نقدی بر سرانجام ۸ساله یک گفتمان
وسطبازها به بهشت نمیروند
سه ماه مانده به پایان دولت هشتساله روحانی، زمان خوبی برای بررسی چارچوب روشی- گفتمانی حاکم بر دولت اوست. همان گفتمان- روش اعتدال که از ابتدا با ابهام و ایهامات بسیاری همراه بود و این کلیت مبهم در نهایت هم بدل به پاشنهآشیل دولت روحانی شد. مهمترین نقدها در ابتدای راه دولت، واژه «اعتدال» را نشانه گرفته بود. بسیاری از تئوریسینهای علم سیاست معتقد بودند این واژه بیش از اینکه بار گفتمانی داشته باشد، بار روشی دارد. اعتدال یک روش است، نه گفتمان. اعتدال فقط در رفتارها معنی مییابد و در باورها و ارزشها نمیتوان و نباید از اعتدال سخن گفت. میشود اصولگرا بود و در روش اعتدالی، اصلاحطلب بود و اعتدالگونه سیاست ورزید؛ حتی به انتهای واژههای محافظهکار، لیبرال، سوسیالیست و... هم میشد یک اعتدال اضافه کرد تا سرعت حرکت حاملان و عامل این گفتمانها را روشن کرد. در واقع اعتدال یک متغیر وابسته بود، نه مستقل. نیاز به یک متغیر مستقل بهعنوان شاقول اصلی داشت تا به آن متصل شود. هیچ کجای دنیا، حزب یا جریانی سیاسی تحت عنوان اعتدالیون وجود ندارد. اعتدال یک پیوست بود که لزوما و بایست حتما به یک اصل مهمتر سنجاق میشد. وقتی اصلی وجود ندارد، پیوست الصاقی هم ناچارا از حیز انتفاع ساقط میشود و این «فقدان» اصالت گفتمانی، پاشنهآشیل دولت روحانی شد. هرچند حامیان گفتمان سازندگی و اصلاحات، بهعنوان حامیان برآمدن روحانی، از واژه اعتدالی او خرسند بودند و از آن بهعنوان یك روش یاد كردند تا اعتدال را در میانه افراط و تفریط قرار دهند و نحلههای مختلف سیاسی، اعتدال را رقیب خود نپندارند. روحانی هم بهجای آنكه اعتدال را در مقام یك گفتمان، متفاوت یا متمایز از گفتمانهای توسعه و سازندگی یا مردمسالاری و اصلاحات، حتی در ادامه آنها ترسیم كند، بر مفهوم غالب و رایج از اعتدال تأكید ورزید كه همان پرهیز از افراط و تفریط است. روحانی با عقبه جریانی راست، پیروزی و موفقیت خود را کاملا مشهود، مدیون کاریزمای مرحوم هاشمیرفسنجانی و حجتالاسلام خاتمی بود که پایگاه آرای ایشان نیز بهطور مشهود و از زاویه سلبی برخاسته از گفتمان اصلاحات بود. نتیجه چه شد؟ روحانی با فرم شخصیت سیاسی راست، ولی با چرخش به چپ و تأکید بر عناصر گفتمانی اصلاحات، با اجماع رجال و پایگاه مردمی گفتمان چپ اصلاحات، کلید پاستور را به دست گرفت؛ اما چون عناصر گفتمانی چپ اصلاحات مغایر با عقبه تشکیلاتی و سیاسی شخص روحانی بود، همه چیز در فرم باقی ماند و خودش را در عرصه عملی و مدیریتی روحانی در ابعاد مختلف نشان نداد. عباس آخوندی، وزیر سابق روحانی در دولت نخست او، در آخرین گفتوگویش با «شرق»، همین یک ماه پیش، تعبیر خوبی از اشتباه عملکردی روحانی دارد که به تعبیر ما برخاسته از همان تعارض گفتمانی اوست. این اشتباه به تعبیر آخوندی، «بازی روحانی در زمین سیاسی رقیب!» بود، درحالیکه او با پشتوانه گفتمانی آن جناح