|

یک قرن حضور آمریکا در خاورمیانه در چند اپيزود

غریبه‌ای در میان جمع

آرش فرحزاد

اولین تماس‌های ایالات متحده با خاورمیانه به اواخر قرن هجدهم بازمی‌گردد؛ زمانی که دولت آمریکا بلافاصله پس از کسب استقلال، سعی در مذاكره درباره معاهدات صلح با کشورهای آفریقای شمالی با هدف تأمین امنیت عبور کشتی‌های آمریکایی به مدیترانه داشت و از این منظر بود که ایالات متحده در سال 1786 پیمان خود را با مراکش امضا کرد. این اولین پیمانی بود که آمریکا با یک کشور غیرغربی امضا می‌کرد و شاید انتظار می‌رفت با این پیمان، توجه آمریکا به این منطقه بیشتر جلب شود؛ اما با گذشت زمان، کشورهای حوزه آفریقای شمالی هرگز جایگاه کشورهای حوزه خلیج فارس و اطراف آن را برای ایالات متحده کسب نکردند. در قرن نوزدهم، مبلغان مسیحی آمریکایی متوجه خاورمیانه شدند. این مبلغان غیر از تبلیغ برای گسترش مسیحیت، بر ایجاد مؤسسات آموزشی در لبنان، سوریه و فلسطین تمرکز داشتند. یکی از مهم‌ترین این مؤسسات، کالج پروتستان سوریه بود که در سال 1866 تأسیس شد و بعدها نام دانشگاه آمریکایی بیروت بر آن گذاشته شد و تلاش‌های مشابه در ترکیه منجر به تأسیس کالج رابرت در سال 1863 شد. هر دو این مؤسسه‌ها با آموزش و پرورش نخبگان محلی، تأثیر عمده‌ای در خاورمیانه داشتند. تا زمان جنگ جهانی اول، ایالات متحده برای جلوگیری از تضاد منافع با بریتانیا، از مداخله در منطقه خاورمیانه خودداری می‌کرد. بهره‌برداری از نفت خاورمیانه نیز در همان زمان آغاز شده بود و بریتانیا انحصار آن را در اختیار داشت. ایالات متحده نزد کشورهای منطقه از چهره مطلوبی برخوردار بود؛ چرا‌که مانند بریتانیا یا روسیه به دنبال توسعه امپراتوری و ایجاد اقمار تحت نفوذ خود نبود. تمرکز آمریکا در آن زمان بیشتر متوجه آمریکای لاتین و حوزه دریای کارائیب، شرق آسیا و اقیانوس آرام بود. در پایان جنگ جهانی اول، وودرو ویلسون، رئیس‌جمهوری آمریکا، با حمایت از اصل تعیین سرنوشت در کنفرانس صلح ورسای، سیاست مداخله‌نکردن آمریکا در خاورمیانه را تقویت و پیشنهاد بریتانیا برای مداخله در کشورهایی را که تحت فرمان امپراتوری عثمانی بودند، رد کرد. کشورهای خاورمیانه‌ای که در برابر دست‌اندازی‌های قدرت‌های اروپایی مقاومت می‌کردند، حتی به حمایت آمریکا در برابر امپریالیسم اروپا امیدوار بودند. این امیدواری در کمیسیون 1919 ترکیه که پیامد کنفرانس صلح پاریس در 1919 بود، از سوی ویلسون مرکز توجه قرار گرفت. اصرار آمریکا باعث شد اولویت‌های جمعیتی بر اساس اهداف تعیین‌شده از سوی جامعه ملل، تعیین‌کننده این امر باشند که کدام نوع اعمال قدرت می‌تواند برای کمک به استقلال کشورهایی که تا آن زمان تحت سلطه امپراتوری عثمانی بودند، انتخاب شود. این کمیسیون در سوریه و فلسطین تأثیر مطلوبی از خود به جای گذاشت؛ اکثریت، اعمال قدرت از سوی ایالات متحده را به بریتانیا یا فرانسه ترجیح می‌دادند. با‌این‌حال، پس از پایان جنگ جهانی اول، ایالات متحده به ناظر هوشیار رفتار حکومت کمونیستی شوروی در اروپا و خاورمیانه تبدیل شد. به دلایل استراتژیک، ایالات متحده دیگر نمی‌توانست خاورمیانه را نادیده بگیرد؛ به‌ویژه اینکه متحدانش، فرانسه و بریتانیا، بر اثر جنگ تضعیف شده بودند و در موقعیتی قرار نداشتند که بتوانند جاه‌طلبی‌های کمونیستی شوروی را در ایران، ترکیه و به‌طور‌کلی خاورمیانه مهار کنند. از همان زمان نگرانی و توجه آمریکا به خاورمیانه به‌عنوان یک منطقه استراتژیک به مرور افزایش یافت. در سال‌های دهه 1930، ایالات متحده برای رقابت با بریتانیا در زمینه بهره‌برداری از نفت، وارد خاورمیانه شد. در همان زمان که جهان روز به روز بیشتر درباره ارزش نفت به‌عنوان منبع درخور توجه و طولانی‌مدت انرژی آگاهی کسب می‌کرد، شرکت‌های نفتی آمریکا انگیزه فزاینده‌ای برای دستیابی به سهمی در اکتشاف و بهره‌برداری از منابع خارج از آمریکا پیدا کردند. ایالات متحده برای جلوگیری از ایجاد اصطکاک با بریتانیایی‌ها در ایران، تصمیم گرفت بر عربستان سعودی متمرکز شود؛ جایی که وهابی‌ها حاضر بودند در ازای حفاظت ارتش آمریکا از آنها، امتیازات نفتی را به آمریکایی‌ها اعطا کنند. در سال 1933 سعودی‌ها به دوست فرانکلین دلانو روزولت، رئیس‌جمهوری آمریکا، تبدیل شدند و رئیس یک شرکت نفتی در کالیفرنیا اولین امتیاز نفت از عربستان را دریافت کرد. صادرات نفت عربستان به ایالات متحده از اوایل سال 1937 آغاز شد و آن‌گونه که ظاهر امر نشان می‌داد، وجهه دینی رژیم سلطنتی وهابی در عربستان، روزولت را که مخفیانه تأمین امنیت و دفاع از عربستان را تعهد کرد بود، نگران نمی‌کرد. با آغاز جنگ جهانی دوم، نفت خاورمیانه و بلندپروازی‌های کمونیست‌های تحت حکومت استالین در شوروی، آمریکا را بر آن داشت تا نگاهی جدی‌تر به خاورمیانه داشته باشد. از آن پس هر رئیس‌جمهوری که در کاخ سفید مستقر شد، در کنار دیگر چالش‌ها توجه ویژه‌ای به نقش آمریکا در خاورمیانه نشان داد.

