوزیسیون به‌ویژه مجلات منتسب به نیروهای چپ‌گرا که در خارج از کشور منتشر می‌شدند، در این دوره‌ها نگاهی بیندازید. شباهت‌هایشان با آمدنیوز یا بخش خبر من‌وتو و ایران‌اینترنشنال غیرقابل انکار است؛ همه چیز به غایت در تاریکی و همه کشور در وضعیت بحران. شما ادبیات معترض پیش از انقلاب را مطالعه کنید؛ هم همه سیاهی و تباهی است. این پمپاژ سیاهی و سپردن تصور و خیال به آن چاره‌ای جز انفعال یا حرکت به قصد نابودی و از نو ساختن بر جا نمی‌گذارد. به صورت کلی به نظرتان این وضعیت رسانه‌ای موجود در کشور، چه این محدودیت‌های داخلی و چه جنس رسانه‌های وابسته به دولت‌های بیگانه در خارج چه تأثیری روی روند تغییر و اصلاحات و بهبود یا بدترشدن وضعیت در داخل گذاشته است؟ جریان اصلاح‌طلب داخل کشور که تغییر را با استفاده از نیروهای اجتماعی و ابزارهای موجود اعم از حقوقی و عرفی در نظم کنونی دنبال می‌کنند، در حال حاضر فاقد یک گفتار منسجم و دستگاه تحلیلی‌اند که با استفاده از آن بتوان بیشتر مسائل جامعه و ایران را ترجمه سیاسی کرد و به راه‌حلی رسید. اصلاحات قبلا دارای یک فراگفتار و دستگاه تحلیلی بود که می‌توانست برای مسائل و مشکلات ما راه‌حل ارائه کند. گفتار اصلاحات ترجمه خاص و روشنی از وقایع و تحولات سیاسی، اجتماعی و اقتصادی ارائه می‌داد و به تبع آن، راه‌حل سیاسی روشن و فراتر از آن، چارچوب برای شیوه مشارکت سیاسی. در واقع نظرگاه ما روشن نیست. فقدان این دستگاه فکری و چارچوب‌ها تشتتی را به وجود آورده و رسیدن به یک روند سیاسی برای جریان اصلاحات را ناممکن کرده ‌است. با ضعف رسانه‌ای، گفت‌وگو برای رسیدن به این فراگفتار ناممکن شده‌ است. دست اصلاح‌طلبان از فضای رسانه‌ای رسمی داخل کشور که بستری برای گفت‌وگوی اندیشیده و مناظره‌های فکری و تعامل با جامعه ایرانی است، کوتاه است. در رسانه‌های غیررسمی و شبکه‌های اجتماعی که به نوعی می‌تواند امکان گفت‌وگو و بسیج اقناعی پایگاه اجتماعی را فراهم کند، عملا فرهنگ ستیز و ضد گفت‌وگو غالب شده‌ است. از سوی دیگر پایگاه اجتماعی همان‌طور که در بالاتر به آن پرداختیم، تحت تأثیر رسانه‌های خارج از کشور است و سیاست کارکردی این رسانه‌ها در حال حاضر بی‌عمل‌کردن گفتارهای مشارکت اصلاح‌طلبانه است. ما شاهدیم که هر مشارکتی، هر کنش و هر گفت‌وگوی اصلاح‌طلبانه در این رسانه‌ها منکوب و سرکوب می‌شود. قاب‌بندی اخبار و تحلیل‌ها عموما رو به سیاهی مطلق است. نتیجه دیدن از درون این قاب هم این است که هیچ کاری قابل انجام نیست. گویا هیچ کورسویی از امید موجود نیست. در این رسانه‌ها یا این گفتار غالب تحمیلی همه چیز به شکل سیاه و سفید است. سفیدی‌ای که قرار است در نبود این شرایط در آینده به وجود بیاید و سیاهی‌ای که تمام ابعاد کنونی سیاست و جامعه ما را در بر می‌گیرد. به باور من نمی‌توان وضعیت را در سیاهی مطلق دید و اصلاح‌طلب ماند، همان‌طور