بازی بزرگ اژدهاي زرد در خاورمیانه
بهاره محبی
بازرگانان در قرن نهم مرتب در مسیر دریایی که خلیج فارس را به جنوب چین متصل میکرد، رفتوآمد میکردند. متاع مورد معامله آنان اغلب یشم (نوعی سنگ قیمتی)، ابریشم و کالاهای لوکس دیگر بود. این مسیر برای قرنها بخشی از راهی ارتباطی بود که امروزه بهعنوان جاده ابریشم شناخته میشود. اکنون جهان شاهد ترمیم این رابطه تجاری باستانی میان دو تمدن قدیمی است؛ با این تفاوت که نفت و کالاهای مصرفی جایگزین یشم و ابریشم شده است. در آغاز قرن 21، چین یکی از شکوفاترین دورههای رشد اقتصادی در تاریخ معاصر خود را تجربه کرد. از سال 1990 تا 2000 میلادی تولید ناخالص داخلی این کشور بهطور متوسط 9 درصد رشد کرد و هرساله میلیونها چینی از فقر رها شدند. دولت چین بهمنظور حفظ این رشد و ادامه ایجاد اشتغال برای صدها میلیون شهروندی که وارد بازار کار میشدند، باید بازارهای جدیدی پیدا میکرد. دولت نهتنها نیاز داشت که برای صادرات بازارهای جدیدی پیدا کند، بلکه مجبور بود به دنبال منابع انرژی باشد که بتوانند چرخ کارخانههای این کشور را در حرکت نگه دارند.
شریک جدید دسترسی به انرژی، انگیزه اصلی حضور چین در خاورمیانه است؛ اما رابطهاش با خاورمیانه فراتر از مسئله انرژی است. اواخر دهه 1970، اصلاحات مدرنیزاسیون چهارگانه دنگ شیائوپینگ با هدف تقویت صنعت، کشاورزی، دفاع و علم و فناوری چین، اساس توسعه روابط اقتصادی با کشورهای خاورمیانه را بنیان گذاشت. در چند دهه بعدی، نقش اقتصادی و تجاری چین در منطقه رشد کرده و متنوع شد. اوایل دهه 1990 که دروازههای چین به روی جامعه جهانی باز شد، پکن روابط اقتصادی خود با خاورمیانه را بهویژه در حوزه انرژی گسترش داد. بنابراین گرچه چین به لحاظ تاریخی، منافع استراتژیک قدیمی در خاورمیانه و خلیج فارس نداشته، ولی از آنجا كه بیشترین میزان نفت وارداتی این كشور از این منطقه تأمین میشود، رابطه با كشورهای این منطقه بهطور روزافزونی برای پكن مهم شده است. طرح جاهطلبانه شی جینپینگ، رئیسجمهوری چین، موسوم به «کمربند و جاده» که بهنوعی احیای همان جاده ابریشم باستانی است نیز یکی دیگر از دلایل اهمیت خاورمیانه برای پکن است. جاناتان فالتون، کارشناس علوم سیاسی، معتقد است هسته اصلی همکاری اقتصادی و توسعه حضور چین در کشورهای خاورمیانه، در دو سند دولتی چین منعکس شده است؛ یکی در «سند سیاسی 2016 روابط با اعراب» و دیگری در «سند چشمانداز اقدامات احداث مشترک کمربند اقتصادی جاده ابریشم و جاده ابریشم دریایی قرن 21». چارچوب این همکاری که در اسناد یادشده به تصویر کشیده شده است، بر انرژی، احداث زیرساختها، تجارت و سرمایهگذاری در خاورمیانه تمرکز دارد و بهندرت دیده میشود که به همکاریهای امنیتی اشاره شده باشد. از نظر ایالات متحده، چین یک رقیب اقتصادی و استراتژیک است؛ بنابراین به کشورهای خاورمیانه قویا توصیه میکند از نزدیکی زیاد به پکن خودداری کنند. بااینحال، واقعیت این است که در نظر رهبران عرب، چین شریکی بهمراتب قابل اعتمادتر از آمریکا است؛ شریکی که پرسشهای سخت مطرح نکرده و دنبال ورود به مسائل دردسرآفرینی همچون نقض حقوق بشر نیست. به همین دلیل با وجود مخالفت ضمنی واشنگتن، چین و كشورهای شورای همكاری خلیج فارس در تابستان 2004 بحث درباره انعقاد توافق تجارت آزاد را شروع كردند. این گفتوگوها با تبادلنظر چین و اعراب برای برگزاری گفتوگوی نیمسالانه بین چین و رهبران 22 دولت اتحادیه عرب همزمان شد كه با موافقت اتحادیه عرب، این گفتوگوها تاكنون چند دور برگزار شده است. البته هنوز هم بسیاری از کشورهای عربی در زمینه خرید تسلیحات و مسائل دفاعی به ایالات متحده آمریکا وابسته هستند و چین نیز کوچکترین علاقهای برای تبدیلشدن به ژاندارم منطقه را از خود نشان نداده؛ اما حضور او در تحولات منطقهای بهطور درخور توجهی در حال افزایش است. به