|

خلأ نشریه تخصصی خوش‌نویسی احساس می‌شود

نمایشگاه گروهی خط کوفی با عنوان «مهر و مسطر» که حاصل آثار جمعی از هنرجویان مریم ویسی است، روز چهارشنبه ۱۳ اسفند در موزه نقاشی پشت شیشه که به‌تازگی بازسازی شده است، گشایش یافت. مریم ویسی، مدرس خوش‌نویسی، درباره اهمیت چنین نمایشگاهی و اینکه نقش تعلیم چقدر در خوش‌نویس‌شدن یک فرد مؤثر است؟ گفت: «اگر بپذیریم که هنر، بیانی نو و متفاوت در زمینه‌ای خاص (موسیقی، نقاشی، معماری و...) است که با خلاقیت همراه بوده و تنها متعلق به تفکر یک فرد باشد، می‌توانیم آن بیان را هنر و آن فرد را هنرمند بدانیم. به نظر من، خوش‌نویسی شاخه‌ای از هنرهای ترسیمی یا بصری است که بیشترین قرابت را با ادبیات دارد؛ چرا‌که اساسا تا متنی نباشد، خوش‌نویسی در کار نخواهد بود. با توجه به این تعاریف، درباره خوش‌نویسی باید گفت اگر شخص تنها به مشق مفردات و کلمات با تکیه بر خط استاد بپردازد، نمی‌توان او را هنرمند نامید و آثاری که خلق می‌کند، در زیرمجموعه فن و صنعت باقی خواهد ماند. تعلیم می‌تواند یک فرد را خوش‌نویس کند؛ اما نمی‌تواند او را هنرمند کند؛ بنابراین می‌توان گفت خوش‌نویسی هنری است هم اکتسابی و هم ذاتی».
او ادامه داد: «ظهور خط کوفی به قرن‌ها پیش از اسلام بازمی‌گردد. خاستگاه آن سرزمین حجاز و شبه‌جزیره سینا بوده است. پیشینه خط کوفی و نسخ کهن به خط نَبَطی و آن هم به خط آرامی باز‌می‌گردد. خط آرامی نیز از خط فنیقی گرفته شده است که مادر تمام خطوط عربی و یونانی است. با نزول قرآن، خط کوفی جایگاه ویژه‌ای پیدا کرد و با گسترش اسلام، جهان‌شمول شد؛ چرا‌که در قرون اولیه هجری تمام کتاب‌های قرآن با این خط نگارش می‌شدند. نسخه‌هایی که در قرون اول و دوم هجری کتابت شده‌اند، ساده و فاقد نقطه و اِعراب‌گذاری هستند و خواندن آنها برای مردم غیر‌عرب مشکلاتی ایجاد می‌کرد، در نتیجه اِعراب‌گذاری این خط توسط ابوالاسود دوئلی و خلیل بن احمد فراهیدی صورت گرفت. این خط به‌زودی تمام مرزهای جغرافیایی را درنوردید؛ به‌طوری‌که از شرق تا چین و از غرب تا اروپا گسترش یافت؛ به‌همین‌دلیل امروزه از آن به‌عنوان «جهان کوفی» یاد می‌کنیم. با توجه به دسته‌بندی جغرافیایی می‌توان سه شیوه عمده برای خط کوفی در نظر گرفت: خط کوفی اولیه، خط کوفی مشرقی یا ایرانی و خط کوفی مغربی. خط کوفی در مسیر گسترش خود با فرهنگ‌ها و لهجه‌های فراوانی برخورد کرد که باعث شکل‌گیری قالب‌های جدید از این خط شد. در شرق، ایرانیان با استفاده از ذوق و هنر خود، شیوه جدیدی در این خط به وجود آوردند که با نام «کوفی مشرقی» یا «کوفی ایرانی» از آن یاد می‌شود و بعدها تزییناتی به آن افزودند و شیوه‌های متنوع‌تری مانند کوفی گلدار، مشبّک، موشّح، مزهّر، مشجّر و... را پدید آوردند. کوفی ایرانی در ایران، افغانستان و شبه‌قاره هند در دست‌نوشته‌ها و کتیبه‌ها به کار گرفته شد. خط کوفی در غرب خاستگاه خود تا اسپانیا گسترش پیدا کرد و در کشورهای مصر، مراکش، آندلس، مغرب و اسپانیا با لهجه‌ای نو تکامل یافت که از آن با عنوان «کوفی مغربی» نام برده می‌شود. خوشبختانه امروزه نسخه‌های کوفی زیادی در دسترس است که نشان‌دهنده تأکید مسلمانان به حفظ قرآن و نگهداری متون دینی است. این دست‌نوشته‌ها از منظر کتابت به یاری خوش‌نویسان آمده و از منظر مطالعاتی یاریگر پژوهشگران این حوزه هستند».