که سفیدی مطلق دیدن وضعیت هم اصلاح‌طلبی را بلاموضوع می‌کند. اصلاح‌طلبی با خاکستری‌دیدن وضعیت سنخیت دارد. اما متأسفانه بخش زیادی از اصلاح‌طلبان و تغییرخواهان و پایگاه اجتماعی‌شان گوش خود را به بلندگوهای پروپاگاندای خارج از کشور چسبانده‌اند. این اصلاح‌طلبی را ناتوان از بسیج و بی‌نصیب از مشارکت مردمی می‌کند. خلاصه اینکه اصلاح‌طلب‌بودن یا تغییرخواه‌بودن در ذات به معنی پذیرفتن مشکلات و نارسایی‌ها و تلاش برای تغییر وضع موجود است. اما مسئله راه این تغییر است که بحث رسانه و مداخله خارجی مانع جدی‌ای بر سر این راه تغییر قرار داده ‌است. این موانع را ما باید بازخوانی کنیم. اگر ما از نقش رسانه در تخریب کنش‌های اصلاح‌جویانه و تقویت تصور و سیاست «دیگه تمومه ماجرا» تأمل نکنیم، نمی‌توانیم اصلاحات را از وضعیت رکود و سکونی که دچارش است، خارج کنیم. فشارهای سیاسی بین‌المللی و تحریم و جنگ اقتصادی، سیاستی که رسانه‌های وابسته نرمالایزشان می‌کنند، در تضاد با اصلاحات است. ما حتی اگر بپذیریم تمام مشکلات کشور از ذات خودمان یا حکومتگران خودمان است نمی‌توانیم این را نبینیم که راه تغییر و حل این مشکلات زیر ضرب فضای رسانه‌ای کنونی‌ است. در دوره ترامپ و فضای رادیکالی که پس از آن در کشور و خارج از کشور شکل گرفت، رویکرد رسانه‌های فارسی‌زبان خارج از کشور نسبت به ایران به نوعی تندتر و البته در واقع شفاف‌تر شد. به نظرتان این وضعیت در مجموع چه تأثیری روی فهم ایرانی‌ها و به‌خصوص جریان‌های تحول‌خواه و اصلاح‌گرا از رسانه به معنای کلی‌اش گذاشته است؟ دوره ترامپ و سیاست فشار حداکثری، برنامه سیاسی براندازانه و تاکتیک‌های سیاسی مرتبط و عاملان و حاملان آنها را در فضای رسانه‌ای خارج از کشور مسلط کرد. در فقدان مرجع‌های فکری و خبری اصلاح‌طلب، میانه‌رو، عقل‌مدار و اصولا مرجع‌هایی که منافع ملی را در نظر دارند، خیلی از این کانال‌ها و افراد و خرده‌تولیدکنندگان محتوا به نوعی دست بالا در فضای رسانه‌ای پیدا کردند. پیامد این می‌تواند سیاسی‌شدن نسلی را متأثر از خود کند. یعنی تفاوت است بین نسلی که در فضای آزاد رسانه‌ای و از طریق مراجع و منابع دلسوز، معتدل و میانه‌رو سیاسی می‌شوند، با نسلی که در فضای هرج‌ومرج رسانه‌ای و تحت تأثیر سلبریتی‌های دوپینگ‌شده با دلارهای غربی و بدسابقه و بی‌پیشینه سیاسی می‌شوند. در این میان هم تلاش‌هایی هرچند محدود و معدود در سطوح خردتر در جریان است در استفاده از این شفافیت برای حقانیتِ نقدها به کارکرد رسانه‌های وابسته. اما این کافی نیست. این تلاش‌ها در سطح پایین باید با بحث و گفت‌وگو و تبیین در سطح کلان سیاسی اصلاح‌طلبان و تغییرخواهان پیوند بخورد تا نگاه جامعه و به‌ویژه پایگاه اجتماعی تغییرخواهان نسبت به تأثیر این رسانه‌ها در مجموع تغییر کند. این فهم متفاوت و بحث رسانه باید خود را در برنامه‌های کلان سیاسی و بحث‌های کلان میان اصلاح‌طلبان جا کند. این چیزی که می‌خواهم بگویم لزوما فکت یا متکی بر مستندات قابل اتکا و ارائه نیست. اما به عنوان یک خبرنگار یا مشاهده‌گر فضای خبری و رسانه‌ای و شبکه‌های اجتماعی به نظرم می‌آید اغلب مخاطبان و کاربران ایرانی با خبرهای منفی و تلخ حس همراهی و واکنش بیشتری دارند تا خبرهای مثبت. به نظرتان این دیدگاه درست است یا خیر؟ و اگر درست است به نظرتان چرا وضعیت به این شکل شده و آیا چنین چیزی لزوما فقط درباره کاربران یا شهروندان ایرانی صادق است یا مسئله‌ای جهانی و مربوط به ذات انسان است؟ نقش خود رسانه و فضای غالب شبکه‌های اجتماعی در این زمینه را چطور می‌توان تحلیل و بررسی کرد؟ مشاهده شما خلاف واقع نمی‌تواند باشد. یافته‌های پژوهش‌های مختلفی در زمینه‌های اجتماعی متنوع نشان می‌دهد محتوا و اخباری که احساسات کاربر را برمی‌انگیزانند و روایت‌گونه‌اند، بیشتر محتمل‌اند کاربر را درگیر کنند، یعنی هم بیشتر مورد پسند واقع می‌شوند و هم احتمال به اشتراک‌گذاری‌شان بیشتر است. این از نقاط تاریک شبکه‌های اجتماعی و رسانه است که با استفاده از احساسات می‌توان اخبار و اطلاعات نادرست با انگیزه‌های سیاسی یا تجاری و امنیتی را به‌راحتی انتشار داد. این به ‌نظرم مشکلی است که همه کشورها بیش و کم با آن درگیرند، راه‌حلش هم مشابه کشورهای دیگر می‌تواند باشد. اما در بحث سیاسی ما باید توجه بیشتری نشان دهیم. اصولا قاب‌بندی‌هایی که سرزنشگرانه هستند، قدرت بسیج بیشتری دارند تا قاب‌بندی‌هایی که به راه‌حل مشکل بپردازند. مسئله اصلی در فضای شبکه‌های اجتماعی و کلا فضای سیاسی کشورمان این است که قاب‌بندی سرزنشگر و محکوم‌کننده مسلط شده‌ است. یعنی کمتر قابی به ریشه‌یابی مسائل یا ارائه راه‌حل مسئله باز می‌شود و بحث‌های سیاسی و اجتماعی بلافاصله به محکوم‌کردن یا سرزنش دیگری می‌رسد. این دیگری می‌تواند اصولگرا یا اصلاح‌طلب یا حکومت به‌طور کلی باشد. این چیزی است که ما باید تلاش کنیم در فرهنگ سیاسی و فرهنگ رسانه‌ای‌مان تغییر دهیم. وگرنه فضا مملو از اخبار منفی و مشکلات تلخ می‌شود بدون گشودن راهی برای حل آن مسائل و مشکلات. این خود نگاه منتقدانه به رسانه‌های وابسته خارج از کشور و پروژه‌های مداخله‌گرانه خارجی را می‌طلبد. تسلط این قاب‌بندی در شبکه‌های اجتماعی و رسانه‌های خارج از کشور به نوعی دنباله سیاست فشار حداکثری غرب و تخاصم اسرائیل و کشورهای عربی است. شبکه ضدایرانی همتای تولید محتوای هدفمند ضدایرانی در فضای رسانه‌ای غیرفارسی‌زبان برای تأثیرگذاری در افکار عمومی جهانی و سیاست‌های بین‌المللی در فضای رسانه‌ای فارسی‌زبان و شبکه‌های اجتماعی به تولید محتوا و فعالیت در جهت دستکاری افکار عمومی و بحث‌های سیاسی با گستردن نفرت‌پراکنی، دیگری‌سازی، سیاه‌نمایی و... عمل می‌کنند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.