دیگر روی کار آمده بود که نتیجهاش میشود به تعبیر آخوندی «عدم اصالت». آخوندی گفته بود: «دو نقد بسیار جدی به دولت و اصالت مواضعش وارد است؛ نخست اینکه دولت تا چه اندازه مواضعش اصیل بوده و سپس چرخشهای رویکرد آن در عمل است. بزرگترین مشکل روحانی این بود که بهجای بازی در زمین خود، در زمین حریف بازی کرد و چرخشهای آشکاری در مواضعش دیده میشود. این دو به بیاعتمادی عمومی در جامعه، نهتنها نسبت به دولت، بلکه به سه قوه انجامید». علی ربیعی، وزیر سابق و سخنگوی فعلی دولت، در همایشی که در ابتدای روی کار آمدن دولت روحانی با هدف تبیین مفهوم گفتمان اعتدال برگزار شده بود، گفته بود: «اعتدالخواهی مرحلهای بالغترشده بر مطالبهمحورشدن مردم است؛ به عبارتی مطالباتی که بیان میشوند، به سطحی از بلوغ رسیدهاند که همهجانبه هستند. اعتدالخواهی کوتاهآمدن از خواستهها و راضیشدن به حداقلها نیست، بلکه نوعی عقلانیت روششناختی در مطالبهکردن است. شاید اندكاندك خواستن باشد، ولی اندكخواستن نیست. کمکم حرکتکردن به سوی اهداف بزرگ است؛ اما به اهداف کم قائلشدن نیست». پاسخ به این پرسش که دولت اعتدالی، هشت سال بعد از آن تعریف ربیعی از اعتدال الان کجا ایستاده و چرا آن «اندکاندک خواستنها» هماکنون بهجای رسیدن به اهداف بزرگ، بدل به «وانگهی دریای مطالبههای انباشته» شده است، میتوان در همان چند سطر بالاتر پیدا کرد؛ بهویژه با مقایسه جایگاه امروز گویندگانش!
مصلحتاندیشیهای زاید پاشنههای آشیل گفتمان اعتدال در همان آغاز کار دولت روحانی هم طرح شده بود و طرفه آنکه دقیقا همانها هم کارگر شد. مثلا لطفالله آجودانی، استاد دانشگاه، در ابتدای سرکارآمدن روحانی در گفتوگو با «شرق» اشارههای درستی به نشانههای عدول و تبعات شکست گفتمان اعتدال کرده بود. مرور آن در پایان دولت روحانی حتما حاوی نکات آموزندهای است. او گفته بود: «اگر گفتمان اعتدال نتواند تبدیل به یك فرهنگ عمومی شود و از عرش شعار و نظر به فرش اجرا و عمل درآید، از آن اعجازی برنخواهد خاست... . گفتمانی كه از منظر آسیبشناسی، اگر نتواند تبدیل به یك فرهنگ عمومی شده و از عرش شعار و نظر به فرش اجرا و عمل درآید، از آن اعجازی برنخواهد خاست. دولت تدبیر و امید با وجود پارهای مقاومتها و مخالفتهای همچنان شدید افراد و گروههای دارای افكار و تمایلات افراطی و برخی مصلحتاندیشیهای سیاسی ناشی از آن كه تحقق این گفتمان را در مواردی و با درجات متفاوتی با دشواری و كندبودن و تأخیر مواجه كرده است، بیش و پیش از آن در معرض خطر و نگرانی تخطی از مسیر اعتدالگرایی و تدبیر و عقلانیت در لوای این گفتمان قرار دارد. رویكردهای پوپولیستی، مصلحتاندیشیها و عقبنشینیهای زاید، امتیازدادنهای بیش از حد لزوم و منطقی به رقبای این گفتمان با توجیه غیرمنطقی فراجناحیبودن، همگی میتواند نمونهها و نشانههایی از انحراف از مسیر اعتدال، عقلانیت و تدبیر باشد؛ انحرافی كه هرگاه جدی گرفته نشود، سنتز حاصل از مواجهه