|

نگاهی به تأثیرات جنگ جهانی دوم بر خاورمیانه

رؤیایی که هرگز محقق نشد

سال 1919 میلادی، «وودرو ویلسون»، رئیس‌جمهوری وقت ایالات ‌متحده، «هنری كینگ»، مبلغ مسیحی و استاد کالج اُبرلین و «چارلز کِرِین»، صنعتگر موفق آمریكایی را روانه خاورمیانه كرد تا اوضاع منطقه را سروسامان دهند. در سال‌های پس از جنگ جهانی اول و در اوج فراز‌و‌فرودهای فروپاشی امپراتوری عثمانی، به‌ نظر می‌رسید این دو نفر تركیبی از مذهب و تجارت را با خود به منطقه بیاورند. هدف این سفر، تلاش برای یافتن راهکاری برای اعراب مسلمان و مسیحی، یهودیان خاورمیانه، ترک‌ها، ارامنه و یونانیان بود. در حقیقت تلاش كینگ و کرین بر آن بود كه دریابند ساكنان این منطقه دوست دارند چگونه اداره شوند. کینگ و کرین با وظیفه‌شناسی از کوه‌ها و تپه‌های منطقه بالا رفتند، از مسیر راه‌آهن قدیمی بازدید کردند و سواحل دریای مدیترانه را درنوردیدند. آنها از ۳۶ شهر ازجمله بیت‌المقدس،‌ حیفا، دمشق، بیروت، طرابلس، حمص، حما و حلب بازدید کردند. آن دو با مشکلات بسیاری مانند سقوط از اسب و بیماری در سفر دریایی دست‌و‌پنجه نرم کردند‌ و در‌عین‌حال بر سفره بزرگانی همچون «ملک‌فیصل» عراق و فرمانداران بریتانیایی نیز نشستند. در کاخ ملک‌‌فیصل، جامه عربی بر تن کردند و غذاهای متنوع عربی را برای نخستین‌بار آزمودند. نتیجه این رایزنی‌ها گزارشی شد که ویلسون در بستر بیماری به خواندنش نرسید و بعد از آن نیز از سوی وزارت خارجه‌اش به گوشه‌ای رانده شد. ویلسون به کینگ و کرین و دستیاران آنها اعتماد داشت. او می‌دانست که آنها تنها بازماندگان کمیسیون بین‌المللی بودند که قرار بود جلوی نفوذ دیپلمات‌های بریتانیا و فرانسه را بگیرند. اما «بیانیه بالفور» و معاهده «سایکس-پیکو» پیش از آنکه کینگ و کرین با قطار از پاریس و از مسیر کشورهای بالکان به طرف قسطنطنیه بروند، تلاش آنها را محکوم به شکست کرده بودند. یکی از جمع‌بندی‌های آن گزارش که به تأیید محققان عرب نیز رسیده، آن بود که بیشتر اهالی خاورمیانه خواهان آن هستند که تحت دستورالعمل آمریکایی‌ها زندگی کنند. به عبارت دیگر، آنها به آمریکا بیشتر از تمام قدرت‌های غربی دیگر برای حفاظت از ملت واحد خود در مسیر استقلال اعتقاد داشتند. هیچ زمانی تا این اندازه اعراب به نام نیک آمریکا باور نداشتند و هرگز تا این حد آمریکا متقاضی حق تعیین سرنوشت برای آن مردم، چه قبل و چه بعد از ۱۹۱۹ نبود. اما آمریکایی‌ها در برابر قدرت‌های قدیمی که با آنان توانسته بودند در جنگ اول جهانی علیه آلمان، اتریش-مجارها و امپراتوری عثمانی در ترکیه پیروز شوند، سر تعظیم فرود آورد؛ کرنشی که باعث شد تنها چند سال بعد، جهان وارد جنگ جهانی دیگری شود. علل اصلی جنگ جهانی دوم عبارت بود از اشتباهات عهدنامه ورسای که ظاهرا به‌ جنگ جهانی اول‌ پایان می‌داد، همچنین پیامد‌های بحران اقتصادی سال ۱۹۲۹ و از همه مهم‌تر رقابت سیاسی فاشیسم و دموکراسی‌های غربی و مارکسیسم؛ عامل اخیر چنان مؤثر بود که نبرد میان کشور‌های درگیر، به شکل بی‌سابقه‌ای، عموم مردم را به قلمرو جنگ کشاند؛ به‌طوری‌که در پایان جنگ تعداد کشته‌شدگان نظامی و غیرنظامی تقریبا با هم برابری می‌کرد. «ولادیمیر پوتین»، رئیس‌جمهوری روسیه، در مقاله‌ای با عنوان «دروس واقعی ۷۵‌سالگی جنگ جهانی دوم» می‌نویسد: «یک بار دیگر یادآوری می‌کنم، دلایل اصلی و عمیق جنگ جهانی دوم تا حد زیادی از تصمیماتی ناشی شد که در پایان جنگ جهانی اول اتخاذ شد. معاهده ورسای برای آلمان سمبل بی‌عدالتی عمیق شد؛ در آن معاهده عملا صحبت از غارت کشور در میان بود؛ در آن زمان آلمان موظف شده بود به متحدان غربی خسارت پرداخت کند که به تضعیف اقتصاد آن کشور منجر شد. در همان زمان «فوش»، مارشال فرانسوی، دست به پیشگویی زد و درباره معاهده ورسای گفت این معاهده صلح نیست، این آتش‌بسی برای مدت ۲۰ سال است». برای بیش از یك قرن، خاورمیانه حلقه‌ای حیاتی برای انگلیسی‌ها بود كه مدیترانه را به هند متصل می‌كرد؛ اما متأسفانه این منطقه در طول جنگ جهانی دوم در معرض دسیسه‌های بسیار قرار گرفت. «آدولف هیتلر»، رهبر نازی‌های آلمان، در اوج شورش اعراب در سال 1936 میلادی با همكاری مفتی اعظم در تبعید بیت‌المقدس تلاش كرد با بهره‌گیری از موقعیت بریتانیا، ناسیونالیسم عربی را تضعیف كند. او می‌گفت جنبش آزادی اعراب «متحد طبیعی ما بود علیه انگلستان». بنابراین مأموران آلمانی و ایتالیایی در سراسر خاورمیانه فعال بودند. در عراق با كمك مفتی اعظم، آنان به سازماندهی كودتا علیه سلطنت‌های كم‌وبیش بی‌طرف كمك كردند. گروهی دیگر از آنها در ایران فعال بودند تا شاه وقت ایران بی‌طرفی خود را در جنگ رو به ‌گسترش حفظ كند. برنامه‌ریزان انگلیسی نه‌تنها از ثروت نفتی شاه ایران در هراس بودند، بلكه او را ناجی بالقوه شوروی می‌دانستند. سوریه تحت قیمومیت دولت فرانسه آزاد یا «ویشی» نیز وجود داشت؛ سوریه تهدید خطرناكی برای ارتباط بین خاورمیانه‌ بریتانیا و هند بود؛ تهدیدی كه با موفقیت آلمان در یونان و كرت حتی جدی‌تر هم شد.

1920-1950؛ سال‌های دشوار رکود و جنگ در این دوران امپراتوری عثمانی با اعلام جهاد سعی در ایجاد پان‌اسلامیسم داشت؛ اما بریتانیایی‌ها به‌سرعت با حمایت از حاكمان محلی، در برابر آنان قرار گرفتند. برای انگلیسی‌ها دیگر به وضوح روشن شده بود كه نفت برای نیروی دریایی سلطنتی تا چه اندازه اهمیت دارد و به همین دلیل به خاورمیانه به‌عنوان منبع اصلی خود چشم دوخته بودند. آنان همچنین روس‌ها را كلید پیروزی نهایی خود می‌دانستند و بر این باور بودند كه برای ادامه جنگ باید به روسیه نیز دستخوش بدهند؛ این دستخوش همان گسترش قدرت آنان به قلمرو عثمانی بود. در آن سوی میدان، بریتانیایی‌ها و فرانسوی‌ها نیز طرح‌های بسیار مستدل و محكمی برای قلمرو امپراتوری عثمانی در سر داشتند. آنها در سال 1916 میلادی برای چگونگی بخش عمده‌ای از امپراتوری به توافق رسیده بودند كه ماحصلش همان توافق‌نامه سایكس-پیكو بود؛ اما بریتانیایی‌ها محرمانه در حال معامله با دوستان عرب خود نیز بودند. علاوه بر این، خروج روسیه از جنگ در سال 1917 برخی از برنامه‌ها را به هم ریخته بود و رهبران انگلستان این باور را داشتند كه می‌توانند خلأ به‌وجود‌آمده از این خروج را پر كنند. آنان حتی به احتمالات نیز فكر كرده بودند و در خلال جنگ، برای تعیین وضعیت ایران مذاكرات قدرتمندی در خفا انجام شده بود. بنابراین با كم‌رنگ‌‌شدن نقش روسیه در سال 1917 میلادی، بریتانیایی‌ها همچنان امیدوار بودند كه می‌توانند با