دولت ترومن: 1945-1952 با پایان جنگ جهانی دوم، ایالات متحده و شوروی در قامت دو ابرقدرت جهانی ظاهر شدند و واشنگتن قصد داشت تا مسیر توسعه شوروی و دستیابی آنها به نفت خاورمیانه را مسدود کند. در جریان جنگ جهانی دوم، نیروهای آمریکایی برای کمک به انتقال تجهیزات نظامی به اتحاد جماهیر شوروی و محافظت از نفت ایران، در تهران مستقر شدند. نیروهای بریتانیا و شوروی نیز در خاک ایران حضور داشتند. پس از جنگ، جوزف استالین در پی اعتراض هری ترومن، رئیس‌جمهوری آمریکا، به ادامه حضور در ایران و تهدید به بیرون‌راندن آنها، نیروهای خود را عقب برد. ترومن ضمن مخالفت با نفوذ شوروی در ایران، روابط آمریکا و محمدرضا پهلوی، شاه ایران را مستحکم‌تر کرد و ترکیه را نیز به عضویت سازمان پیمان آتلانتیک شمالی (ناتو) در‌آورد تا برای اتحاد جماهیر شوروی روشن کند از این پس خاورمیانه منطقه داغ دوران جنگ سرد خواهد بود. ترومن طرح تقسیم فلسطین از سوی سازمان ملل متحد در سال 1947 را پذیرفت و 57 درصد از آن سرزمین را به اسرائیل و 43 درصد را به فلسطین اعطا كرد و شخصا برای موفقیت این طرح لابی كرد؛ اما این طرح حمایت کشورهای عضو سازمان ملل متحد را از دست داد و مخالفت‌ها با آن زمانی شدت گرفت که در سال 1948 درگیری‌ها بین یهودیان و فلسطینیان افزایش یافت و اعراب سرزمین‌های بیشتری را از دست دادند یا فرار کردند. ترومن، اسرائیل را 11 دقیقه پس از ایجاد آن در 14 می‌ ‌1948، به رسمیت شناخت و این آغاز چالشی بزرگ در خاورمیانه بود.