انفعالی این تز با آنتیتز آن میتواند امید به این گفتمان را به تدریج به ناامیدی تبدیل كرده و لاجرم شكست پهلوان این داستان -اعتدال- از پس تجربههای شكستهای رویكردهای پیشین -افراط و تفریط- در جامعه، به ناامیدی بزرگتری خواهد انجامید. ازاینرو معتقدم و بهصراحت تأكید میكنم که مهمترین مانع و خطر پیشروی دولت تدبیر و امید، آن است كه گفتمان اعتدال، عقلانیت و تدبیر با خودزنیهای ناشی از استفاده ابزاری از این گفتمان یا محافظهكاریها، عقبنشینیها و مصلحتاندیشیهای نسنجیده و زاید در برابر فشار رقبا، خود را تسلیم رفتارهایی كند كه با عقلانیت، تدبیر و اعتدال مغایر است. چنین انحرافی بیتردید از آنرو جبرانناپذیر است كه اگر در گفتمانها و رویكردهای پیشین، با افراطوتفریطكردنها، ضرورت امید نادیده گرفته شد، با ناكارآمدشدن كلید اعتدال، جستوجوكردن كلیدی برای تدبیری دیگر و امیدی دیگر بسیار سخت خواهد بود...».
قطع رابطه با نیروهای اجتماعی و بازگشت افراطگرایی در همان همایش ملی گفتمان اعتدال، یکی از مهمترین ترسها در مسیر شکست این گفتمان، قطع ارتباط با بدنه نیروهای اجتماعی عنوان شده بود. علی ربیعی گفته بود: «بنابراین، هژمونیکشدن گفتمان اعتدالگرایی و تبدیلشدن آن به عناصری ساختاری که مداوم باشد، نیازمند پیوندیافتن آن با نیروهای اجتماعی است. گفتمان اعتدالگرایی باید تداوم خود را در نمایندگیکردن نیروهای اجتماعی مؤثر جامعه ایران بیابد... . اعتدال، به همان اندازه که کنشی معرفتی است، کنشی سیاسی و اجتماعی نیز هست. هرگونه تعریفی از اعتدال، تأثیری بر نیروهای اجتماعی خواهد داشت و در توزیع آینده قدرت مؤثر خواهد بود... یعنی قائل به این باشیم که هر معنایی از اعتدال، باید بازتابدهنده خواست نیروهای اجتماعی باشد و به دنبال آن باید بپذیریم که تعریفکردن اعتدال باید بر اساس نوعی توافق با اجماع نسبی میان نیروهای اجتماعی صورت گیرد. اگر چنین توافقی وجود نداشته باشد، نسبت اعتدال و نیروهای اجتماعی نیز برقرار نمیشود. برای رسیدن به چنین توافق و اجماع احتمالی، گفتوگو عنصری ضروری است». اگر بپذیریم که بخش عمده بدنه اجتماعی حامی دولت اعتدال، اجارهشده از بدنه اجتماعی حامیان اصلاحات و بخشی از حامیان تکنوکرات سازندگی و اصولگرایان معتدل بود، در پایان دولت روحانی صحنه به شکلی درآمده است که همین بدنه اجتماعی، از دست حاملان اصلیاش هم درآمده است؛ یعنی گفتمان اعتدال نهتنها نتوانست گفتوگویی مؤثر برای ساخت و جذب نیروی اجتماعی اختصاصی خودش پیدا کند، بلکه بابت آن پیوند ائتلافی با جریانهای سیاسی دیگر، منجر به ریزش و ازدسترفتن نیروی اجتماعی آنها نیز شد. حمیدرضا جلاییپور در همان همایش به نقش مهم رسانهها و ارتباط درست دولت با آنها بهعنوان عامل حفظ ارتباط بین دولت و نیروهای اجتماعی اشاره کرده و گفته بود: «دولت اعتدالگرا باید تلاش کند ائتلاف بین محافظهکاران و اصلاحطلبان را در حمایت از خود حفظ کند که میتوان با استفاده