او درباره رابطه خط کوفی و ادبیات فارسی نیز گفت: «طبق پژوهش‌هایی که انجام داده‌ام، در طول تاریخ تقریبا هیچ متن فارسی‌ای به خط کوفی اولیه نگارش نشده است. در ایران، متون کهن را با خط پیرآموز و کوفی ایرانی کتابت کرده‌اند. لازم به یادآوری است که عرض کنم در نمایشگاه «مهر و مسطر» اثری از این‌جانب به نمایش درآمده که متن آن شعری از حضرت حافظ است که در قالب چلیپا ارائه شد (در زلف چون کمندش ای دل مپیچ که‌ آنجا/ سرها بریده بینی بی جرم و بی جنایت). همان‌طورکه اطلاع دارید قالب چلیپا کاملا ایرانی است و برای خطوط نستعلیق و شکسته‌نستعلیق استفاده می‌شود. از این نظر می‌توان «مهر و مسطر» را پیوندی میان ادبیات فارسی و خط کوفی اولیه نیز دانست.
یکی از مهم‌ترین اتفاقات دهه‌های اخیر در خط کوفی، کشف تراش قلم کوفی اولیه، از سوی استاد سیدمحمدوحید جزایری بود که اتفاق تازه‌ای در این خط به وجود آورد و به بسیاری از سؤالات درباره این خط پاسخ داد. در دوره معاصر تاکنون ابداعی در این خط صورت نگرفته و شیوه‌ جدیدی به وجود نیامده است؛ اما برخی از هنرمندان فعال در حوزه نقاشی‌خط، این خط را با لهجه و سبک شخصی خود به‌صورت خطوط تفننی و آزاد به کار می‌برند».
او ادامه داد: «هدف از برگزاری این نمایشگاه احیای خط کوفی اولیه به‌عنوان یکی از مهم‌ترین خطوط کهن مسلمانان، به صورت کاربردی نوین است. همان‌طور‌که عرض کردم، برخلاف گذشته که شیوه ارائه خط کوفی به کتابت قرآن و متون محدود می‌شد، در دوره معاصر قطعه‌نویسی مهم‌ترین بخش فعالیت‌های خوش‌نویسی را به خود اختصاص داده است؛ بنابراین قطعه‌های خلق‌شده باید در فضایی مناسب در معرض نمایش قرار بگیرند و به مخاطبان شناسانده و عرضه شوند. این نمایشگاه از معدود حرکت‌هایی است که به‌صورت تخصصی به معرفی خط کوفی اولیه پرداخته است و آثار به‌نمایش‌درآمده در آن، تنها با این خط خلق شده‌اند.
این نمایشگاه شامل آثاری است که با محوریت خط کوفی اولیه خلق شده‌اند و شامل دو دسته می‌شوند؛ اول آثاری که به‌صورت سنتی یعنی با قلم و مرکب روی کاغذ نگاشته شده‌اند و دیگری آثاری که امروزه از آن با عنوان نقاشی‌خط نام برده می‌شود و در کپوزیشن‌هایی جدیدتر و با استفاده از متریال و رنگ‌های رایج امروزی مثل اکرلیک و ورق طلا و... روی بوم خلق شده‌اند».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.