دولت آیزنهاور: 1953-1960 سه واقعه مهم نمایانگر سیاست دولت دویت آیزنهاور در خاورمیانه بود. در سال 1953، دویت آیزنهاور به سیا دستور داد محمد مصدق، نخست‌وزیر ملی‌گرای ایران و مخالف نفوذ بریتانیا و آمریکا را خلع کند. این کودتا اعتبار آمریکا را در میان ایرانیان خدشه‌دار کرد و حامیان مصدق اعتماد خود را به ادعاهای آمریکا مبنی بر حمایت از دموکراسی از دست دادند. در سال 1956، هنگامی که اسرائیل، بریتانیا و فرانسه پس از ملی‌کردن کانال سوئز به مصر حمله کردند، آیزنهاور خشمگین نه‌تنها از پیوستن به این جنگ امتناع ورزید، بلکه به آن خاتمه داد. دو سال بعد و در زمانی که ملی‌گرایان در کشورهای خاورمیانه قدرت‌نمایی می‌کردند، دولت تحت رهبری مسیحیان لبنان از سوی آنها تهدید به سرنگونی شد. با دستور آیزنهاور، اولین نیروهای آمریکایی در بیروت فرود آمدند تا از حکومت این کشور محافظت کنند. این حضور نظامی فقط سه ماه به طول انجامید و به یک جنگ داخلی کوتاه‌مدت در لبنان پایان داد.

دولت کندی: 1961-1963 جان اف کندی در دوره کوتاه ریاست‌جمهوری خود، در خاورمیانه چندان درگیر نبود؛ اما همان‌طور که تحلیلگران سیاست خارجی آمریکا متفق‌القول هستند، کندی نقشی کلیدی در ایجاد اتحاد میان ایالات متحده و اسرائیل ایفا کرد. او معتقد بود از هر دوستی باید حمایت کرد. کندی سعی کرد روابط ویژه‌ای با اسرائیل ایجاد کند و تأثیرات سیاست‌های دوران جنگ سرد رؤسای جمهور آمریکا در ارتباط با حکومت‌های عربی، در دوره کندی هم ادامه یافت. کندی کمک‌های اقتصادی به کشورهای منطقه را افزایش داد و برای کاهش دوقطبی شوروی و آمریکا تلاش کرد. در‌حالی‌که اتحاد ایالات متحده با اسرائیل در زمان ریاست‌جمهوری او مستحکم‌تر از قبل شد، افکار عمومی در خاورمیانه برخلاف رهبرانشان، او را منبع الهام خود قرار داده بودند.

دولت جانسون: 1963-1968 لیندون جانسون بیشتر انرژی خود را معطوف برنامه‌های «جامعه بزرگ» خود در داخل آمریکا و جنگ ویتنام در خارج از کشور کرد؛ اما خاورمیانه با جنگ شش‌روزه 1967 و پس از آنکه اسرائیل در واکنش به تنش‌ها و تهدید‌ها، آنچه را حمله قریب‌الوقوع مصر، سوریه و اردن توصیف می‌کرد، با اقدام پیشگیرانه پاسخ گفت، دوباره به رادار سیاست خارجی آمریکا بازگشت. اسرائیل، نوار غزه، شبه‌جزیره سینای مصر، کرانه باختری و جولان سوریه را اشغال کرد و تهدید کرد حتی فراتر از این خواهد رفت. اتحاد جماهیر شوروی هشدار داد اگر اسرائیل تهدید خود را عملی کند، دست به اقدام نظامی خواهد زد. جانسون ناوگان ششم مدیترانه‌ای نیروی دریایی ایالات متحده را در حالت آماده‌باش قرار داد؛ اما اسرائیل را وادار کرد در 10 ژوئن 1967 با آتش‌بس موافقت کند.