استراتژی، سیاست و دیپلماسی به اهدافشان دست یابند؛ اما همچنان مهم‌ترین مانورشان روی بیانیه بالفور بود. بیانیه بالفور نامه‌ای تاریخی است که در دوم نوامبر ۱۹۱۷ میلادی از سوی «آرتور جیمز بالفور»، وزیر خارجه وقت بریتانیا، خطاب به «والتر روتشیلد»، سیاست‌مدار یهودی‌تبار و عضو مجلس عوام بریتانیا، نوشته شد و در آن از موضع مثبت دولت بریتانیا برای «ایجاد خانه ملی برای یهودیان در سرزمین فلسطین» خبر داده بود. در این بیانیه، مفاد مهمی وجود داشت؛ از‌جمله اینكه هیچ اقدامی كه حقوق‌ مدنی و مذهبی غیریهودیان را به خطر بیندازد، صورت نمی‌گیرد و در هیچ كشوری اقدامی انجام نمی‌‌دهد كه حقوق یهودیان نادیده گرفته شود. در حقیقت فلسطین از قبل برای نابودی آماده شده بود. پس از جنگ جهانی اول و با آغاز مهاجرت گسترده یهودیان به این منطقه، خلأهای سیاست‌های بریتانیا به مرور نمایان شد. بدترین حادثه، خشونت‌هایی بود كه در سال 1929 رخ داد؛ دقیقا زمانی كه یهودیان عبادت دیوار نُدبه را آغاز كردند و با تحریك مفتی اعظم، ده‌ها نفر از آنان در حبرون كشته شدند. اما هیچ‌كس تا به ‌امروز نفهمیده است كه هدف اصلی بیانیه‌ مبهم بالفور در واقع چه‌ چیزی بوده است و مهم‌ترین دلیل این ابهام آن بود كه انگلیسی‌ها همچنان به همكاری با ملی‌گرایان عرب علیه امپراتوری عثمانی ادامه می‌دادند. این منطقه در آن زمان تجربه‌ای از جنگ سخت و فریبنده «فلاندر» نداشت؛ اما مبارزات شایان ‌توجهی را پشت سر گذاشته بود؛ ‌مانند فرار «تی‌ای لارنس»، باستان‌شناس و دیپلمات بریتانیایی از مناطقی كه امروزه آن را با عنوان اردن و سوریه می‌شناسیم و نبرد گالیپولی. با‌این‌حال، اهمیت واقعی جنگ جهانی اول آن بود كه امپراتوری عثمانی در سمت بازنده قرار داشت و برندگان در اندیشه آن بودند كه منطقه را شبیه آن چیزی كه در سر داشتند، بتراشند. علاوه بر تمامی اینها، فروپاشی آلمان در جبهه غربی جنگ بسیار ناگهانی روی داد. این فروپاشی برای امپراتوری عثمانی سنگین تمام شد. آنان، آلمانی‌ها را گزینه بهتری برای همكاری دانستند و به همین دلیل در اوایل سال 1918 میلادی فرصت رسیدن به توافق صلح جداگانه‌ای را از دست دادند. قدرت‌های غربی در هیاهوی فروپاشی امپراتوری عثمانی و هرج‌ومرج در ایران، زیركانه توانستند شرایط خود را به خاورمیانه تحمیل كنند. در این میان، چارچوب صلح از سوی گروه‌های متعارض در جنگ شكل گرفت و خاورمیانه همچنان از دو منظر برای آنها بااهمیت بود؛ به باور عده‌ای، آنان خواهان به‌رسمیت‌شناختن حق تعیین سرنوشت گروه‌هایی در منطقه بودند كه می‌توانستند به‌عنوان ملت تعریف شوند و همچنین تمایل شدیدی برای تنبیه حكام عثمانی وجود داشت؛ افرادی كه در برابر قدرت‌های مسلط اقتصادی اروپا قیام و تلاش كرده بودند یك انقلاب اسلامی به راه بیندازند. بنابراین در نتیجه معاملات انجام‌شده در زمان جنگ، استان‌های عربی امپراتوری به كشورهای جدیدی تبدیل شدند كه یا تحت قیمومیت بریتانیا بودند یا تحت كنترل فرانسه. این قیمومیت بر اساس چارچوب اتحادیه جدید تازه‌تأسیس‌شده كه همان سازمان ملل كنونی است، هدایت می‌شد و در سال 1922 به بریتانیا و فرانسه مأموریت داد بر این مناطق حكمرانی كنند. البته این كشورها باید برخی از دستورالعمل‌های توافق‌شده