|

سیاست در ایران قرن چهاردهم در گفت‌وگو با ابراهیم اصغرزاده

پایان انسان سرخ نزدیک است

مهرشاد ايماني

سیاست در ایران صد سال اخیر شاهد فراز‌و‌فرودهای بسیاری بوده است و مهم‌ترین چالش‌های سیاسی از‌جمله انقلاب در قرن چهاردهم به چشم می‌خورد. بدون تردید، یکی از موانع سیاست‌ورزی در قرن اخیر، مواجهه دولت‌ها با ملت در راه تحقق توسعه سیاسی بوده؛ آرمان‌شهری که برای تحقق آن، هزینه‌های زیادی بر ملت ایران وارد شده است. برای بررسی آنچه در حوزه سیاست در قرن چهاردهم ایران رخ داده است، پای صحبت‌های ابراهیم اصغرزاده نشستیم و گفت‌وگوی مفصلی با او ترتیب دادیم که مشروح آن را در ادامه می‌خوانید.

اکنون که به پایان قرن 14شمسی رسیده‌ایم، شاید بتوان تحلیل جامع‌تری از سیاست‌ورزی در صد سال اخیر ایران به دست داد. سده اخیر را از این منظر چگونه ارزیابی می‌کنید؟ سال‌های آغازین و پایانی سده چهاردهم خورشیدی، التهاب‌آور و چالشی‌ترین سال‌هایی است که می‌شود برای یک جامعه سیاسی متصور شد. این چالش‌ها به‌گونه‌ای پارادوکسیکال بر زندگی و زیست فعلی ما اثر گذاشته و هویت اکنونی ما را برساخته است. از میان انواع معضلات اقتصادی، فرهنگی، اجتماعی و زیست‌محیطی، بحران اقتدار سیاسی -یعنی نحوه‌ای که قدرت نهادینه می‌شود و سیستم قدرت- هنوز مهم‌ترین معضل کانونی ماست. چالش‌های دیگر ازجمله افزایش شکاف دولت-ملت، ناکارآمدی مزمن، پسرفت در عملکرد عمرانی و اقتصادی، افزایش استهلاک منابع فیزیکی و سرمایه انسانی، تخریب گسترده جنگل‌ها و ازبین‌رفتن منابع طبیعی، آلودگی هوا و تخریب خاک، توسعه کالبدی بافت‌های فرسوده حتی در شهرهای کوچک و کم‌جمعیت، تعطیلی بنگاه‌های صنعتی، خروج قابل ملاحظه امواج نخبگان و فارغ‌التحصیلان از کشور، کنترل امنیتی فضای مجازی با وجود گسترش فیزیکی امکانات و تجهیزات مخابراتی و اینترنتی و امنیتی‌سازی حوزه‌های فرهنگی و... که نمونه‌هایی از این موارد هستند نیز ریشه در مسائل سیاسی دارد. دکترین و آموزه‌های سیاست داخلی گاه به ‌صورت تنگاتنگی با مسائل خارجی گره می‌خورد و از آن تأثیر می‌پذیرد؛ تا حدی که می‌توان ادعا کرد در تحلیل رویدادهای سده معاصر، باید از تأثیر توأمان اتفاقات داخل و خارج بر یکدیگر سخن گفت. در پی شکست یا بی‌نتیجه‌ماندن مبارزات سیاسی سال‌های میانی دهه30 و 40، نوعی خستگی و بیزاری نسبت به مبارزه قانونی و پارلمانتاریستی به‌ وجود آمد. این دوران با رواج دو نظریه مهم در دنیا همراه شد؛ یکی نظریات جهان‌سومی که دخالت نظامی آمریکا در ویتنام و حمایت سرمایه‌داری جهانی از رژیم‌های نظامی و خودکامه زمینه‌ عملی آن را فراهم کرد و دیگری، برآمدن گرایش‌های جدیدی از آزادی‌خواهی و استقلال‌طلبی جدا از مارکسیسم-استالینیستی که ایده انقلاب از مفاهیم مرکزی آن بود. الهام از مقاومت مردم ویتنام، فلسطین، الجزایر و نیز انقلاب کوبا، در برخی کشورهای آمریکای لاتین زمینه مبارزات قهرآمیز و انقلابی را تشدید کرد. حیات سیاسی ما نیز از گسترش این گرایش‌های انقلابی و جذابیت مبارزه مسلحانه و جنبش چریکی در امان نماند. سال‌های آخر دهه40 هجری شمسی را می‌توان دوران اوج رواج و محبوبیت ایده انقلاب دانست. واژه‌ها و مفاهیم انقلاب و اصلاح، نظیر دیگر‌ واژه‌ها و مفاهیم مربوط به فلسفه سیاسی، دارای مفهوم و معنای ذاتی نیستند، بلکه اعتباری و پراگماتیک‌اند. قبل از انقلاب اسلامی، واژه‌ها و ترم‌های انقلاب و رفرم نزد ما بیشتر ذات‌گرایانه بود؛ ذات‌گرایانه به این معنا که انقلاب و انقلابی ذاتا مترقی، آزادی‌خواهانه، عادلانه و در جهت منافع مردم و کشور بوده و مصلحت‌گرایی و رفرمیسم ذاتا سازش‌کارانه و بیشتر در خدمت تحکیم ساختار سیاسی و اقتصادی واقعا موجود و نوعی عوام‌فریبی شناخته می‌شد. اواخر سال ۱۳۵۷ هنگامی که‌ دولت شاه در حال فروپاشی بود، دولت بختیار را تشکیل داد و بختیار اصلاحات دموکراتیک گسترده‌ای انجام داد؛ اما مذاکره، رفرم و رفرمیسم محلی از اعراب در میان نیروهای سیاسی کشور نداشت و انقلاب و روش انقلابی به‌عنوان راه‌حل نهایی و تنها راه نجات، بر ذهن مردم ایران غلبه یافته بود. یکی از مهم‌ترین پرسش‌هایی که ذهن جمعی نسل من را آن سال‌ها به‌ خود مشغول کرد و بر آینده سیاسی ما اثر گذاشت، این بود که «حق تعیین سرنوشت» ما کجا تعیین می‌شود؟ داخل یا خارج؟ و درست زمانی که تب انقلاب‌های رهایی‌بخش و استقلال‌خواهی دامن دنیا را گرفته بود، ما به این نتیجه رسیدیم که سرنوشت کشور ایران در خارج تعیین می‌شود؛ بنابراین نسل من، انقلاب و انقلابی‌بودن را تنها راه نجات، امری مقدس و ضرورتی تاریخی شناخت. مگر نه آنکه رژیم شاه اوایل دهه40 با مشورت کارشناسان برنامه توسعه توانست دست به اصلاحات ارضی بزند و پایه اجتماعی حکومت را به طبقه متوسط شهری تغییر دهد که روی‌هم‌رفته نتیجه‌اش یک انقلاب صنعتی کوچک و جهش خیره‌کننده نرخ رشد اقتصادی شد؟ و مگر نه اینکه رژیم شاه اوایل دهه50 هم به ‌لحاظ شاخص‌های اقتصادی و صنعتی، هم به ‌لحاظ توان نظامی و امنیتی و هم به‌ علت اعتبار دیپلماتیک جهانی با هیچ‌یک از همسایگانش قابل مقایسه نبود؟ ایران آن زمان یکی از پیشرفته‌ترین و با‌ثبات‌ترین کشورهای خاورمیانه به ‌حساب می‌آمد؛ به‌گونه‌ای که کارتر، رئیس‌جمهور وقت آمریکا، «ایران تحت مدیریت خردمندانه شاه» را «جزیره ثبات» نامید. چرا هنوز یک ‌سال از اظهارنظر کارتر نگذشته، امواج دگرگونی و انقلاب همچون صاعقه از راه رسید و طومار سلطنت را درهم پیچید؟ این پرسش نیز مهم است که زمینه و بستری که موجب شد سرمایه بزرگی از با‌استعدادترین جوانان کشور جذب مشی چریکی و مبارزه مسلحانه شوند، چه بود؟ بعد از کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ به این‌ سو، برخی نیروهای جوان فعالیت سیاسی قانونی را رفرمیستی و سازش‌کاری و خود را نیروی انقلابی ارزیابی کردند. شعار «اصلاحات آری، دیکتاتوری نه» را یک شعار سازش‌کارانه و کاسبکارانه دانستند. یکی از عوامل شکل‌گیری چریک‌های فدایی خلق در دهه ۴۰، همین ارزیابی از حزب توده و مرزبندی با آن بود. نیروهای مذهبی جوان نیز که عمدتا ریشه در جریاناتی نظیر نهضت آزادی داشتند، نهضت آزادی و جبهه ملی را رفرمیست و سازش‌کار و خود را انقلابی می‌دانستند. هیچ‌یک از این نیروهای سیاسی، شاه را با وجود اینکه اصلاحات گسترده‌ای انجام داده بود، به‌عنوان رژیم اصلاح‌پذیر به رسمیت نشناختند و به مخالفت رادیکال با رژیم برخاستند. در سده گذشته از میان مداخله‌های دولت‌های خارجی و وابستگی به خارج یا استبداد، خودکامگی و فساد کدام‌یک بیشتر بر زندگی ما ایرانیان اثر گذاشته و به ما آسیب رسانده است؟ خودکامگی و وابستگی هریک به تنهایی خسارت‌بار است، ولی وقتی هم‌زمان و برهم‌فزاینده باشد، فاجعه می‌آفریند و روزگار هر ملتی را تاریک و سیاه می‌‌کند. یکی از رویدادهای مهم تاریخ معاصر که نقش مهمی در مشروعیت‌زدایی از رژیم شاه داشت، کودتای 28 مرداد است که می‌توان تأثیر آن را در جهت‌گیری افکار عمومی ایرانیان علیه سیاست امپریالیستی آمریکا در نقض حاکمیت ملی و همچنین باور عمومی به دست‌نشاندگی شاه مشاهده کرد. کودتا علیه دولت مصدق حتی اگر باز با تکیه بر دربار یا نیروهای داخلی طراحی شده بود، وضع فرق می‌کرد و می‌توانست سرنوشت دیگری برای ما رقم بزند؛ اما متأسفانه کودتا یک رویداد نظامی‌ داخلی نبود، بلکه با طراحی مؤثر دولت‌های خارجی به‌خصوص آمریکا و البته پشتیبانی عناصر مرتجع داخلی به نتیجه رسید. به این اعتبار، شاید کودتا و تأثیر عمیق آن در رویدادهای بعدی را بتوان یکی از مهم‌ترین دلایل انقلاب به ‌حساب آورد. بیشترین تأثیر آن کودتا، پیدایش تصویری همگانی از ارتباط نظامی و سیاسی حکومت ایران با نیروی امپریالیستی برای بازگرداندن تاج و تخت و اثبات دست‌نشاندگی رژیم پهلوی‌ بود. شکل‌گیری این ذهنیت جمعی، مسیر طبیعی تاریخ ایران را برای همیشه تغییر داد و زیرساخت تمام نظریه‌هایی شد که تغییر و اصلاح بر پایه سیاست‌ورزی مسالمت‌آمیز را نفی کرده و ممتنع می‌شمرد و تضادهای قهرآمیز و آشتی‌ناپذیر را برجسته می‌کرد. یک مقام عالی‌رتبه سفارت آمریكا در تهران، در گزارش 17 ژانویه 1979 به وزارت خارجه آمریكا، با اهمیت پایه‌ای کودتا متذكر می‌شود كه آمریکا در سرنگونی نخست‌وزیر ملی ایران، یعنی مصدق و بازگرداندن شاه نقش بسیار مؤثری ایفا کرده است. با اینکه می‌توان گفت شاه مأمور آمریکایی‌ها نبود، ولی افکار عمومی درباره وابستگی‌ او قضاوتی دیگر داشت. واقعه کودتا مبنا و مقدمه فقدان مشروعیت مردمی و وابستگی رژیم به آمریكا شد و شاه هم خود شخصا چنین احساسی داشت. اسدالله علم، از نزدیكان شاه، در سال 1345 این احساس را برای وابسته سیاسی سفارت آمریكا چنین بیان کرده بود: «شاه احساس می‌كند آمریكا با او مثل یك نوكر رفتار می‌كند». شما به ادبیات و تولیدات فرهنگی و هنری سال‌های پس از کودتا نگاه کنید؛ بازتاب‌دهنده ویژگی توأمان خودکامگی و وابستگی است؛ نمایش انسداد مطلق، فضایی مملو از بی‌افقی، یأس و سرخوردگی که انعکاس فروپاشی سیاست است. هنرمندان، شاعران و نویسندگان سرزمینی شب‌زده، شبی جاودان را که ز پی سحر نداشت، به تصویر می‌کشیدند. مگر این یأس و سرخوردگی در دل خود فرصت مقاومت و مبارزه نمی‌آفرید؟ در نگاه دیالکتیکی جواب مثبت است؛ زیرا هر شکستی در درون، ضد خود را می‌آفریند. در سده گذشته چالش‌های تمدنی دنیای اسلام با تمدن غربی منجر به پیدایش اسلام‌گرایی سیاسی و ترویج اندیشه بازگشت به خویشتن شد. بنیادگرایی نیز به‌عنوان اندیشه مقاومت در برابر مدرنیته و پیشرفت مسیحیت اهمیت یافت. در سایه رویارویی دو گرایش متضاد غرب‌ستایی و تجددستیزی، هم‌زمان دو واکنش عاطفی در نیروهای داخلی به‌ صورت هم نفرت و هم شیدایی نسبت به مدرنیته و محصولات آن پدیدار شد. با‌این‌حال، باید پذیرفت آشنایی ایرانیان با تکنولوژی، اینترنت و دیگر دستاوردهای علمی، مصرف و تجددگرایی در سبک زندگی، افزایش تعداد دانشجویان، روشنفکران و متخصصان، صنعتی‌شدن سریع از بالای متکی بر درآمد نفتی، رشد طبقه‌ متوسط شهری و پیدایش امواج مهاجرت از روستا به حاشیه شهرها و موارد مشابه دیگری که بند نافش به مواجهه ما با مدرنیته گره می‌خورد، سبک زندگی‌ ما و نگاه ما به سیاست را در گذشته و حال دستخوش دگرگونی و تعارض کرده است. حتی می‌توان ادعا کرد بحران نظام سرمایه‌داری جهانی، فراز‌و‌فرود گلوبالیسم، نئولیبرالیسم، ظهور و سقوط رژیم‌های اقتدارگرا، خیزش پوپولیسم راست در همین اواخر نظیر ترامپیسم بر اندیشه و افق دید تحلیلگران و نخبگان سیاسی ما اثر گذاشته است. اواخر سال‌های جنگ سرد، اقدامات ایذایی و اشغالگری دو ابرقدرت آمریکا و شوروی در همین خاورمیانه، با مقاومت گروه‌های مبارز و جهادی مواجه شد و به بازتولید و تشدید رادیکالیسم و بنیادگرایی انجامید که می‌بینید همچنان امنیت جامعه بشری را به‌ خطر می‌اندازد. نقش روحانیت را چطور ارزیابی می‌کنید؟ تا قبل از اصلاحات ارضی و تضعیف دو گروه زمین‌دار و بازاریان تاجر بخشی از روحانیت ما تضاد چندانی با دربار و سلطنت نداشت. بخش مهمی از فعالیت روحانیت در سده گذشته در ترس از مادی‌گرایی صرف مبارزه با اندیشه‌های مارکسیستی و همچنین مبارزه با بهائیت و بابی‌گری شد؛ بنابراین در دید برخی شاه مستبد و نهاد سلطنت خودکامه، چه قاجار و چه پهلوی، می‌توانست اسلام‌پناه و حامی دین به‌ حساب آمده و همکاری با کودتاگران خارجی برای نجات سلطنت امری مقبول شمرده شود. سرکوب معترضان و حوادث 15 خرداد 42 روحانیت را رادیکالیزه کرد. حضور قاطع مردم در این میان چه جایگاهی دارد؟ فکر نمی‌کنید این خود مردم‌ هستند که زمانی برای آزادی و استقلال قیام می‌کنند و زمانی برای امنیت و معیشت خود دست به اقدام حتی خشونت‌آمیز می‌زنند؟ البته همیشه حق با مردم است، ولی اعمال حق هم راه خاص خود را دارد. اینکه مطالبات پس از انقلاب تا کجا ریشه در مطالبات و شعارهای قبل از انقلاب دارد، شایان مطالعه است. واکنش‌های احساسی و هیجان‌های عاطفی مردم، آنجا که به اراده توده ارجاع می‌شود، گاهی می‌تواند به تضییع حقوق اقلیت منجر شود که خود نقض غرض است. در تحلیل واکنش توده‌ها در انقلاب‌ها، به ‌نظرم باید به خواسته‌ها و آرمان‌های مطرح‌شده در انقلاب و خصلت و هویت انقلاب و همچنین مراحل و فازهای انقلاب نیز توجه کرد. در انقلاب‌های اجتماعی و مدنی که انقلابیون ‌دنبال حق‌خواهی و دگرگون‌کردن روابط مبتنی بر ظلم از پایه هستند تا به ‌جای آن جامعه‌ای مبتنی بر آزادی، برابری و برادری برقرار کنند، طبیعی است که دوستی و اخلاق فضیلت شمرده و استثمار انسان از انسان مذموم و ناپسند تلقی شود؛ اما در انقلاب‌های سیاسی، هدف عبارت است از تسخیر قدرت، تغییر اجباری حاکمیت و تصرف قهرآمیز دولت؛ بنابراین با منتقد برخورد خواهد شد. گفته شده که انقلاب سیاسی پیش‌شرط انقلاب اجتماعی است، ولی اثبات شده که انقلاب‌های سیاسی بیش از دیگر پلتفرم‌ها، مستعد بروز تندروی‌ هستند. حالا باید دید علت و عامل اصلی تحریک توده‌ها برای ورود به میدان سیاست و اقدام به انقلاب سیاسی، چه کسانی یا چه زمینه‌ای بوده و متقابلا انقلاب در رفتار آنها چه تأثیری گذاشته است؟ انقلاب همواره در رویارویی با خودکامگی و خودداری از اصلاحات رخ می‌دهد. وقتی پای تسخیر دولت در میان است، منطق خاص خود را می‌طلبد. قطعا هیچ دولتی آن‌هم دولت مستبد خودکامه، با زبان خوش قدرت را تقدیم مخالفان نمی‌کند. انقلاب وقتی به ‌وقوع پیوست که حاکمان -که نهادهای قانونی قدرت را در اختیار داشتند- با رأی اکثریت یا به‌طور مسالمت‌آمیز تن به اصلاحات ندادند. خب همین منطق تندروی که زبان حال توده‌هاست، وقتی در آزمون نبرد با دولت خودکامه پیروز می‌شود، می‌تواند به‌سادگی پس از انقلاب تداوم پیدا کند. مشارکت سیاسی مردم به معنایی که مدنظر شماست، تنها هواداری و اطاعت نیست، بلکه داشتن حق اعتراض، حق جنبش، حق اصلاح، رفرم یا اعتراض به وضع موجود است؛ اما همین حق و حقوق در انقلاب بر پایه نژاد و فرقه می‌تواند معادل براندازی تلقی شود و برعکس هر اقدام مبتنی بر پاک‌سازی قومی، یکدست‌سازی سیاسی و طرد غیر‌ها، فضیلت اخلاقی شمرده شود که منجر به وحدت ارگانیک و بقای جامعه می‌شود. اجازه بدهید به‌جای انقلاب‌های بزرگ و نقش‌آفرینی توده‌ها، از سازمان‌های سیاسی و موتور محرکه توده‌ها در مبارزه بگویم. چرا در میان این سازمان‌ها و انقلابیون حرفه‌ای که هدفشان آزادی و رهایی از استبداد و خودکامگی است و انقلابی‌هایی که خود ابتدا رمانتیک آزادی‌خواه و نوع‌دوست هستند، در مراحلی از انقلاب به‌ سوی خشونت کلامی و فیزیکی کشیده می‌شوند و دستانشان به تصفیه، حذف و حتی ترور مخالفان آلوده می‌شود؟ مصداق چنین رفتاری بلایی است که بر سر رزمنده انقلابی، شریف‌واقفی از دانشجویان هم‌دانشگاهی خودم آمد. او پس از ورود به دانشگاه، آن‌ زمان برای مبارزه به سازمان مجاهدین خلق پیوست. با صعود در سلسله‌مراتب آن، به یکی از رهبران سازمان تبدیل شد. در بهار سال 54 گروهی از اعضای سازمان مجاهدین خلق از‌جمله تقی شهرام، بهرام آرام و وحید افراخته، به این نتیجه رسیدند که باید ایدئولوژی سازمان از اسلام به مارکسیسم تغییر یابد که با مخالفت و مقاومت بخش‌هایی از سازمان مواجه شدند؛ تصمیم انقلابی گرفته شد تا آنها را به‌ صورتی خونین تصفیه کنند. وقتی شریف‌واقفی با این تصمیم به مخالفت پرداخت، ابتدا باعث اخراج او از شورای مرکزی شد. روزی رسید که چریک، چریک را کشت و جسد هم‌رزمش را با کینه و نفرت سوزاند. من که تازه وارد دانشگاه شده بودم، به ‌تدریج درمی‌یافتم رفتار ایدئولوژیک چیست و اهریمن‌سازی از مخالف چه بلایی بر سر اندیشه و عقلانیت می‌آورد. به‌ همین علت باید گفت دشمن‌سازی از منتقد و سرکوب مخالف، جزء لاینفک فرقه‌ها است. شاید بتوان ادعا کرد کنشگران انقلابی از همان ابتدای فعالیت سیاسی خواهان تندروی نیستند، بلکه در میدان عمل به سوی خشونت رانده می‌شوند. منطق تسخیر قدرت و حفظ آن، به ناگزیر شخص آزادی‌خواه را نیز مانند توده‌های خشمگین درگیر خشونت می‌کند. آیا درست است که گفته می‌شود انقلاب‌ها زاینده دموکراسی هستند؟ این ادعا تنها درباره چند انقلاب کلاسیک در غرب درست است. انقلاب‌های مدنی و اجتماعی‌ای که دغدغه آزادی و حقوق مدنی دارند، زاینده دموکراسی هستند. اساسا دموکراسی و مدرنیته زاییده انقلاب‌های بورژوا-دموکراتیک غربی است؛ اگر قرن‌های گذشته در غرب انقلاب‌های کلاسیک صورت نمی‌گرفت، شاید اینک دنیا با وضعیتی یکسره متفاوت روبه‌رو می‌شد. این حکم البته شاید در فرهنگ‌های پاتریمونیال شرقی یا انقلاب‌های کمونیستی صادق نباشد. در هر انقلاب باید ابتدا ببینیم ماهیت و خصلت آن انقلاب چیست؛ آیا ادامه منطقی جنبش‌های قبلی برای استقلال ملی و کسب حقوق مدنی است یا نه هدف چیز دیگری است. انقلاب هند و مبارزات ضد آپارتاید در آفریقای جنوبی، نمونه خوبی از این دست است. باید ملاحظه کرد انگیزه، دلایل و مطالبات متمایز نیروهای ضد وضع موجود چیست؟ مهم‌تر آنکه باید ببینیم یک انقلاب باید چه مراحلی را طی کند تا بشود آن را انقلاب پیروز نامید؟ اگر شاه موفق به سرکوب مردم می‌شد و تعداد زیادی از مردم کشته می‌شدند، نیروی روحانیت که هژمونی جنبش را کسب کرده بود، به فقدان درک صحیح از مبارزه و نداشتن سازمان رزمی علیه نظام سراسر مسلح و پلیسی شاه متهم می‌شد. بگذارید از همین پرسش اخیر شروع کنیم. موضوعی که در انقلاب برایمان کانونی به ‌حساب می‌آمد، این بود که فازبندی انقلاب چیست و ترمیدور آن کجاست؟ آیا انقلاب در لحظه سقوط سلطنت به ثمر رسیده و مردم باید به خانه برمی‌گشتند؟ یا باید صبر می‌کردند تمام تار‌و‌پود بوروکراسی و سازمان قدرت رژیم در پایین‌ترین لایه‌ها از هم گسیخته می‌شد؟ صورت‌مسئله و پاسخ آن برای جریان‌های ملی‌گرا و بخش‌های روشنفکران سکولار معلوم بود. حتی این موضوع برای سازمان‌ها و گروه‌های مارکسیستی نیز که در کوران انقلاب حضور داشتند، روشن بود. مارکسیست‌ها معتقد بودند برای پیروزی یک انقلاب، سقوط سلطنت تنها کافی نیست؛ آنها حتی ائتلاف خودشان به‌‌اصطلاح نماینده پرولتاریا را با جریانات مذهبی به‌عنوان نماینده خرده‌بورژوازی و طبقه متوسط، موقتی می‌دانستند و منتظر بودند انقلاب اصلی به رهبری پرولتاریا به‌زودی از راه برسد؛ اما کار برای مذهبیون سخت‌تر بود. تصور برخی این بود که انقلاب تا هدایت خداناباورانِ بی‌دین و گناهکاران گمراه همچنان باید ادامه پیدا کند. جالب‌تر آنکه ترجیع‌بند شعارها و مواضع نیروهای سیاسی از مذهبیون و ملیون گرفته تا سکولار و مارکسیست، این بود که سقوط شاه به‌تنهایی کافی نیست؛ برای تکمیل انقلاب، باید امپریالیست‌ها را اخراج کرد و ریشه وابستگی را تا قطع کامل نفوذ امپریالیسم خشکاند. حالا اینکه حدود و دامنه این امپریالیسم چیست و تا کجاست، بسته به دیدگاه هریک، محل اختلاف و کشمکش بود. از اینجا به بعد، وظیفه مبرم دیگری مطرح شد که چون انقلاب با سقوط شاه به اتمام نرسیده، پس ببینیم چه کسانی مردم را تشویق به خاتمه انقلاب و ترک خیابان می‌کنند. بار عاطفی منفی چنین نگاهی متوجه لیبرال‌ها می‌شد که گفته بودند انقلاب تمام شد، بیایید با همین مصالح موجود، نظام را برپا کنیم. شعار لیبرالیسم جاده‌صاف‌کن امپریالیسم از اینجا نشئت می‌گرفت. قطع کامل نفوذ بیگانه و تداوم انقلاب به چه معنا بود؟ تشکیل دادگاه‌های انقلاب، مجازات و اعدام سران رژیم؟ سلب مالکیت از سرمایه‌داران وابسته و کمپرادور؟ اخراج عمال و مستشاران آمریکایی؟ اشغال سفارت آمریکا؟ درهم‌شکستن باقی‌مانده سازمان اداری فاسد؟ تصفیه کامل و انحلال ارتش؟ دولتی‌کردن بنگاه‌های بزرگ اقتصادی و ملی‌کردن بانک‌ها؟ تقسیم زمین کشاورزی میان دهقانان؟ حتی انقلاب‌های استقلال‌طلب و ناسیونالیست هم که بر پایه‌ مقوله‌ «ملت» و حاکمیت ملی سرنوشت مشخص و متعینی دارند، پایان ندارند. پایان‌بندی سناریوی استقلال و خودکفایی با سرکوب خرده‌فرهنگ‌ها و هویت‌های بومی دائما تغییر می‌کند. حضور اکثریت مردم به ‌صورت توده‌وار به بهانه یکپارچگی ملی، حتی دلیل حقانیت برای قلع‌و‌قمع نیست. جنبش‌های ملی به‌سادگی می‌توانند استحاله‌شده و اقتدارگرا شوند. جنبش‌های ضدسیستمی در همین جوامع مدرن و دارای دموکراسی قدیمی، گاه از این کارویژه برای مقاصد خود بهره‌برداری می‌کنند؛ ورژن آن را اخیرا در جریان نئونازی‌ها، برگزیت و ترامپیسم در آمریکا دیدیم. در ایران یک دهه پیش، در‌حالی‌که از معضل رشد کاهنده و منفی اقتصادی، تورم و ناکارآمدی رنج می‌برد، نوع جهش‌یافته و دولتی پوپولیسم سیاسی از سوی احمدی‌نژاد به‌ کار گرفته شد و سطح مشارکت سیاسی را افزایش داد. پوپولیسم سیاسی احمدی‌نژادی به این تصور دامن زد که جریانی توده‌گرا می‌تواند طیف وسیعی از منافع متعارض و دیدگاه‌ها را نمایندگی کند؛ اما در عمل تحت عنوان انقلاب دوم فرهنگی، محدودیت‌های وسیعی در دانشگاه‌ها و بر احزاب، نهادهای مدنی و رسانه‌های جمعی اعمال کرد. علنا از رسمیت‌بخشیدن به نظرات مخالفان و دگراندیشان امتناع ورزید و آنها را با بدترین دشنام‌ها نواخت و به روشنفکران منتقد انواع برچسب‌ها و اتهام‌های نا‌روا را زد. با عوام‌فریبی و ترویج خرافات می‌خواهند عقب‌ماندگی علمی خود را نسبت به دیگران جبران کنند. ‌در همین نظام‌های دموکراتیک هم رأی اکثریت مردم ملاک تعیین تکلیف خیلی از سیاست‌هاست؛ بالاخره تصمیم‌گیر نهایی مردم هستند. مگر خود انقلاب نتیجه همین تصمیم اکثریت مردم نیست؟ اکثریت مردم می‌تواند خصلت غیردموکراتیک از خود بروز دهد. درباره نظر شما باید گفت امروز حتی د‌ولت‌های غیر دموکرات هم اراده خود را به رأی و نظر مردم منتسب می‌کنند. شاید هم مردم از ترس پای صندوق رأی حاضر شوند، ولی آن را کم‌اثر و بی‌ارزش می‌دانند. مگر صدام در همه انتخابات‌هایش بالای 99 درصد رأی کسب نمی‌کرد؟ یادتان نرفته که محمد سعید الصحاف، آخرین وزیر اطلاع‌رسانی رژیم صدام، در‌حالی‌که ارتش آمریکا فرودگاه بغداد را به کنترل خود درآورده و بغداد سقوط کرده بود، همچنان همه‌ چیز را تکذیب می‌کرد و در كنفرانسی مطبوعاتی گفت اكنون نیروهای ایالات متحده تسلیم افراد عراقی شده‌اند! اما نه از به‌صحنه‌آمدن آن 99 درصد خبری شد و نه از بازگشت بغداد. در انقلاب ایران اما مردم به آگاهی تاریخی رسیدند، ترس را زمین گذاشتند و به رهبری سازش‌ناپذیر و قاطع رهبر فقید انقلاب اعتماد کردند. یادمان نرود اگر رهبری کاریزماتیک امام و سازمان روحانیت شیعه و شبکه مویرگی مساجد و هیئت‌های مذهبی نبود، بسیج مردمی با این سرعت و شتاب به‌ وقوع نمی‌پیوست. اگر انقلاب در 22 بهمن 57 شکست می‌خورد، اسمش دیگر انقلاب نبود؛ کودتا، شورش، بلوا یا حداکثر قیامی بود مانند ملی‌شدن صنعت نفت یا 15 خرداد. به باور من، در ایران انقلابی اصیل بر پایه مشارکت مردم آگاه رخ داد. یکی از پایه‌های مشروعیت نظام جدید، رأی مردم بود. با اوج‌گیری انقلاب در سال 57، تصور غالب این بود که آرمان ناکام جنبش مشروطه تعقیب و تکمیل خواهد شد؛ یعنی بازتولید اصلاحات دموکراتیک مبتنی بر آزادی‌های سیاسی و مدنی و نهادینه‌سازی دموکراسی نمایندگی. در خیزش پر‌تب‌وتاب انقلاب اسلامی، آرمان آزادی و دموکراسی درست همان چیزی که نویسندگان، روشنفکران و مبارزان آرزویش را داشتند، سرلوحه مطالبات و شعارهای مردم قرار گرفت؛ اما چه حیف، محافظه‌کاران و اصولگرایان، بنا بر ‌دلایل عدیده‌ای، عملا اولویت‌های دیگر را جایگزین آزادی کردند. نوید انقلاب ما مداراجویی و برابری شهروندان بود که در فرهنگ ما بارها مورد اشاره قرار گرفته است. به ‌قول حافظ «آسایش دو گیتی تفسیر این دو حرف است/ با دوستان مروت با دشمنان مدارا». انقلاب 57 عاملیت را به مردم برگرداند؛ به اقشار و گروه‌های مردمی، سازمان و سوژگی بخشید و آنها را وارد تاریخ کرد. باید اما تحقیق و تحلیل کرد چه شد که همین مردم خود ابژه محدودیت شدند و اولویت‌ها تغییر کرد؟ چرا مصادره‌ها، سلب مالکیت‌ها، گزینش‌ها و اخراج‌ها، غربالگری و طرد، دینامیسم بازتولید تبعیض سیستماتیک شد؛ تا جایی که حلقه خودی‌ها که روزبه‌روز تنگ‌تر ‌شد. خروجی عملکرد چند دهه گذشته نشان می‌دهد با پدیده بازپس‌گیری دستاورد روبه‌رو شده‌ایم. افزایش شکاف دولت-ملت، استهلاک منابع فیزیکی و سرمایه انسانی، بهره‌برداری بیرون از حد و تخریب منابع زیست‌محیطی حالا دیگر به ابرچالش تبدیل شده است. علت بروز چنین پدیده‌هایی نمی‌تواند به‌ خاطر صرفا سوءمدیریت باشد، بلکه این پدیده‌ها چالش سیستماتیک و نظام بازتوزیع رانتی منابع ثروت و قدرت است. اینکه گفته شود این توده مردم‌اند که هرگاه چیزی را مخالف ارزش‌های دینی، فرهنگی و قومی‌شان دیده‌اند، خود به‌عنوان صاحب انقلاب وارد میدان شده و بساط سیاست‌ورزی غرب‌زدگان و بریده‌های انقلاب را برچیده‌اند، در یک نظام سیاسی باثبات و مستقر چه معنایی دارد؟ نه ملت، نه خلق، نه طبقه، نه قوم، نه روستاییان حاشیه‌نشین و نه حتی کارگران آگاه به منافع خود، بلکه چیزی مبهم و بی‌در‌و‌پیکر که حدود و ثغورش پیدا نیست. پس به ‌نام «توده» به مردم آدرس‌دادن به چه معناست؟ زمانی انقلابیون و روشنفکران، توده را مقدس و با فضیلت می‌شمردند و خود را سخنگو و صدای او می‌دانستند؛ به نام او مطالبه آزادی، دموکراسی و عدالت می‌کردند و مرادشان مردمی بود که هنگام استقرار قدرت مشروط و مقید، قرار است بر صدر نشینند و قدر ببینند. چگونه ممکن است توده اینک عهدشکنی کند و بر سیاق کنشگری توده‌وار، حزب‌گریز، ضد‌لیبرال و اقلیت‌ستیز، دست به کار ناشایست و خِرَدگریز بزند؟ در ادبیات انقلابی مشروطیت نیز قدرت رهایی‌بخش توده مرکز توجه قرار داشت. یک قرن پیش فرخی‌یزدی در وصفش چنین سرود: «توده را با جنگ صنفی آشنا باید نمود/ کشمکش را بر سر فقر و غنا باید نمود. در صف حزب فقیران اغنیا کردند جای/ این دو صف را کاملا از هم جدا باید نمود. این بنای کهنه پوسیده ویران گشته است/ جای آن با طرح نو از نو بنا باید نمود». یعنی می‌گویید پوپولیسم هم خوب و بد یا چپ و راست دارد؟ خیر. جریان‌های پوپولیستی اساسا چون قادر به برآوردن نیازهای جامعه نیستند و از طرفی به جهت اینکه نمی‌خواهند وجهه مردمی‌بودن خود را هم از دست بدهند، دست به فرافکنی تنش‌های درونی به بیرون می‌زنند تا از این رهگذر تصویری کاذب از خود ارائه دهند؛ چالش‌ها را انکار کنند و از طرفی بر مظلومیت خویش نزد عوام بیفزایند. این اقدامات در نهایت منجر به رشد‌نیافتگی و آنچه به نام عدم بلوغ سیاسی یک اجتماع از آن یاد می‌شود، می‌انجامد که از منظر روانی جامعه را در حالت سکون قرار داده است و تبدیل به عواملی غیر اراده و تهی از قوه ادراک و تصمیم‌گیری می‌کند. در واقع سیستم پوپولیستی در تلاش است جامعه را سیاست‌زدایی کند. پوپولیسم سیاسی ریشه در کوری، دغل‌کاری و عوام‌فریبی دارد. شاید شما بخواهید بسیج عمومی و حرکت توده‌ای در هر انقلابی را پوپولیسم و عوام‌گرایی بنامید؛ در این صورت، در استفاده از دستاوردهای انقلاب‌های مدرن نظیر قانون اساسی، حق شهروندی، دموکراسی، رفرماسیون، پارلمان و نظام انتخاباتی چه می‌کنید؟ در حقیقت، آنچه معرف تولد مدرنیته در عرصه سیاسی است، یعنی جنگ‌های ضداستعماری جهان سوم و تأسیس دولت-ملت‌ها در بیشتر نقاط عالم، بدون مفهوم انقلاب تصورناپذیر است. اگر انقلاب نبود، پدیده ناسیونالیسم و مفهوم استقلال و موجودیت کشورهای استقلال‌یافته بی‌معنا می‌شد. پوپولیسم سیاسی اما چیز دیگری است؛ ماهیتش ضدسیاسی است، ظاهرش عموم خلقی است، ولی در باطن، چیز دیگری است. کارکرد اصلی‌اش طبقه‌بندی مردم به محرم و نامحرم است. این روزها در جهان سیاست واژه‌هایی با پیشوند «پان» زیاد شنیده می‌شود؛ مثل پان‌عربیسم، پان‌ترکیسم، پان‌کردیسم و پان‌اسلامیسم. رشد پان‌اسلامیسم، سال‌ها پیش از مشروطه از سوی سیدجمال‌الدین اسدآبادی پایه‌گذاری شد. اسدآبادی نخستین نظریه‌پرداز مسلمان بود که برای رویارویی و مقابله با غرب، در جست‌وجوی پایه‌های تئوریک و فلسفی مستقلی برآمد. تفاوت اسدآبادی با مجتهدان مشروطه‌خواه در آن بود که او اسلام را مانند وسیله‌ای می‌خواست برای قامت‌راست‌کردن و اتحاد در برابر غرب. وحدت کلمه اسدآبادی، نه یک واژه دینی و تئولوژیک، بلکه یک راهبرد ایدئولوژیک و سیاسی بود. این گرایش گرچه نقش مهمی در بیداری افکار ضداستبدادی بازی کرد، اما نوعی انترناسیونالیسم مبارز اسلامی، بدون توجه به نوع حکومت و ملزم‌کردن نظام سیاسی به ارزش‌های دموکراتیک را بر‌می‌انگیخت؛ حتی برخی مورخان این گرایش را منشأ پیدایش ایدئولوژی «پان‌عربیسم» و همچنین جنبش اخوان‌المسلمین در مصر می‌دانند. نباید فراموش کرد که وقتی سال ۲۰۱۱ جنبش بهار عربی به‌ وقوع پیوست، محمد مرسی، رهبر اخوان‌المسلمین، نخستین رئیس‌جمهوری این کشور بود که پس از انقلاب انتخاب شد. او در دوران زمامداری خود، با تغییر قانون اساسی به نفع شرع و تفسیر حداکثری اسلام‌گرایان از دین، آن را بر کل جامعه مصر تحمیل کرد و گرهی هم از کار فروبسته اقتصاد، بی‌کاری، تورم و گرانی نگشود. جدایی‌طلبان عرب خوزستانی در قاهره همایش برگزار کردند و معاون محمد مرسی برایشان سخنرانی کرد. اقلیت کوچک شیعیان مصر در دوران ریاست‌جمهوری او، آماج آزار و خشونت قرار گرفتند و در یک مورد، چهار نفر شیعه را در قاهره به قتل رسانده و مثله کردند. پس از بهار عربی، انقلابیون اسلام‌گرای لیبی که ناچار شده بودند برای سرنگونی حاکم خودکامه، اسلحه به دست بگیرند و بجنگند، وقتی قذافی از صحنه سیاست لیبی حذف شد، اسلحه از دستشان نه‌تنها حذف نشد، بلکه سه روز پس از مرگ معمر قذافی، در مقابل نگاه هزاران نفر که در بنغازی جمع شده بودند تا آزادی لیبی را جشن بگیرند، مصطفی عبدالجلیل، رئیس شورای انتقالی لیبی، ده‌ها موضوع سیاسی، اقتصادی و اجتماعی را واگذاشت تا با تأکید بر حاکم‌شدن شریعت اسلام در لیبی جدید، اعلام کند از این پس ممنوعیت چندهمسری را لغو خواهد کرد. همین جمله باعث شد دست‌کم تا چند روز، مردمی که برای مرگ قذافی شادمانی می‌کردند، سکوت کنند و از خود بپرسند آیا این نتیجه انقلابی بود که در آن هزاران نفر جان دادند؟ اما در کشور خودمان، در حقیقت تا قبل از مشروطه، در ادبیات و گفتار سیاسی واژه «مردم» وجود نداشت. صاحبان قدرت در اشاره به مردم از واژه «رعایا» و «عوام» استفاده می‌کردند. اجتماع آدم‌ها به کل یکپارچه «عوام‌الناس» تقلیل می‌یافت. در فرهنگ سیاسی قدیم ایران، چه آنجا که سیاست‌نامه‌ها از مشروعیت سلطنت موروثی و توجیهات ایدئولوژیک آن می‌نوشتند و چه آنجا که به امارت، خلافت، سلطنت و حکومت‌های این‌جهانی و تکالیف مقلدان اشاره شده یا در جنبش‌ها، قیام‌ها و شورش‌های فرقه‌ای که انسان‌ها قربانیان اصلی آن به ‌شمار می‌آمدند، از «مردم» به ‌معنای سوژه‌‌های سیاسِ برابر که ‌بتوانند خِرد و فاعلیت خودشان را داشته باشند و سیاست کنند، ابدا نشان و اثری نیست. وقتی سروکله «مردم» پیدا می‌شود و سخن از فاعلیت آن می‌رود که ایرانیان با تمدن غربی آشنا شده و آماده پذیرش مفاهیم روشنگری و مدرنیته می‌شوند. از‌این‌رو اگر مشروطه را مبدأ شکل‌گیری حق‌خواهی مردم و جنبش‌های اعتراضی علیه استبداد مزمن، تاریخی و ریشه‌دار موجود در نظر بگیریم، بلافاصله مشاهده می‌کنیم «رعیتِ» پیش از مشروطه یکباره می‌شود «ملت» یا «مردمِ» صاحب حق که علاوه بر مالکیت دارایی و اموالش، حق حاکمیت بر سرزمین و دولتش را نیز دارد. به همین علت می‌توان گفت نهضت مشروطه سعی کرد «مام وطن» را از تیول و مستغلات پدر تاجدار جدا کرده و به صاحب جدیدش بسپارد که از آن پس ملت نامیده می‌شد؛ اما این سرمشق دوام چندانی نیافت، در دوران پهلوی «مردم» دوباره انکار شد و زیر سایه توسعه آمرانه و شتاب‌آلود یکسره نادیده گرفته شد. مردم در آستانه انقلاب 57 تبدیل به نیروی عظیمی شد که مانند اهرم نهایی، زمین‌لرزه‌ای سیاسی را سبب شد و بنیان رژیم سلطنت را بدون هر کمک خارجی برافکند و پس‌لرزه‌هایش تا اکناف منطقه سرایت کرد. یکی از مفاهیم مورد توجه اغلب دگراندیشان ایرانی در سده اخیر، بحث توسعه سیاسی بوده است؛ تا چه حد به معیارهای لازم برای تحقق این مفهوم رسیده‌ایم؟ هنوز باور نکرده‌ایم یا به ذهن ما این برداشت خطور نکرده است که برخی روش‌ها در سده گذشته، ذاتا و صرفا مفهوم و مضمون آینده‌گرا، مترقی، آزادی‌خواهانه، عادلانه و دموکراتیک و لزوما در راستای توسعه سیاسی ندارد و نداشته است. انقلاب سیاسی به‌عنوان یک پدیده سیاسی و اجتماعی، در پروسه حرکت و شرایط مشخصی می‌تواند محتوا و سمت‌گیری‌های مختلف از‌جمله توده‌گرا یا مردم‌سالار، مترقی یا ارتجاعی، دموکراتیک یا اقتدارگرا پیدا کند. درباره زمان حاضر باید گفت به‌واقع این اصلاح‌طلبی است که همیشه باعث انسجام و تجدید حیات سیاسی اصولگرایی در کشور شده. جریان محافظه‌کار و اصولگرا که از ابتدای انقلاب بر مجاری تصمیم‌سازی تسلط یافت، همواره هم به لحاظ نظری و هم عملی از جریانات اصلاح‌طلبانه به‌‌مراتب کوتاه‌قدتر بود. اصولگرایی تنها از رهگذر خون تازه‌ای که اصلاح‌طلبی در سیستم می‌دمد، می‌تواند به حیات خود ادامه دهد. کافی است به چند شاخص و معیار مرسوم برای توسعه سیاسی نظر بیندازید و خودتان قضاوت کنید؛ به‌ نظرم پسرفت داشته‌ایم؛ مانند غیرشخصی‌شدن سیاست، تعمیم و اجتماعی‌شدن سیاست و عرفی‌شدن دولت، بحران مشروعیت و فرار از تله اینکه بالایی‌ها نمی‌توانند و پایینی‌ها نمی‌خواهند، اینکه اقتدار حاکمیت نزد حکومت‌شوندگان از میان رفته و بی‌اعتمادی به دولت در قالب اشکال مختلف اعتراض متبلور شده است. شاخص عقلانی‌شدن تصمیم‌گیری و کنش سیاسی، تغییر رابطه قدرت از آمریت به اجماع و در نتیجه کاهش دستگاه‌های اجبارآمیز در سیاست و گسترش رویکردهای همدلانه، اجماعی و اقناعی، توانایی رفرم درونی و خروج از بن‌بست سیاسی در داخل و خارج، پیدایش دستگاه‌ها و مکانیسم‌های حل منازعه، افسون‌زدایی و غیرتابویی‌شدن سیاست و دولت در منظر عموم، شکستن بت‌های تقدیرگرایی سیاسی، افزایش بحران مشارکت، بی‌رمقی و انفعال سیاسی؛ یعنی آنکه شهروندان علاقه‌ای به شرکت در امور سیاسی و تعیین سرنوشت خود نشان نمی‌دهند و درخواست سیستم برای بسیج عمومی نظیر انتخابات مجلس در اسفند 98 بدون ‌لبیک می‌ماند. گسترش احساس بی‌دولتی و بی‌اعتمادی به دولتمردان، بازتاب منافع گروه‌های اجتماعی در تصمیم‌گیری‌های سیاسی است. توسعه