دولت‌های نیکسون- فورد: 1969-1976 مصر، سوریه و اردن که در جنگ شش‌روزه تحقیر شده بودند، در سال 1973 سعی کردند با حمله به اسرائیل در روز یوم‌کیپور (روز مقدس یهودیان)، سرزمین‌های از‌دست‌رفته را بازگردانند. مصر بخشی از خاک خود را به دست آورد؛ اما ارتش سوم مصر از سوی ارتش اسرائیل به فرماندهی اریل شارون محاصره شد. شوروی پیشنهاد آتش‌بس داد و هشدار داد در صورت شکست، به صورت «یک‌جانبه» عمل می‌کند. ایالات متحده برای دومین‌‌بار طی شش سال، با دومین تقابل هسته‌ای بزرگ و بالقوه خود با اتحاد جماهیر شوروی بر سر خاورمیانه روبه‌رو شد. در نهایت ریچارد نیکسون در پایان یک روز عجیب و پر‌تنش که نیروهای آمریکایی را در بالاترین سطح آماده‌باش قرار داده بود، اسرائیل را متقاعد کرد آتش‌بس را بپذیرد. آمریکایی‌ها اثرات این جنگ را از طریق تحریم نفتی اعراب در سال 1973 احساس کردند؛ قیمت نفت یکباره افزایش یافت و یک سال بعد منجر به رکود اقتصادی شد. در سال‌های 1974 و 1975، هنری کیسینجر، وزیر خارجه، ابتدا بین اسرائیل و سوریه و سپس بین اسرائیل و مصر برای توافق‌نامه‌های معروف به «ترک مخاصمه» مذاکره کرد و به‌طور رسمی به تنش‌ها و درگیری‌های آغاز‌شده در سال 1973 پایان داد و در پی آن برخی از سرزمین‌هایی که اسرائیل اشغال کرده بود، به مصر و سوریه بازگشت. با وجود این‌، این توافق‌نامه‌ها توافق صلح نبودند و باعث شد تا اوضاع فلسطین همچنان حل‌نشده باقی بماند. در چنین اوضاع و احوالی، یک فرد قدرتمند نظامی به نام صدام حسین در عراق در حال قدرت‌گرفتن بود. دولت کارتر: 1977-1981 دوره ریاست‌جمهوری جیمی کارتر با بزرگ‌ترین پیروزی و بزرگ‌ترین شکست سیاست خاورمیانه‌ای آمریکا از زمان جنگ جهانی دوم همراه بود. پیروزی بزرگ، میانجیگری کارتر بود که منجر به توافق‌نامه کمپ‌دیوید 1978 و معاهده صلح 1979 بین مصر و اسرائیل شد که کمک گسترده ایالات متحده به اسرائیل و مصر را در‌ بر می‌گرفت. این پیمان باعث شد اسرائیل شبه‌جزیره سینا را به مصر بازگرداند. این توافق‌نامه چند ماه پس از حمله اسرائیل به لبنان، ظاهرا برای دفع حملات گاه‌و‌بیگاه سازمان آزادی‌بخش فلسطین (PLO) در جنوب لبنان حاصل شد. اما شکست بزرگ، وقوع انقلاب اسلامی 1979 در ایران در پی اعتراض‌های گسترده علیه شاه بود. این انقلاب منجر به تأسیس جمهوری اسلامی شد؛ اما شکست کارتر در ایران به این ختم نشد و در چهارم نوامبر 1979، دانشجویان ایرانی، 63 آمریکایی را در سفارت آمریکا در تهران به گروگان گرفتند. آنها 52 نفر از گروگان‌ها را 444 روز نگه داشتند و در روز تحلیف رونالد ریگان به‌عنوان رئیس‌جمهوری جدید آمریکا آزاد كردند. بحران گروگان‌گیری که شامل یک عملیات نافرجام نظامی برای نجات آنها بود و به قیمت جان هشت نظامی آمریکایی تمام شد، دوره ریاست‌جمهوری کارتر را تحت‌الشعاع قرار داد و سیاست آمریکا در خاورمیانه را برای سال‌ها به عقب راند؛ ظهور قدرت شیعیان در خاورمیانه آغاز شده بود.