بین‌المللی را برای تشكیل دولت‌های مشروط رعایت و این دولت‌ها باید زمینه استقلال این مناطق را آماده می‌كردند؛ رؤیایی كه هیچ‌گاه محقق نشد در مصر، عراق و فلسطینی كه در آن تظاهرات ضدیهود نیز در جریان بود، شورش‌هایی علیه انگلستان صورت گرفت. فرانسه نیز تا اواخر دهه 1920 میلادی نتوانست به‌طور كامل كنترل سوریه را در دست بگیرد و در مناطق دیگر، حاكمان محلی جای پای خود را سفت كردند. پس از کنفرانس صلح ورسای، با وجود تلاش‌های قدرت‌های بزرگ برای نفوذ در مناطق باقی‌مانده، مردم محلی قیام کردند؛ اما نیروهای ترک زیر نظر مصطفی کمال که بعدها آتاتورک خوانده شد، گرد هم آمدند و به این ترتیب جمهوری ترکیه در سال 1922 تثبیت شد. در ایران نیز پس از اختلاف‌های 1918 میلادی، نیروهای روس در شمال و انگلستان در جنوب مستقر شدند و زمانی ‌که رهبران محلی مسلح تصمیم به کنترل بر مناطق را گرفتند،‌ منطقه حائل اشغال‌شده از سوی جنگجویان کوچک‌تر آزاد شد. در چنین شرایطی شاه ایران موفق شد ارتش خود را در طول و عرض جغرافیایی کشور مستقر و پایه‌های کشوری مدرن را بنا کند.

استقلال معلق با وجود نشانه‌های استقلال در خاورمیانه، همچنان انگلیسی‌ها و فرانسوی‌ها بر منطقه تسلط داشتند. آنان به همراه آمریکایی‌ها درباره مرزهای ملی کشورهای جدید و اینکه حکامشان بر اساس چه قانونی بر آنان حکمرانی کنند، تصمیم می‌گرفتند. بااین‌حال، نفوذ آنان به اینجا محدود نمی‌شد؛ آنها حتی مشخص می‌کردند چگونه باید از منابع طبیعی تازه کشف‌شده بهره‌برداری شود. این کنترل‌ها به‌ویژه در‌خصوص انگلیسی‌ها تا زمان استقلال در اواسط دهه 1950 میلادی ادامه داشت. انگلستان قدرت تعیین‌شده برای عراق، فلسطین و ماوراالنهر بود و فرانسه نیز سوریه و لبنان را در اختیار داشت. همه این دولت‌ها باید تشکیل می‌شدند و یکی از اهداف مهم بریتانیا و فرانسه، آن بود که آنان باید هزینه‌های خود را تأمین کنند. تمرکز آنها بر ایجاد یک مرکز بوروکراتیک مرکزی و نیروی پلیس بود؛ چرا‌که در چنین شرایطی دولت‌ها می‌توانستند با اخذ مالیات، هزینه‌های خود را نیز بپردازند. بنابراین اولویت ایجاد پایگاه‌های مالیاتی و اخذ مالیات بر زمین، از اصلی‌ترین گزینه‌های روی میز بود. هرچند برای مقامات انگلیس و فرانسه همچنان مهم بود که کنترل سیاسی با کمترین هزینه اعمال شود و برای دستیابی به این هدف، حتی حاضر به ائتلاف با ساختار قدرت محلی بودند. مالکیت بر زمین از دو جهت دارای اهمیت بود؛‌ نخست برای حفظ قدرت سیاسی و دوم کشاورزی که اساس فعالیت‌های اقتصادی محسوب می‌شد. در چنین ساختاری، مالیات بر تجارت نیز به‌عنوان دومین راه‌حل برای افزایش درآمدها به میان آمد. بدون شک در میان کشورهای تحت سلطه، عراق ثروتمندترین کشور بود. با استانداردهای آن زمان، عراق کشوری با ذخایر آبی فراوان بود و از اواخر دهه 1920 درآمدهای نفتی نیز به منابع این کشور افزوده شد. در کنار عراق، امارت فرااردن قرار داشت که سخت‌ترین شرایط را در دوران جنگ سپری کرده بود؛ چراکه منابع طبیعی اندکی داشت و قبایل قدرتمند مرزهای آن را که در مجاورت عربستان و عراق بود، تهدید می‌کردند. امارت فرااردن نیز تحت‌الحمایه انگلستان بود و سلسله هاشمی مانند همسایه‌اش عراق بر آن حکومت می‌کرد.

