چند درس از انتخابات آمریکا
احمد عظیمیبلوریان.استاد پیشین مریلند
مبارزات انتخاباتی آمریکا، شکست دونالد ترامپ، پیروزی دموکراتها، اشغال کنگره آمریکا به دست حامیان ترامپ و به تحریک وی و بازتاب جهانی هریک از این رویدادها، برای مردم و سیاستمداران جهان بسیار آموزنده بود. چکیده این رویدادها، شکافتن آنها و واکنش صاحبنظران به آنها نیز میتواند برای جامعه ایران و نسل جوان بسیار آموزنده باشد. در سادهترین حالت، شکل ظاهری انتخابات آمریکا نشاندهنده وجود حق انتخاب بر پایه سلیقه و برداشت مردمان متفاوت آمریکا از اداره حکومت آن کشور پهناور است. به گونه سنتی، مهاجران اولیه آمریکا، اروپاییهای سفیدپوستی بودند که به هر دلیل، سختی مهاجرت را به ماندن در کشور خود ترجیح میدادند. کریستف کلمب نیز که پیشگام این مهاجرت بود، تصور میکرد وارد سرزمین هند اما از سمت غرب آن شده است و بومیان آمریکا را هندی میپنداشت. مهاجران اولیه با دو مسئله روبهرو بودند؛ نخست، چگونه خود را در برابر مردم بومی حفظ کنند اما ثروتها و امکانات بومی آنجا را به چنگ آورند و دوم اینکه برای مبارزه با مقاومت بومیان و تصرف زمین و دارایی آنها از چه نیرویی استفاده کنند که کمهزینه باشد و اگر لازم باشد، با آنها بجنگند. جهان در آن زمان با هر دو مسئله آشنا بود. مورد اول تجربه چندهزارساله خود اروپاییها در یورشهای بیشمار به خاورمیانه، جنگهای 700ساله ایران و روم نمونه روشنی از این تجربه بود که در بسیاری از نبردها، نقش ایران دفاعی و نقش غرب تهاجمی بوده است. تهاجم غرب برای تصرف خاورمیانه و ایران آن زمان، منحصر به همین 700 سال نبود؛ لشکرکشی و اشغال سرزمینهای خاورمیانه حتی در اروپای شرقی امروز نیز رسم روزگار بود. هر امپراتور جاهطلب غربی که به تخت مینشست، برای نشاندادن توانایی خود، از میدان بهدرکردن رقبای خود و کسب ثروت، دست به لشکرکشی میزد. یکی از روشهایی که ایرانیان برای مقابله با این یورشها به کار میبردند، آتشزدن کشتزارهای مناطق اشغالشده از سوی غربیها بود که لشکریان غربی برای بقای خود به آنها وابسته بودند؛ کاری که امروز شبیه به آن در درگیریهای ارمنستان و جمهوری آذربایجان در قرهباغ از سوی مردم محلی که ناچار به ترک کاشانه خود هستند، صورت میگیرد؛ یعنی کاری بکنند که اشغالگران از گرسنگی یا هزینه بالای تأمین مواد غذایی، به سرزمین خود بازگردند. استفاده از روش چنگیزخان و مغولان در حمله به خاورمیانه، یعنی کشتار دستهجمعی مردم شهرهای خراسان مانند نیشابور و غارت داراییها، یکی دیگر از همین روشها بوده است؛ با این تفاوت که مغولها به گرسنگی عادت داشتند. مورد دوم در ارتباط با تأمین نیروی کار ارزانقیمت بود. مردم بومی آمریکا یا سرخپوستان نهتنها زیر بار اسارت نمیرفتند، بلکه به دلیل آشنایی با منطقه میتوانستند مقاومت کرده و از دست مهاجران اروپایی بگریزند. در نتیجه بخش اعظم نیروی کار ارزان از راه دستگیری مردمان بیگناه آفریقا و انتقال آنها به آمریکا به صورت برده صورت میگرفت. در 500 سال گذشته حدود ۷۰ تا صد میلیون سرخپوست در درگیری با مهاجران اروپایی کشته شدند. حدود ۲۵۰ سال طول کشید تا بومیان آمریکا و بردگان سیاهپوست توانستند مبارزات احقاق حقوق خود را آغاز کنند؛ مبارزاتی که با رهبری مارتین لوترکینگ در نهایت در دهه ۱۹۶۰ به ثمر رسید و رسمیت حقوق مدنی و اقتصادی را برای اقلیتهای نژادی به ارمغان آورد. بااینحال، این دستیابی به مفهوم ناپدیدشدن برتریطلبی آمریکاییهای اروپاییتبار نبود. بخش بزرگی از اغتشاشگران طرفدار ترامپ در انتخابات اخیر آمریکا، سفیدپوست و از ایالات جنوبی آمریکا بودند. حتی واژه «ایالات متحده» را خود آمریکاییها امروز به سخره گرفته و «ایالات تقسیمشده» میخوانند؛ زیرا ماجرای انتخابات، کشور