نظر میرسد یکی از مهمترین اقداماتی که چین در خاورمیانه بسیار موفقتر از آمریکا عمل کرده، ایجاد توازن قدرت منطقهای میان دوگانههای ایران ـ اسرائیل، ایران ـ عربستان و اعراب ـ اسرائیل بوده است. توسعه روابط با عربستان و اسرائیل چین با اسرائیل در خاورمیانه روابط حسنهای دارد. بخشی از هسته قدرت در اسرائیل در جستوجوی سرمایههای جدید است و با آغوش باز از سرمایهگذاران چینی استقبال میکند. به همین خاطر در چند دهه اخیر روابط چین و اسرائیل به تدریج به سمت همکاریهای استراتژیک رفته است. اکنون معاملات تجاری و دیگر عوامل اقتصادی باعث شده اسرائیل جایگاه برجستهای در نقشه راه سرمایهگذاران چینی داشته باشد. برای مثال، از فروش تسلیحات و تجهیزات دفاعی چینی به تلآویو که بگذریم، پکن در مدرنسازی حیفا، بندر اصلی اسرائیل در مدیترانه، نقش عمدهای دارد؛ جایی که ناوگانهای آمریکایی اغلب در آن لنگر میاندازند! برقراری روابط پکن ـ ریاض نیز به اواسط دهه 1980 بازمیگردد كه چین موشکهای بالستیک میانبرد خود را به عربستان سعودی فروخت؛ اما با دیدار جیانگ زمین از عربستان در سال 1999 تحول بزرگی در روابط دو كشور ایجاد شد. در این دیدار، توافق همكاری استراتژیک نفتی میان دو كشور به امضا رسید و چین پیشنهاد فروش موشكهای بالستیک قارهپیما را به عربستان سعودی داد؛ اما سعودیها در آن زمان بهمنظور حفظ روابط ویژه خود با آمریكا، ترجیح دادند این پیشنهاد را رد كنند. گرچه در سالهای اخیر عربستان سعودی و امارات متحده عربی برخی از تسلیحات نظامی چین ازجمله هواپیماهای بدون سرنشین را خریداری کردهاند. از زمان دیدار جیانگ زمین از عربستان تاكنون، روابط دو كشور با سرعت شتابان رو به گسترش بوده و چین اكنون یکی از بزرگترین واردکنندگان نفت عربستان سعودی است. همکاری چین و عربستان فقط محدود به حوزه نفت و گاز نیست؛ در سایر حوزهها نیز دو طرف اقدام به سرمایهگذاریهای متقابل كردهاند؛ ازجمله سرمایهگذاری شركتهای سعودی در بخش پتروشیمی چین. چین در عمان نیز ساخت بنادر، در الجزایر احداث کارخانههای کلیدی، در مصر ساخت آسمانخراشهای بلند و در سوریه ایجاد زیرساختها و تأسیسات بهداشتی را تعهد کرده است. علاوه بر این، چین خطهای اعتباری در اختیار برخی کشورهای محروم نظیر جیبوتی قرار داده و اولین پایگاه نظامی خود را در این کشور بنا کرده است.
جای پایی امن در منطقه در کنار عربستان، ایران ستون دیگر دیپلماسی نفتی چین در خلیج فارس است. چین در اواسط دهه 1990 به نحو چشمگیری واردات نفت خام و محصولات نفتی از ایران را گسترش داد و در صنایع نفت و گاز ایران سرمایهگذاریهای کلانی انجام داد. پکن همچنین حجم مبادلات تجاری خود را با تهران بهطور چشمگیری گسترش داد. نماد بارز این توسعه روابط، توافق همکاری جدیدی است که بهتازگی دو کشور از آن پردهبرداری کردهاند؛ توافقنامه کلان همکاری دفاعی و سرمایهگذاری چینی به ارزش 400 میلیارد دلار در 25 سال در ازای تعرفههای ترجیحی نفت ایران. الجزیره در تحلیلی درباره این توافق مینویسد: این توافقنامه بخشی از ابتکار بلندپروازانه شی جینپینگ، رئیسجمهور چین، است که هدف آن گسترش نفوذ اقتصادی و استراتژیک کشورش در سراسر اوراسیا (ترکیبی از دو قاره اروپا و آسیا) است. این توافق شامل برنامههای ایجاد چندین بندر برای چین مانند بندر جاسک در شرق تنگه استراتژیک هرمز میشود. این یک امر مهم است؛ زیرا پکن را قادر میکند تا کنترل یکی از هفت ایست و بازرسی دریایی در جهان را در دست گیرد. این مسئله میتواند بهطور بالقوه تسلط دریایی ایالات متحده آمریکا در خاورمیانه را تضعیف کند؛ زیرا داشتن جای پایی در بندر جاسک، نهتنها چین را قادر میکند که کشتیهای جنگی نیروی دریایی ایالات متحده مستقر در بحرین را رصد کند، بلکه حضور چینیها را در بندرهای گوادر پاکستان و بندر جیبوتی در منطقه اقیانوس هند افزایش میدهد.