از رسانهها به اعتلا و حفظ آن کمک کرد». یکی از نقدهای جدی حامیان روحانی در همه این هشت سال که بارها و بارها به او و دولتش گوشزد شد، ضعف عملکرد رسانهای دولت و ارتباط غیرمؤثر آن با رسانهها بود. شواهد حاکی از آن است که جای دولت روحانی را قطعا یک دولت اصولگرای جوان خواهد گرفت؛ چیزی شبیه یا در حد و اندازه مجلس یازدهم فعلی که اصولگرایان سنتی، میانهرو و محافظهکار در آن یا حداقلیاند یا حضور مؤثر ندارند. نکته جالب این است که جلاییپور در ادامه سخنانش در آن همایش، مهمترین و اصلیترین چالش اعتدال را زندهشدن دوباره افراطگرایی دانسته و گفته بود: «افراطگرایی در ایران یک مافیا نیست، بلکه پایگاه افراطگرایی در ایران، دولت پنهان است و اگر آقای روحانی افراطگرایی را مهار نکند، کاری نمیتواند از پیش ببرد...!».
میانهروی و وسطبازی و دو نمونه تاریخی ظهور و بروز چهرههای سیاسیای که در تاریخ ماندگار شدند، اصولا با یک واقعه مهم یا تصمیم سرنوشتساز تقارن داشته است و در میان سیاسیونی که به منش اعتدالی شهره شدند، دو نفر از همه معروفتر هستند؛ قوامالسلطنه و اکبر هاشمیرفسنجانی. درباره قوام میتوان گفت او حتی در زمان خودش هم منفور مردم شد، اما در تاریخ تبرئه. چهرههای اعتدالی اصولا در تاریخ تبرئه میشوند. مثلا اگرچه قوام در غائله 30 تیر و در تقابل با مصدق، چهرهای قدرتدوست و در تقابل با مردم تصویر شد، اما حالا وقتی با فاصلهای 70ساله تاریخ آن روز را به دور از مردهباد و زندهبادها و تعصب مرور میکنیم، انگار قوام در جای درستی از تاریخ ایستاده بود. مانند مصدق محبوب نیست، اما مانند وثوقالدوله منفور هم نشد. در واقع اگر نقش سیاسی قوام را در بستر تاریخ مرور کنیم، متوجه میشویم که او با درک درست و واقعی از جایگاه خودش عمل میکرد. نکته مهم و اصلی درباره چهرههای اعتدالی تاریخ، این است که میدانند در آن موقعیت موجود کجا ایستادهاند و بر مبنای چنین درکی، تصمیم عقلانی و نه لزوما بهترین را میگیرند. رفتار قوام در سومین دوره نخستوزیری او که از یک سو مماشات با تودهایها را ایجاب میکرد و از سوی دیگر تقویت پایگاه آمریکا بهعنوان قطب سوم قدرت خارجی و از سوی دیگر نیز تلاش برای راضی نگهداشتن قوای اشغالگر را شاید در زمانه خود، متعارض و درعینحال بزدلانه تعبیر میشد، اما او استاد چیرهدست بازیهای پیچیده سیاسی بود. از یک طرف برای به استخدام درآوردن «آرتور میلسپو» جهت اصلاحات در امور مالیه و دارایی ایران تلاش میکرد و از طرفی دیگر برای راضیکردن قوای اشغالگر حاضر به چاپ بدون پشتوانه اسکناس بود. مهمترین نقش قوام اما در خواباندن غائله پیشهوری با قطعکردن حمایت شوروی از او بود. قوام در سفر به مسکو و دیدار با استالین، به او وعده سر خرمن واگذاری امتیاز نفت شمال را داد - درحالیکه به خوبی میدانست اعطای این امتیاز در ایران آن زمان به این راحتیها میسر نیست- و در ازای آن قول تخلیه آذربایجان و خالیکردن زیرپای پیشهوری