نفت و سیاست
قاسم محبعلی.مدیرکل پیشین خاورمیانه وزارت خارجه
نگاهی به تاریخ خاورمیانه حکایت از آن دارد که این منطقه در طول تاریخ و در تمامی ادوار خود همواره درگیر و اسیر بحرانهای حاد و مزمن بوده است. شاید مهمتر و تأثیرگذارتر از منازعات و بحرانهای درونمنطقهای، بحرانها و منازعاتی بوده که از خارج آن به منطقه تحمیل شده یا ناشی از مداخلات، رقابتها و لشکرکشیهای کشورگشایان و قدرتهای بزرگتر اعم از منطقهای و فرامنطقهای بوده است. تا پیش از کشف و استخراج نفت و گاز در این منطقه، ریشهها و عوامل بحرانزا بیشتر به منازعات دینی و ژئوپلیتیکی یا تسلط بر آبراهها و معابر تجاری، تنگهها و نقاط سوقالجیش آن بازمیگشت؛ اما متعاقب انقلاب صنعتی در اروپا و وابستهشدن زندگی مردم و صنعت و تولیدات آن به انرژیهای فسیلی و خصوصا نفت و در دهههای اخیر گاز، رقابتها و منازعات در این منطقه عموما حول امر تسلط بر مناطق دارای منابع انرژی، امنیت تولید و انتقال آن به بازارهای مصرف در کشورهای مصرفکننده عمدتا صنعتی شکل گرفته است. در نتیجه نفوذ، حضور و مداخله در این منطقه در سرلوحه سیاستگذاریها و راهبردهای دولتهای توسعهیافته صنعتی قرار گرفت. این تحول باعث شد نفت و سیاست بینالملل در منطقه با هم گره خوردند و این چرخه تنها در محدوده سیاست بینالمللی باقی نمانده و بهسرعت وارد گردونه سیاست داخلی کشورهای این منطقه شده و به جرئت میتوان گفت از آغاز جنگ جهانی اول و خصوصا پس از جنگ جهانی دوم و تا همین سالهای اخیر، تحولات سیاسی در خاورمیانه با نفت و تحولات بازار انرژی بهشدت بسیار بالا با هم در ارتباط متقابل بودند. تحریم نفتی اعراب متعاقب جنگ اعراب و اسرائیل در سال ۱۹۷۳ شاید یکی از تأثیرگذارترین تحولاتی بود که به پدیداری تحولات نوین و شگفتانگیز در دنیای علم و تکنولوژی و آنچه انقلاب تکنولوژی خوانده میشود، یاری رساند و منجر به تغییر روندها و شکلگیری انرژیهای نوین و صنعت به قول آلوین تافلر بدون دود شد. باید گفت خاورمیانه و خلیج فارس سرشار از نفت و گاز امروزین که همواره در سیاست بینالملل یک منطقه خاص و منحصربهفرد و غیر قابل مقایسه به دیگر مناطق جهان بهشمار میرفت، در پی کشف، استخراج و صدور نفت، بار دیگر و با شدت بسیار بیشتری مرکز توجه قدرتهای بزرگتر جهانی قرار گرفت؛ منتها این بار نه صرفا برای کشورگشایی و تسلط بر اورشلیم و برپایی دولت صلیبی در آن یا کنترل راهها و معابر تجاری، بلکه برای دستیابی و دراختیارداشتن طلای سیاهی به نام نفت که حیات جهان صنعتی همچون جریان خون در بدن انسان به جریان مداوم و ارزان آن بستگی تماموکمال داشت. در همین حال، اگرچه در اکثر کشورهای خاورمیانه از الجزایر در شمال آفریقا و مغرب عربی تا خلیج فارس به تناسب دارای منابع بوده و هستند، اما باز هم در خاورمیانه، حوزه خلیج فارس یک استثنا و منطقهای منحصربهفرد بهشمار میرود. اگر به نقشه حوزههای منابع نفتی