دولت ریگان: 1981-1989 هر دستاوردی که دولت کارتر در مناقشه اسرائیل و فلسطین به دست آورد، در یک دهه متوقف شد. با شروع جنگ داخلی لبنان، اسرائیل برای دومین‌بار در ژوئن 1982 به لبنان حمله کرد. اسرائیل تا قبل از اینکه ریگان که ابتدا از حمله اسرائیل به لبنان چشم‌پوشی کرده بود، خواستار آتش‌بس شود، تا بیروت، پایتخت لبنان پیش رفته بود. تابستان 1982 نیروهای آمریکایی، ایتالیایی و فرانسوی در بیروت فرود آمدند تا واسطه خروج حدود شش‌ هزار شبه‌نظامی سازمان آزادی‌بخش فلسطین شوند؛ اما این نیروها پس از ترور بشیر جمیل، رئیس‌جمهور منتخب لبنان و کشتار تلافی‌جویانه حدود سه ‌هزار فلسطینی در اردوگاه‌های صبرا و شتیلا در جنوب بیروت از سوی شبه‌نظامیان مورد حمایت اسرائیل، از لبنان خارج شدند. در 18 آوریل 1983، یک کامیون حامل مواد انفجاری سفارت ایالات متحده در بیروت را تخریب کرد و منجر به کشته‌شدن 63 نفر شد. در 23 اکتبر 1983 نیز بمب‌گذاری‌ها 241 سرباز آمریکایی و 57 چترباز فرانسوی را در پادگان‌هایشان در بیروت کشت. کمی بعد نیروهای آمریکایی عقب‌نشینی کردند. دولت ریگان پس از آنکه حزب‌الله لبنان چندین آمریکایی را در لبنان به گروگان گرفت، به‌شدت مورد انتقاد قرار گرفت و با بحران‌های متعددی روبه‌رو شد. ماجرای ایران- کنترا در 1986 نشان داد دولت رونالد ریگان به‌طور مخفیانه با ایران درباره معاملات اسلحه در ازای آزادی گروگان‌ها مذاکره کرده است و افشای آن باعث شد ادعای ریگان مبنی بر عدم مذاکره بی‌اعتبار شود. در دسامبر 1991 آخرین گروگان آمریکایی که خبرنگار سابق آسوشیتدپرس بود، آزاد شد. در دهه 1980، دولت ریگان از گسترش شهرک‌سازی اسرائیل در سرزمین‌های اشغالی حمایت کرد. دولت او همچنین از صدام‌حسین در جنگ ایران و عراق که از 1980 تا 1988 به طول انجامید نیز پشتیبانی کرد. دولت آمریکا از نظر لجستیکی و اطلاعاتی به پشتیبانی از حکومت عراق می‌پرداخت و معتقد بود صدام می‌تواند دولت ایران را بی‌ثبات کرده و انقلاب اسلامی را شکست دهد.