را از استالین گرفت. بعد از مراجعه به تهران نیز کابینه خود را ترمیم کرد و سه نفر از اعضای حزب توده را داخل کابینه کرد تا به این شکل در حمایت یکدست حزب توده از پیشهوری هم شکست ایجاد کند. هاشمیرفسنجانی دهه 60 و 70 هم به نماد اعتدال معروف شده بود، اما روایتش از قوامالسلطنه متفاوتتر است. هاشمی را دقیقا نه راست میشد خواند و نه چپ. گرچه راست در آن دهه حامی سیاستهایش بود و به او گرایش داشت و چپ بهویژه در دهه 70 بهشدت به او میتاخت، اما شخص هاشمی نه کاملا راست بود و نه چپ. او در میانه هر دو ایستاده بود. آن تصویر معروف درگیری در مجلس اول که نمایندهای میخواهد تریبون را از یک نماینده متعلق به طیف ملیمذهبیها بگیرد و کار به زدوخورد میکشد و هاشمی از جایگاه رئیس مجلس در حال خنده به این صحنه است، نماد آن میانه در وسط ایستاده است؛ نه برای جداکردنشان وارد معرکه میشود و نه به نشانه اعتراض یا حمایت، جانب کسی را میگیرد. خودش بعدها در تفسیر این عکس به «شرق» گفت: خنده من بابت آن صحنهای بود که رخ داده بود و دو گروه در حال دعوا بودند! هاشمیای که در برابر اعتراض چپهای مذهبی که یکییکی به او رجوع میکنند تا مانع عملیاتیشدن نظارت استصوابی شود، از آنها میخواهد کوتاه بیایند، هاشمی میانهرو نیست، هاشمی در وسط ایستاده است! به قول احمد زیدآبادی، «هاشمی که سر کار آمد، بنای تشنجزدایی با آمریکا و ایجاد تغییرات ساختاری در اقتصاد و تبدیل آن به اقتصاد آزاد را داشت. این زمانی بود که هنوز جناح چپ به اقتصاد دولتی و مقابله با آمریکا اعتقاد داشت؛ بنابراین نوعی تضاد ایدئولوژیک بینشان پیش آمد. هاشمی چون با افکار اینها همراهی نداشت و درعینحال چپها را مخل برنامههایش میدانست، برای حذف چپها با جناح راست ائتلاف کرد و موفق هم شد؛ بنابراین در ابتدا این داستان به یک نوع تعارض ایدئولوژیک برمیگشت، اما به مرور زمان هم هاشمی با جناح راست مشکل شدید پیدا کرد و هم آنها که داشتند ایدئولوژی چپهای دهه ۶۰ را در خودشان بازتولید میکردند، هاشمی را متهم به عادیسازی روابط با غرب و خروج از ارزشهای انقلاب کردند. در نتیجه هاشمی در دورهای بین این دو جناح قرار گرفته بود». آن روزگار هاشمی که گاه از چپ مذهبی مورد حمله قرار میگرفت و گاه از سوی راست مذهبی، درست مانند این روزهای روحانی است؛ هم مورد حمله و هجمه اصولگرایان است و هم بخشی از اصلاحطلبان و بدنه اجتماعیشان را از خود ناامید کرده. اعتدالی که از سر مصلحت و در بیقدرتی شکل بگیرد، وسطبازی است نه میانهروی. این نوع کنش سیاسی، نه عاقبتبهخیری دارد و نه دوام قدرت. بلاتکلیفی سرنوشت محتوم وسطبازهاست؛ چه در قدرت و چه در تاریخ. اعتدال بدون اصالت، نه به میانهروی در یک خطمشی، بلکه به وسط ایستادن منجر میشود که شد. روحانی و دولتش در همه این هشت سال سعی کردند در وسط بایستند. وسطایستادن، هیچوقت منتج به برندهشدن نشده است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.