سیاسی زیربنای توسعه در دیگر حوزه‌هاست. شاخص‌های آزادی فرهنگی، رشد پایدار اقتصادی و معیارهای تخریب و غارت منابع طبیعی و زیست‌محیطی هم مثبت نیست و نوسازی اجتماعی از آنجا که ساخت اجتماعی محمل ساخت سیاسی است، توسعه یا فروپاشی سرمایه اجتماعی اثرات بلافصلی بر نوسازی سیاسی می‌گذارد. اما به ‌صورت عام و کلی می‌توان گفت داشتن فرصت یکسان اقتصادی در هر جامعه‌ای جز در سایه‌ داشتن فرصت دسترسی یکسان به اهرم‌های قدرت و حکومت که آن را می‌توان توسعه‌یافتگی سیاسی نامید، میسر نیست. وجود جامعه جنبشی و برپایی چندین قیام و نهضت و دو انقلاب در صد سال گذشته، بدون ‌تردید نتیجه‌ انباشت ناکارآمدی، امنیتی‌سازی مسائل و پنهان‌سازی بحران‌های کوچکی است که اگر در زمان خود دیده شده بودند و عاقلانه فیصله می‌یافتند، آن رویدادها لااقل با این تناوب و شدت رخ نمی‌داد. در ترجیح توسعه‌ سیاسی بر توسعه اقتصادی تردیدی نیست. توزیع عادلانه‌ ثروت وابسته به توزیع عادلانه‌ قدرت و دسترسی به منابع تولید آن است؛ به عبارت دیگر، تنها در جامعه‌ای می‌توان امیدوار به بهره‌مندی عادلانه و فارغ از تبعیض همگان از ثروت بود که در آن، چرخش آزادانه‌ قدرت بین طبقات و تفکرات مختلف جامعه بر اساس ارزش‌های دموکراتیک حاکم باشد؛ چرا‌که در غیر این صورت، گروه یا گروه‌های خاصی با در‌دست‌گرفتن منابع قدرت و بدون دغدغه‌ از‌دست‌دادن آن، به منابع ثروت ملی چنگ‌اندازی کرده و آن را مال خود می‌کنند. آیا اینها همه نشانه عقب‌افتادگی تاریخی و مزمن جامعه ما به‌خصوص در دوره قاجاریه نیست؟ در همان عصر ماقبل مشروطه، برای برخی صاحب‌منصبان همچون عباس‌میرزا که شکست از روسیه و عقب‌ماندن از پیشرفت دولت عثمانی آنها را سرخورده کرده بود، این سؤال مطرح شد که دلیل عقب‌ماندگی و فلاکت ایران چیست؟ درباریان و مدافعان وضع موجود، همه بدبختی و گرفتاری‌ها را گردن دشمن خارجی و توطئه بیگانگان می‌انداختند. نسبت‌دادن ریشه مشکلات به عامل خارجی در میان روشنفکران، ملیون و روحانیون روشن‌اندیش نیز رایج بود. تئوری یا توهم توطئه از همان ابتدا در ذهنیت کنشگران و سیاست‌مداران ایرانی رسوب کرد. اگر گفته شود پروژه توسعه سیاسی بعد از دولتمردان غیر دموکراتیک، دشمنی سرسخت‌تر از همین توهم توطئه ندارد، بیهوده نیست؛ توهمی که با برچسب‌زنی و نسبت نفوذی ‌دادن به آزادی‌خواهان و سیاسیون، به سیاست‌زدایی جامعه و فروپاشی سرمایه سیاسی می‌انجامد و راه هرگونه اصلاح و گشایش را مسدود می‌کند. «توهم توطئه» یا تئوری توطئه، نوعی بیماری پارانویای فردی یا جمعی است که به علت فقدان مقبولیت، مردم را به‌ جایی می‌رساند تا سرنخ تمام ناکارآمدی‌ها و کم‌کاری‌ها را در دستان پنهان و پر‌قدرت سیاست بیگانه جست‌وجو کنند. این وسواس بیمارگونه غالبا دامن بنیادگراها، محافظه‌کاران افراطی و حتی ناسیونالیست‌های دوآتشه را می‌گیرد و البته این به آن معنا نیست که اساسا هیچ توطئه‌ای در کار نیست و آنچه توطئه خوانده می‌شود، همه از باب خواب و خیال است. به هر دلیلی، بعد از انقلاب توهم توطئه جزء جدا‌نشدنی ایدئولوژی سیاسی برخی جریانات اصولگرا شد. ‌این مقدار بی‌اعتمادی به سیاست و سیاست‌مداران که در فرهنگ سیاسی ما وجود دارد، ریشه در چه دارد؟ در یک کلام، فقدان دستاورد ملموس در سیاست. برای توضیح این چرایی، باید گفت حکومت‌ها در ایران به دلیل رسوب فرهنگ سیاسی پدرسالارانه، در برابر سیاست به مفهوم اصلاح و تغییر به‌شدت مقاومت می‌کنند. با ادبیات مهندسی باید گفت از «اینرسی» بالایی برخوردارند. اینرسی یا لَختی، خاصیتی است که جسم در برابر تغییر سرعت یا جهت مقاومت از خود نشان می‌دهد. سیستم ما، دارای نوعی از اینرسی بازدارنده است که در برابر هر سیاست اصلاحی‌ای مقاومت می‌کند؛ بنابراین برای به ‌نتیجه ‌رساندن کنشگری سیاسی، به انرژی زیادی نیاز است. اصلاح‌طلبان در ایران هرگز نتوانستند جنبش یا نیروی لازم برای به حرکت درآوردن سیستم یا تغییر جهت آن را اعمال کنند و صرفا در حلقه بسته قدرت، در خدمت افزایش مقبولیت سیستم به بازی گرفته شدند؛ بدون آنکه بر کارآمدی و اصلاح نظام تأثیر بگذارند. در ادبیات سیاسی اصولگراها و محافظه‌کاران، دائما مرز میان خودی و بیگانه پررنگ می‌شود و در ریشه‌یابی بحران ناکارآمدی، آدرس جایی را می‌دهند که دشمن حضور دارد. این دشمن گاهی در لباس بیگانه، گاهی در جامه نفوذی‌ها یا روشنفکران و لیبرال‌ها یا اصلاح‌طلبان تجلی می‌یابد. کار این دشمنان چیست؟ پیوسته در حال توطئه علیه مردم و ملت‌ هستند. تمسک به نظریه توطئه این فرصت را می‌دهد تا تخریب مخالفان و منتقدان را موجه جلوه دهند. پس نتیجه می‌گیریم که سیاست به تعطیلات تاریخی رفته است؟ خیر. پارادایم سیاسی تغییر خواهد کرد. پایان انسان سرخ نزدیک است؛ باید از بزرگ‌ترین رؤیای تاریخ بیدار شویم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.