|

سراب سرخ

از دهه‌ها و چه‌بسا پیش از آغاز جنگ جهانی اول در 1914، دولت‌های بومی خاورمیانه از هر حیث در برابر اروپا وا داده بودند. خانات آسیای میانه، ‌از‌جمله خیوه و بخارا، همچنین بخش‌هایی از پادشاهی ایران به دست روسیه افتاد. شیخ‌نشین‌های عرب کرانه خلیج ‌فارس، در کناره‌ راه کانال سوئز به هندوستان به زیر سلطه بریتانیا رفتند. قبرس و مصر که اسما جزء امپراتوری عثمانی بودند، به اشغال بریتانیا درآمدند. قرارداد 1907 روسیه و انگلستان، افغانستان را هم در حوزه نفوذ بریتانیا قرار داد و بخش اعظم خاک ایران را بین این دو کشور تقسیم کرد. در خاورمیانه فقط امپراتوری عثمانی عملا مستقل ماند، ‌هرچند آن‌هم به شکلی متزلزل؛ چراکه مرزهایش پیوسته زیر فشار بودند. سلطان‌نشین ترک هنوز مستقل در جهان متجدد، وصله ناجوری بود که در نهایت از هم پاشید... . از‌این‌رو، دو جنگ جهانی اول و دوم اگرچه مسئله خاورمیانه‌ای اروپا را حل کرد، ولی مسئله خاورمیانه‌ای برای خود خاورمیانه آفرید. تمهیدات سال 1922 تا جایی‌ که به اروپا مربوط می‌شد، این مسئله را که چه کسی و چه چیزی باید جای خالی امپراتوری عثمانی را پر کند، حل کرد؛ اما تا به امروز همچنان نیروهای محلی قدرتمندی در خاورمیانه وجود دارند که با این ترتیبات کنار نیامده‌اند. بعضی اختلاف‌ها مانند دیگر نقاط جهان بر سر حاکمان مرزهاست، ولی آنچه می‌توان منحصر به خاورمیانه شمرد، ادعاهای اساسی‌تری است که در این منطقه مطرح می‌شود و نه‌فقط در ابعاد و مرزها، بلکه در حق موجودیت کشورهایی تردید می‌کند که با تصمیم انگلیسی‌ها و فرانسوی‌ها به وجود آمدند. از‌این‌رو، خاورمیانه منطقه‌ای است که جنگ برای بقای ملی هنوز گهگاهی در آن اتفاق می‌افتد؛ اما مناقشات از این نیز فراتر می‌روند. از پس مسائل ظاهرا چاره‌ناپذیر ولی مشخص، مانند آینده سیاسی کُردها یا سرنوشت سیاسی اعراب فلسطینی، مسئله عمومی‌تری خودنمایی می‌کند که آیا نظام سیاسی مدرن که اختراعی اروپایی است و در خاورمیانه جنبه وارداتی دارد و یکی از ویژگی‌های آن تقسیم کره زمین به دولت‌های سکولار مستقل بر اساس شهروندی ملی است، در خاک بیگانه خاورمیانه دوام خواهد آورد؟ * دیوید فرامکین در کتاب «صلحی که همه صلح‌ها را بر باد داد: فروپاشی امپراتوری عثمانی و شکل‌گیری خاورمیانه معاصر»

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.