دولت بوش پدر: 1989-1993 صدام‌حسین که حدود یک دهه از حمایت ایالات متحده برخوردار بود، در دوم آگوست 1990 با دریافت سیگنال‌های ضد‌و‌نقیض، به کویت، کشور کوچک واقع در جنوب شرقی خود حمله کرد. جورج بوش عملیات «سپر صحرا» را آغاز کرد و بلافاصله نیروهای آمریکایی را در عربستان مستقر کرد تا از حمله احتمالی عراق به این کشور جلوگیری کند. هنگامی که بوش استراتژی خود را از دفاع از عربستان سعودی به بیرون‌کردن عراق از کویت تغییر داد، نام عملیات هم از «سپر صحرا» به «توفان صحرا» تغییر کرد. این تغییر استراتژی ظاهرا به این دلیل بود که احتمال داشت صدام در حال تولید سلاح هسته‌ای باشد. ائتلافی متشکل از 30 کشور در عملیات نظامی که بیش از نیم‌میلیون سرباز در آن حضور داشتند، به نیروهای آمریکایی پیوستند و 18 کشور دیگر هم کمک‌های اقتصادی و انسانی در اختیار این ائتلاف قرار دادند. پس از عملیات هوایی 38‌روزه و جنگ صد‌ساعته زمینی، کویت آزاد شد. بوش با هشدارهای دیک چنی، وزیر دفاع خود، این عملیات را با حمله به عراق ادامه نداد. چنی معتقد بود حمله به عراق می‌تواند آمریکا را در باتلاق گرفتار کند. در عوض بوش مناطق پرواز‌ ممنوع را در جنوب و شمال عراق ایجاد کرد؛ اما این اقدامات مانع قتل‌عام شیعیان به دست صدام پس از یک شورش در جنوب عراق که بوش از آن حمایت کرده بود، نشد. دوره چهار‌ساله بوش در اسرائیل و سرزمین‌های فلسطینی تا حد زیادی بی‌اثر بود و رئیس‌جمهوری آمریکا به دلیل وقوع اولین انتفاضه فلسطین که چهار سال ادامه داشت، واشنگتن را چندان درگیر این مناقشه نکرد. بوش در آخرین سال ریاست‌جمهوری خود، هم‌زمان با عملیاتی بشردوستانه از سوی سازمان ملل متحد در سومالی، یک عملیات نظامی با عنوان «احیای امید» را با حضور 25 هزار سرباز آمریکایی و برای کمک به جلوگیری از گسترش قحطی ناشی از جنگ داخلی در این کشور اجرا کرد که موفقیت محدودی داشت. در سال 1993 عملیاتی ناموفق برای دستگیری «محمد فرح عیدید»، رهبر یک گروه شبه‌نظامی در سومالی، اجرا شد که با کشته‌شدن 18 سرباز آمریکایی و هزارو 500 نظامی، شبه‌نظامی و غیرنظامیان سومالیایی به فاجعه منجر شد. در میان طراحان حملات به آمریکایی‌ها در سومالی، یک تبعیدی عربستانی هم بود که در سودان زندگی می‌کرد و تا آن زمان در ایالات متحده چندان شناخته‌شده نبود؛ اسامه بن‌لادن.

دولت کلینتون: 1993-2001 بیل کلینتون بیش از دو رئیس‌جمهور قبلی آمریکا برای به نتیجه رساندن مناقشه اسرائیل و فلسطین تلاش کرد؛ اما تمام آنها هم موفقیت‌آمیز نبود. او علاوه بر میانجیگری در پیمان صلح 1994 بین اسرائیل و اردن، در دستیابی به موفقیت کوتاه‌مدت توافق‌نامه اسلو در آگوست 1993 و همچنین شکست اجلاس کمپ‌دیوید در دسامبر 2000 نقش داشت. این توافق‌نامه‌ها به انتفاضه اول پایان داد، حق تعیین سرنوشت فلسطینیان در غزه و کرانه باختری را شناسایی کرد و به تأسیس تشکیلات خودگردان فلسطین منجر شد. این توافق‌نامه‌ها همچنین از اسرائیل خواست از سرزمین‌های اشغالی خارج شود؛ اما توافق اسلو به مواردی اساسی همچون حق بازگشت آوارگان فلسطینی به اسرائیل، سرنوشت قدس شرقی و تعیین‌ تکلیف شهرک‌سازی‌های اسرائیل در مناطق اشغالی نپرداخت. این چالش‌ها که تا سال 2000 هم حل‌ نشده بود، باعث شد کلینتون در دسامبر 2000 و در آخرین هفته‌های حضور در کاخ سفید، اجلاس کمپ‌دیوید را با حضور یاسر عرفات، رهبر فلسطینی‌ها و ایهود باراک، نخست‌وزیر اسرائیل، تشکیل دهد؛ اما این اجلاس شکست خورد و انتفاضه دوم آغاز شد.