و گازی در جهان نگاهی افکنده شود، دریافته خواهد شد که حدود ۴۰ درصد منابع نفتی و گازی کشفشده جهان در منطقهای تقریبا با ابعاد هزارو ۵۰۰ کیلومتر طول و کمتر از هزار کیلومتر عرض در جنوب ایران، در خلیج فارس و کشورهای حاشیه جنوبی آن یافت شده و ایران جزء اولین کشورهایی بوده است که در آن نفت کشف و استخراج شده و از آن پس، یعنی از زمان امضای قرارداد واگذاری امتیاز نفتی به ویلیام ناکس دارسی در ۱۹۰۱ میلادی، در ایران نیز نفت و سیاست به هم گره خوردند و همچنان با وجود گذشت ۱۲۰ سال از آن تاریخ، این گره کور بازنشده باقی مانده است. تحولی که اگرچه برای برخی مایه کامرانی شد، اما نه برای ساکنان مناطق و نه برای ملت ایران نمیتوان گفت خوشیمن و مایه پیشرفت و رفاه شده است. بهطور خلاصه و مجمل میتوان به نقش تبدیلشدن خاورمیانه به حوزه رقابت قدرت بزرگ صنعتی و ابرقدرتهای نوظهور آمریکا و شوروی سابق اشاره کرد. در جنگ جهانی اول، جریان نفت ایران و منطقه خلیج فارس سوخت ماشین جنگی متفقین تحت رهبری انگلیس و متعاقبا آمریکا را تأمین و ازجمله عوامل پیروزی آنان و شکست متحدین تحت رهبری آلمان بود. میتوان باور کرد که جغرافیای سیاسی خاورمیانه و تقسیمات کشوری که در جریان و بعد از جنگ اول جهانی توسط و ناشی از توافقهای قدرتهای پیروز صورت گرفت، به مقدار زیادی با چگونگی تسلط و دسترسی به حوزههای نفتخیز در ارتباط مستقیم بوده است. تقریبا همه کشورهای متحد آلمان ازجمله عثمانی از داشتن منابع نفتی محروم شدند؛ ازجمله آنها جداسازی مناطق نفتخیز و شهر نفتی موصل در شمال عراق فعلی از ترکیه است؛ موضوعی که همچنان به عقدهای برای حکومتها و حاکمان ترکیه بدل شده و اشغال و انضمام مجدد آن به ترکیه، به آرزویی دورودراز و دستنیافتنی برای حاکمان ترک تبدیل شده است. پس از جنگ جهانی دوم، به تدریج آمریکا رهبری سیاستگذاری و پیشبرد سیاست را در خاورمیانه ازجمله سیاستگذاری در امور انرژی در دست گرفت. بررسی دکترینهای رؤسای جمهور و راهبردهای مندرج در استراتژیهای تدوینشده از سوی همه دولتهای آمریکا از دهه ۵۰ میلادی تاکنون نشان میدهد که امور امنیت، کنترل و دسترسی به منابع نفتی خاورمیانه و خلیج فارس، مدیریت حجم تولید و قیمت مناسب، تأمین امنیت و مسیرهای انتقال انرژی به بازار مصرف در آمریکا و اروپای غربی، جلوگیری از سلطه و کنترل حوزههای نفتی از سوی رقبا، دشمنان بالفعل و بالقوه ازجمله رئوس ثابتی بوده است که در این چند دهه بهعنوان یک اصل اساسی و غیر قابل چشمپوشی در ساختار امنیت ملی و منافع ملی آمریکا بر آن تأکید شده است. البته در سالهای اخیر و پس از بینیازی یا کاهش وابستگی آمریکا به نفت خاورمیانه، از اهمیت نفت این منطقه کاسته شده است، اما همچنان امنیت حوزههای نفتی و تسلطنداشتن دشمنان و قدرتهای رقیب در دستور کار قرار دارد. در سوی دیگر جهان دوقطبی قرن بیستم، یعنی اردوگاه تحت رهبری شوروی سابق