دوستی با اهالی خاورمیانه چین پس از کنترل همهگیری ویروس کرونا در داخل مرزهای خود، سخاوتمندانه کمکهایش را راهی خاورمیانه کرد و مصر، کشورهای حاشیه خلیج فارس، ایران و عراق همگی کمکهای این کشور را دریافت کردند. جعفر علاوی، وزیر بهداشت عراق، در آن زمان گفت: «چین تجهیزات پزشکی و بهترین متخصصان خود را برای ما فرستاده... درحالیکه ایالات متحده حتی یک آمپول هم برایمان فراهم نکرد». فایننشالتایمز با اشاره به سخنان وزیر عراقی مینویسد: این احساسی است که تقریبا در بیشتر خاورمیانه وجود دارد. نظرسنجیها از مردم خاورمیانه نشان میدهد چین بهعنوان یک قدرت جهانی از آمریکا یا روسیه محبوبتر است و حالا با همهگیری کرونا و ظاهرشدن پکن در قامت یک حامی، این محبوبیت در 2021 بیشتر هم میشود. نفوذ چین در خاورمیانه، همزمان با عقبنشینی آمریکا از این منطقه، در حال افزایش است. به همین عراق نگاه کنید؛ امروز چین بزرگترین شریک تجاری بغداد است. نشریه لوموند نیز در تحلیل پررنگترشدن حضور چین در خاورمیانه نوشت: «یک تغییر عمیق و بلندمدت دیگر در خاورمیانه در حال شکلگیری است. در سالهای اخیر، چین بهطور پیوسته حضور خود را در پهنایی از مدیترانه شرقی تا سواحل خلیج فارس افزایش داده است. چرا؟ برای اینکه از بین همه قدرتهای بزرگ، چین بیشترین وابستگی را به هیدروکربنهای خاورمیانه دارد. نفت بیش از 50 درصد منابع انرژی چین را تشکیل میدهد. حجم مصرف آن بهشدت افزایش یافته و 40 درصد آن از نفت خاورمیانه تأمین میشود. چین، بزرگترین واردکننده طلای سیاه در جهان، مشتری اصلی ایران و یکی از مشتریان اصلی عربستان سعودی است. از طرف دیگر، چین داراییهای کافی برای اغوای منطقه را دارد؛ نهتنها مالی، بلکه سیاسی. مثلا چین اصلا نگران وضعیت حقوق بشر نیست؛ کشوری که در آن مجازات اعدام اعمال میشود، مردم در عربستان سعودی سر بریده میشوند، اصلا نگران نیست. چین با فروش پیشرفتهترین فناوری از دیکتاتوریهای خاورمیانه حمایت میکند. پکن درباره درگیری فلسطین و اسرائیل نظر خاصی ندارد و در سازمان ملل متحد موضع روسیه را دنبال میکند. پکن در مقابله تهران و ریاض، جانب هیچیک را نمیگیرد. چین از هر دو طرف خرید میکند و در هر دو کشور سرمایهگذاری میکند».
بازی تغییر میکند اما این روند تغییر خواهد کرد. ناظران بر این باورند که گرچه تا به امروز نفوذ چین در خاورمیانه بیشتر اقتصادی بوده، ولی توسعه روابط تجاری و سرمایهگذاری خواهناخواه موقعیت پکن را تغییر خواهد داد. معادله سادهای است؛ اقتصاد رو به توسعه چین نیازمند انرژی خاورمیانه است. یک جنگ منطقهای یا حتی اختلال در عرضه نفت، نظیر آنچه چندی پیش در حملات به تأسیسات آرامکوی عربستان اتفاق افتاد، میتواند تأثیری مخرب بر اقتصاد چین بر جای بگذارد و در این شرایط، پکن نمیتواند بهراحتی دست روی دست گذاشته و کاری نکند. شاید به همین دلیل است که سال 2020 میلادی را فعالترین سال دیپلماسی نظامی چین در خاورمیانه میدانند؛ سالی که مقامهای ارشد چینی به مصر، لبنان، ترکیه، عمان، امارات متحده و قطر سفر کرده و در پایان تمام دیدارها بر توسعه همکاریهای دفاعی تأکید کردند. چینیها دو انگیزه مهم برای این دیدارها داشتند؛ نخست، ناوهای نظامی چین برای نخستینبار در ماههای مارس و جولای 2020 وارد آبهای امارات متحده و مصر شدند و دوم، دعوت محرمانه ترکیه از نیروهای هوایی چین برای برگزاری تمرین نظامی مشترک که سپتامبر 2020 برگزار شد؛ علاوه بر اینکه دولت ایران اجازه داد تا جنگندههای چینی برای رسیدن به تمرین نظامی از فضای این کشور عبور کنند. لوموند مینویسد: چینیها در خاورمیانه یک برگ برنده دارند؛ آنها سؤال نمیکنند و درباره چالشهای منطقهای بحثبرانگیز موضع نمیگیرند. پکن دنبال ایفای نقش واسطهای در درگیریهای منطقهای نیست و این رویکرد، موفقیتهای بیشمار سیاست پیگیرانه و حسابشده چشمبادامیها در خاورمیانه را توضیح میدهد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.