آمریکا را تا سرحد تجزیه کشاند. امنیت عمومی و سیاسی در آمریکا متناسب با برخوردهای قومی در این کشور بالا و پایین میرود. ترور کندی، رئیسجمهور دموکرات آمریکا، در اواخر سال ۱۹۶۳ در خیابانی در ایالت تگزاس در حالی صورت گرفت که او در یک اتومبیل روباز در حال حرکت بود. در روز ۲۰ ژانویه سال ۱۹۶۴، لیندون جانسون، معاون کندی، برای جانشینی او سوار یک خودروی سرباز به سوی کاخ سفید در حرکت بود، آن روز من در پیادهروی خیابانی نزدیک کاخ سفید به تماشای آن مراسم ایستاده بودم. لیندا و لوسی، دختران نوجوان جانسون، کفشهای خود را زیر بغل گرفته و در طرفین خودروی پدرشان میدویدند تا اینکه وارد محوطه کاخ سفید شدند. امروز چنین کاری غیرممکن است؛ سالهاست که به دلایل امنیتی، دیگر هیچ رئیسجمهوری در آمریکا از خودروی روباز برای رفتوآمد استفاده نمیکند. اگر ضرورتی برای حرکت رئیسجمهور آمریکا در درون شهر به وجود آید، از کاروانی از خودروهای بزرگ (ون) و سفیدرنگ استفاده میکنند که پشتسرهم در خیابانهای قرقشده حرکت میکنند و رئیسجمهور در وسط صندلی یکی از آنها بهگونهای مینشیند که از بیرون دیده نشود. خیابانهای را هم قرق میکنند که کسی عمدا راه را نبندد. غوغای اخیر در اشغال کنگره به دست طرفداران ترامپ، نمونه دیگری از ناتوانی دولت آمریکا در پیشبینی رویدادهاست؛ دولتی که به لحاظ سازمانهای امنیتی از توانمندترین و باتجربهترین دولتهای جهان است. بنابراین، ابرقدرتبودن و توانایی حکومت، صرفا تضمینکننده امنیت عمومی نیست. درس دیگری که میتوان از تحولات سیاسی آمریکا، اروپا و جهان آموخت، ناپایداری سیاسی است؛ زیرا رفتار سیاسی، اجتماعی و اقتصادی هر دولتی ممکن است منجر به سقوط آن شود. نمونه یکی از رژیمهای قدرتمندی که در همسایگی ایران سرنگون شد، اتحاد جماهیر شوروی بود. گورباچف با وجود تکیه بر مسند رهبری ابرقدرتی با دستگاه عظیم اطلاعاتی، نتوانست دسیسه گروههای مخالف اصلاحات خود را پیشبینی و مهار کند و درحالیکه تعطیلات خود را با خانواده در کنار دریای سیاه میگذراند، در ویلای خود حبس شد. حتی کودتاچیانی که مخالف رهبری گورباچف بودند، تصور نمیکردند که برنامههایشان ممکن است به فروپاشی اتحاد پهناورترین کشور جهان بینجامد. رژیمی که استانهای غربی ایران را به بهانه رسمیتنداشتن زبانهای قومی تحریک به قیام میکرد، خود زبان رسمی همه جمهوریهای «اتحاد جماهیر» را به زور به روسی تغییر داده بود؛ بگذریم از فساد گسترده رژیم که خود بحث جداگانهای است. جای شگفتی نیست اگر به دلیل اغتشاشات اخیر در انتخابات آمریکا، ندای جدایی از «اتحاد» در برخی از ایالات آن به گوش برسد؛ حالتی که این روزها در بخشهایی از «پادشاهی متحده بریتانیای کبیر»، یعنی اسکاتلند و ایرلند مشاهده میشود. زمانی بود که آفتاب در امپراتوری بریتانیا غروب نمیکرد، اما ازدسترفتن هند و مستعمرات آفریقایی و بازار چین، مقدمه افول قدرت انگلیس شد. فرانسه هم از این بلا در امان نبود و خود موجبات استقلال ویتنام را فراهم کرد. امپراتوری گسترده واتیکان هم پس از گذشت مقاطعی، رو به اضمحلال گذاشت. امروز گستره قدرت جهانی واتیکان به اداره یک محله کوچک در شهر رُم محدود شده است. بنابراین، آنچه میتوان از ظهور و سقوط امثال ترامپ آموخت، این است که چنین افرادی پایدار نیستند و نمیتوانند با اعمال فشار، پابرجاماندن خود در قدرت سیاسی را تضمین کنند. قویترین پهلوانان، دانشمندان و هنرمندان شناختهشده ما ایرانیان -از فردوسی، حافظ، خیام و سعدی گرفته تا پهلوان تختی- هم رفتن به آخرت را به ماندن در دنیای مادی ترجیح دادهاند، اما با رفتار شایسته خود، نام نیکی از خود به جای گذاردند؛ امری که ترامپها موفق به آن نمیشوند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.