دولت بوش پسر : 2001-2009 بوش در ماه‌های اول ریاست‌جمهوری خود و قبل از حملات 11 سپتامبر 2001، «ملت‌سازی» با استفاده از ارتش آمریکا را به تمسخر می‌گرفت؛ اما پس از 11 سپتامبر تغییر عقیده داد و بزرگ‌ترین عملیات «ملت‌سازی» پس از جورج مارشال، وزیر خارجه سابق آمریکا را اجرا کرد. مارشال با طرح خود به احیای اروپا پس از جنگ جهانی دوم کمک بزرگی کرد؛ اما ملت‌سازی بوش چندان موفقیت‌آمیز نبود. بوش هنگامی که در اکتبر 2001 برای سرنگونی رژیم طالبان که به اسامه بن‌لادن و القاعده، گروه تروریستی مسئول حملات 11 سپتامبر، پناه داده بود، حمله کرد از پشتیبانی بین‌المللی برخوردار بود. اما گسترش میدان «جنگ با ترور» که به حمله به عراق در مارس 2003 منجر شد، پشتیبانی بین‌المللی بسیار کمتری داشت. بوش سرنگونی حکومت صدام‌حسین را اولین گام در تولد دومینو‌وار دموکراسی در خاورمیانه دانست. بااین‌حال، در‌حالی‌که او از دموکراسی در عراق و افغانستان صحبت می‌کرد، همچنان به حمایت از رژیم‌های سرکوبگر و غیر‌دموکراتیک در مصر، عربستان سعودی، اردن و چند کشور در شمال آفریقا ادامه می‌داد. اعتبار این کمپین دموکراسی بسیار کوتاه‌مدت بود. در سال 2006، با ورود عراق به جنگ داخلی، پیروزی حماس در انتخابات نوار غزه و محبوبیت بسیار زیاد حزب‌الله لبنان پس از جنگ تابستانی با اسرائیل، کمپین دموکراسی‌خواهانه بوش عملا مرد. ارتش آمریكا برای مقابله با آشوب و درگیری در عراق در سال 2007 نیروهای بیشتری را وارد این کشور كرد؛ اما اكثر مردم آمریكا و بسیاری از مقام‌های دولتی درباره انگیزه‌های این افزایش نیرو تردید داشتند.

دولت اوباما: 2009-2017 میراث خاورمیانه‌ای باراك اوباما را می‌توان تقریبا شکست کامل دانست. اوباما در حالی کاخ سفید را ترک کرد که سوریه، عراق، یمن و لیبی همچنان غرق در بحران بودند، در مناقشه اسرائیل و فلسطین هیچ پیشرفت درخور توجهی رخ نداد و اصرار اوباما به راه‌حل دو‌کشوری باعث بن‌بست در مذاکرات شد. مداخله در یمن و لیبی به ظهور دولت‌های ناکام انجامید. اصرار بر شعار «اسد باید برود» و نداشتن یک برنامه مشخص در سوریه، باعث بروز جنگ داخلی و ایجاد بحران پناه‌جویان در سراسر جهان شد. بهار عربی در دوره ریاست‌جمهوری اوباما رخ داد و انفعال دولت آمریکا، وضعیت را بحرانی‌تر کرد. داعش هم در دوره اوباما سر برآورد و تا پایان ریاست‌جمهوری او در عراق و سوریه قدرت‌نمایی می‌کرد. شاید توافق هسته‌ای با ایران را که در نهایت پس از سال‌ها تحریم ایران به دست آمد، می‌شد دستاورد اوباما دانست؛ اما با گذشت زمان مشخص شد این توافق، دست ایران در عراق، لبنان، سوریه و یمن را بازتر کرده و تهدید علیه منافع آمریکا در این کشورها شدت یافته است. اوباما در افغانستان هم ماه‌ها درگیر جنگی بود که می‌دانست برنده ندارد؛ اما باز هم به افزایش نیرو و هزینه نظامی در این کشور پرداخت. او با وعده بازسازی نحوه مشارکت آمریکا در خاورمیانه و احیای جایگاه این کشور در منطقه، وارد کاخ سفید شد و پس از هشت سال خاورمیانه‌ای آشفته‌تر را تحویل جانشین خود داد.