نیز کموبیش سیاست مشابهی وجود داشت. اگرچه هم شوروی سابق و هم روسیه کنونی از دولتهای توسعهیافته صنعتی محسوب نشده و در بازار کالاهای ساختهشده صنعتی جای درخوری ندارند و این کشور همچنان متکی به صادرات مواد و ازجمله نفت وگاز است، اما بنا بر اولویت حفظ این موقعیت و بهعنوان ابرقدرت نظامی و ژئوپلیتیکی، رهبران آن هم بر راهبرد دستیابی و سلطه بر حوزهها و منابع نفتی تأکید وافر داشته و احتمالا همچنان دارند. حداقل این است که بتوانند همچنان نبض بازار انرژی را در اختیار داشته و بهعنوان تنها تأمینکننده انرژی اروپای غربی باقی مانده و حتی بتوانند بازار انرژی دیگر کشورهای صنعتی و درحالتوسعه ازجمله بازار بزرگ چین را در اختیار گرفته و رقبای جهانی و منطقهای خود را بهخصوص در خاورمیانه از دور خارج کرده یا مسیر انتقال انرژی را تحت کنترل خود درآورند. برای نمونه نگاه کنید به تلاش ژوزف استالین، رهبر وقت شوروی، برای گرفتن امتیاز نفت شمال ایران. توضیح آنکه او پس از آنکه فهمید با توجه به تهدیدات و فشارهای آمریکا و متحدانش، نمیتواند مفاد توافق تهران را با آمریکا و انگلیس، یعنی خروج قوای ارتش در فرصت مقرر ششماهه پس از پایان جنگ، زیر پا گذاشته و همچنان به اشغال بخشهای شمالی ایران و استان آذربایجان ادامه دهد و با حمایت از دولت دستنشانده خود موفق به تجزیه ایران و انضمام آن به خاک شوروی شود، سعی کرد در جریان توافقنامه خروج قوای خود با نخستوزیر وقت ایران، یعنی مرحوم محمد قوام، در ازای پایان اشغال خاک ایران و حمایتنکردن از جرثومهای به نام پیشهوری، واگذاری امتیار نفت شمال به شوروی را به دست آورد؛ اما ذکاوت، تیزهوشی و توانایی بالای مرحوم قوام در استفاده از قدرت دیپلماتیک، این خواسته تجاوزگرانه او را نیز ناکام گذاشت. میتوان با درصد بالایی از اطمینان گفت که اکثر جابهجاییهای حکام و دولتها، کودتاها و انقلابها در قرن بیستم در خاورمیانه، کموبیش با مسئله نفت و کنترل منابع و بازارهای انرژی و مداخلات قدرتهای بزرگ در ارتباط و حتی منشأ آنها عمدتا سیاستهای نفتی و خاورمیانهای قدرتهای بزرگ بوده است. مثال واضح و روشن آن، کودتای سازمان سیا علیه دولت دموکراتیک و انتخابی مرحوم دکتر محمد مصدق است، تا هم از ملیشدن نفت در ایران ممانعت شده و هم از احتمال افتادن حکومت ایران به دست حزب توده و در نتیجه آن سلطه شوروی سابق بر منابع نفتی جلوگیری شود. طرفه آنکه در جریان ملیشدن نفت، حزب توده ایران همچنان از ایده واگذاری نفت شمال به شوروی حمایت میکرد. در نهایت میتوان گفت تأثیر نفت و درآمدهای نفتی بیش از آنکه در خدمت رفاه و توسعه مردم کشورهای نفتخیز قرار گیرد، عمدتا به گسترش بحرانها و مداخلات ابرقدرتها، تقویت نظامهای سیاسی اقتدارگرا و تشکیل حکومت رانتی و سیاستهای جاهطلبانه رهبران سیاسی و حکام این منطقه یاری رسانده است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.