تأثیر جنگ دوم بر خاورمیانه آخرین نکته قابل تأمل تأثیر جنگ جهانی دوم بر منطقه است که می‌توان آن را در دو سطح بررسی کرد. نخست آنکه جنگ جهانی دوم مانند جنگ جهانی اول تأثیر مثبتی بر ملی‌گرایی و سیاست داشت. همان‌طور که جنگ جهانی اول منجر به تشکیل کشورهای جدید از امپراتوری عثمانی و اعطای استقلال رسمی به مصر شد، جنگ جهانی دوم نیز پایان کنترل رسمی قدرت‌های اروپایی را تسریع کرد. دو مستعمره فرانسه، یعنی سوریه و لبنان، در سال 1943 اعلام استقلال کردند و سه سال پس از آن سرانجام نیروهای انگلیسی و فرانسوی مجبور به عقب‌نشینی شدند. امارت فرااردن که به اردن تغییر نام داد نیز استقلال خود را از بریتانیا در سال 1946 اعلام کرد. نفوذ فزاینده ایالات ‌متحده آمریکا و شوروی از اواسط جنگ نیز پیامدهای عمیقی داشت. این نفوذ نه‌تنها بر نقش کوتاه‌مدت قدرت‌های قدیمی و سنتی تأثیر گذاشت، بلکه تاکنون نیز آثارش ادامه دارد. در حقیقت خاورمیانه به کابین خلبان سیاست‌های بین‌المللی پس از جنگ تبدیل شد و سرانجام جنگ جهانی دوم بحرانی را خلق کرد که تا به امروز لاینحل باقی مانده است؛ بحرانی به نام کشور فلسطین. رشد فعالیت‌های اقتصادی یهودیان در فلسطین در خلال جنگ و افشای اطلاعات مربوط به نابودی اردوگاه‌های نازی باعث شد ابرقدرت‌های تصمیم‌گیرنده در نهایت و کم‌وبیش به تأسیس رژیمی برای یهودیان تن بدهند. از منظر اقتصادی نیز اگر تغییرات ساختاری را به‌عنوان مهم‌ترین عامل در نظر بگیریم، جنگ هرچند باعث کاهش درآمدها می‌شود، ولی می‌تواند سرعت توسعه اقتصادی را نیز تسریع کند. در طول جنگ‌ جهانی دوم استانداردهای زندگی به‌شدت کاهش یافت؛ تا حدی که میزان تولید ناخالص داخلی مصر تقریبا 10 درصد و در ترکیه تقریبا دو برابر آن سقوط کرد. عامل اصلی این شرایط به غرب خاورمیانه مربوط می‌شد؛‌ جایی که آلمانی‌ها دریای مدیترانه را با نیروهای دریایی‌ خود بسته بودند و همه کشورهای وابسته را زیان‌ده کردند. منطقه در نتیجه این حضور، کاملا نظامی شده بود و این‌ به‌ معنای افزایش عظیم تعداد کسانی بود که باید هزینه‌های خوردوخوراکشان از منابع محلی تأمین می‌شد. نتیجه تنها تورم گسترده و ازهم‌گسیختگی شدید بود. کشاورزان بازندگان بزرگ این شرایط بودند و تنها کسانی که می‌توانستند کالاهای مورد نیاز ارتش مانند سیگار،‌ لباس، آبجو، بنزین و‌... را فراهم کنند، بهره‌ای می‌بردند. تورم و نا‌بسامانی اقتصادی کم‌کم وارد دنیای سیاست شد و خاورمیانه تازه‌شکل‌یافته نتوانست ستون‌های محکمی را بنا کند. اگر رهبران خاورمیانه نیز مانند رهبران اروپا می‌اندیشیدند، تأثیر جنگ جهانی دوم بر این منطقه می‌توانست متفاوت‌تر از چیزی باشد که جهان اکنون شاهدش است. بعد از شکست آلمان‌ها در جنگ جهانی دوم، جبهه پیروز فهمید تضعیف کشورها راه پایداری برای صلح نیست. سیاست‌مداران اروپایی به این نتیجه رسیدند که ارتباط تنگاتنگ اقتصادی می‌تواند زمینه‌ساز صلح پایدار در این قاره باشد. اروپا با شکل‌دهی سازمانی تحت عنوان «اتحادیه اروپا»، با درهم‌‌تنیدگی اقتصادی میان کشورها و طراحی واحد پولی مشترک، توانست به صلحی پایدار در طول چند دهه گذشته برسد. نکته‌ای که رهبران سیاسی اروپا بعد از شکست صلح ورسای متوجه شدند، آن بود که همه باید پیروز میدان باشند؛ اما به‌ نظر می‌رسد آنچه رهبران خاورمیانه همچنان به آن باور ندارند، این است که صلح پایدار ناشی از یک معامله برد-برد است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.