دولت ترامپ: 2017-2021 دونالد ترامپ تنها رئیس‌جمهور آمریکا در دهه‌های اخیر بود که هیچ جنگی را آغاز نکرد. شاید این امر به‌ تنهایی نکته مثبتی باشد؛ اما دوره چهار‌ساله ریاست‌جمهوری ترامپ شاهد تحولات و تنش‌های متعددی در خاورمیانه بود. او به‌شدت به سمت عربستان سعودی و امارات متحده عربی گرایش داشت؛ اما با بهره‌برداری از نفت شیل در آمریکا، نیاز آمریکا به نفت خاورمیانه به‌شدت کاهش پیدا کرد و ترامپ لزومی برای همراهی همه‌جانبه با خواسته‌های عربستان در صورت مغایرت با منافع آمریکا نمی‌دید. او سیاست دولت اوباما را برای حمایت از جنگ عربستان در یمن ادامه داد و از محمد بن‌سلمان، ولیعهد عربستان سعودی، در برابر اتهام قتل جنجالی «جمال خاشقجی»، روزنامه‌نگار مخالف حکومت سعودی در ترکیه محافظت کرد. ترامپ برخلاف رؤسای جمهور قبلی آمریکا، سیاستی کاملا متفاوت و در جهت منافع اسرائیل در پرونده صلح خاورمیانه در پیش گرفت. محکوم‌نکردن شهرک‌سازی‌ها، انتقال سفارت آمریکا به قدس و به‌رسمیت‌شناختن این شهر به‌عنوان پایتخت اسرائیل، از اولویت خارج‌کردن راه‌حل دو‌کشوری و میانجیگری میان اسرائیل و چهار کشور عرب امارات، بحرین، مراکش و سودان برای عادی‌سازی روابط با اسرائیل از‌جمله اقدامات تأثیرگذار ترامپ در مناقشه اسرائیل و فلسطین بود؛ اقداماتی که خشم فلسطینی‌ها را برانگیخت و آنها را در انزوا قرار داد. از طرف دیگر، ترامپ با خروج از توافق هسته‌ای با ایران که آن را بدترین و زیان‌بارترین توافق تاریخ آمریکا خوانده بود، فشار حداکثری و تحریم‌های شدید علیه ایران را از سر گرفت. ترور فرمانده سپاه قدس را شاید بتوان خبرسازترین اقدام ترامپ در خاورمیانه در چهار سال دوره ریاست‌جمهوری‌اش دانست.

چشم‌انداز دولت بایدن ترامپ در چهار سال ریاست‌جمهوری خود به دهه‌ها سیاست ایالات متحده در خاورمیانه پشت پا زد. جو بایدن می‌خواهد بسیاری از این تغییرات اساسی را لغو کند و سیاست خاورمیانه‌ای آمریکا را به روال سابق بازگرداند؛ اما آزادی مانور او محدود خواهد شد. از طرف دیگر، برخی اقدامات ترامپ را ادامه خواهد داد. آنتونی بلینکن، وزیر خارجه دولت بایدن، گفته است مقابله با ایران، سیاست کلیدی دولت جدید آمریکا بود و بازگشت به توافق هسته‌ای به‌سرعت امکان‌پذیر نیست. بایدن و تیم او گفته‌اند روابط با فلسطینیان را كه در دوره ترامپ قطع شده بود، دوباره برقرار می‌كنند و كمك‌ها به تشکیلات خودگردان را از سر می‌گیرند و همچنین با اقدامات یك‌جانبه از‌جمله ساخت شهرک‌های اسرائیلی در سرزمین‌های اشغالی مخالفت خواهند کرد. با‌این‌حال، سفارت آمریکا همچنان در قدس باقی خواهد ماند. به نظر می‌رسد توافق اسرائیل با چهار کشور امارات، بحرین، مراکش و سودان برای عادی‌سازی روابط نیز برقرار بماند تا از آن به‌عنوان اهرمی برای فشار بر ایران و فلسطینی‌ها استفاده شود. در این میان، مهم‌ترین مأموریت بایدن ارائه چهره‌ای میانه‌رو و بی‌طرف‌تر در مناقشه اسرائیل و فلسطین است. ترامپ هیچ ابایی نداشت که خود را هوادار سرسخت اسرائیل نشان دهد و بایدن برای تغییر آن، کار دشواری دارد. تردیدی نیست که سیاست‌های بایدن در خاورمیانه با سیاست‌های ترامپ کاملا متفاوت خواهد بود؛ اما سؤال مهم این است که تفاوت این سیاست‌ها با دوران اوباما چقدر خواهد بود؟ آمریکا و جهان در موقعیتی نیستند که آمادگی تنشی تازه در خاورمیانه را داشته باشند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.