|

درباره عمر کوتاه نشریات سینمایی در سال‌های اخیر

تبدیل هر فرد به یک رسانه

بهناز شیربانی : خیلی نمی‌توان انتظار داشت همه‌چیز شکل و شمایل گذشته‌اش را حفظ کرده باشد. این از خاصیت‌های گذر زمان است که بر همه‌چیز اثر می‌گذارد. زمانی نشریات تخصصی بیشتری می‌خواندیم و بسیار مشتاق‌تر، منتظر شماره‌های بعدی می‌ماندیم. نشریاتی که هر‌کدام خط‌ مشی خاص خودشان را داشتند و هریک به نوبه خود خواندنی بودند؛ خاصه نشریات سینمایی که بسیاری از علاقه‌مندان به این عرصه را تشنه اطلاعات و نقدهای خواندنی‌ نگه می‌داشتند؛ اما به مرور همین نشریات سینمایی به لحاظ کمی و کیفی تغییر ماهیت دادند و یکی پس از دیگری عطای انتشار را به لقایش بخشیدند و برخی دیگر با سبک و سیاقی متفاوت‌تر منتشر شد. در سال‌های اخیر، اندک نشریات سینمایی هم به زحمت به دست علاقه‌مندان‌ می‌رسد. مدتی قبل حواشی مربوط به تغییر مسیر یکی از پرطرفدارترین نشریات سینمایی (مجله فیلم) هم جنجال‌های بسیاری به دنبال داشت؛ اما از سویی دیگر تریبون‌هایی که برای ابراز نظر و عقیده درباره سینما در سایر رسانه‌ها به‌خصوص تلویزیون وجود دارد‌ هم دست‌کمی از رسانه‌های مکتوب ندارد و محتوای درخوری به مخاطبانش ارائه نمی‌دهد و با تغییر رویکرد سلیقه‌ای در ساخت این‌گونه برنامه‌ها، نمی‌توان انتظاری از جریان‌سازی در آنها داشت.
کیوان کثیریان، منتقد صاحب‌نام سینمای ایران، درباره چرایی کم‌رنگ‌شدن نشریات سینمایی در سال‌های اخیر به «شرق» گفت: «سرنوشت نشریات سینمایی جدا از اتفاقاتی که در حوزه اقتصاد در کشور رخ می‌دهد، نیست و به‌هر‌حال تابع همین موضوع است و البته تابع فضایی که آن را با عنوان فضای مجازی می‌شناسیم. رسانه‌های متکثر مجازی و تبدیل هر فرد به یک رسانه. این دلایل باعث می‌شود که وقت مخاطبان رسانه‌های مکتوب یا سایت‌ها صرف فضای مجازی شود و اطلاعاتشان را بیشتر از فضای مجازی دریافت کنند و رغبت کافی برای پرداختن به نشریات چاپی نداشته باشند؛ کما‌اینکه تیراژ نشریات و به‌خصوص نشریات سینمایی را در سال‌های اخیر می‌بینیم. مجله‌ای که مدتی قبل حواشی بسیاری ایجاد کرد هم جدا از این اتفاق نیست. نشریه‌ای که به‌هر‌حال از مدت‌ها پیش روند نزولی مخاطب را با توجه به نکته‌ای که پیش‌تر گفتم، مثل سایر مجلات دیگر طی کرد و تیراژش روز‌به‌روز پایین‌تر می‌آمد. به این دلیل که مشتریان نشریات و نسخه‌های چاپی رسانه رو‌زبه‌روز کمتر می‌شود، طبیعی است که تمامی این ماجراها به هم متصل است».
او در بخش دیگری از صحبت‌هایش گفت: «از طرف دیگر شرایط اجتماعی و اقتصادی هم تأثیر بسیاری در‌ موضوع مورد بحث دارد. در تمام دنیا نشریات چاپی کم یا زیاد تحت‌الشعاع قرار گرفته‌اند، در کشور ما هم این موضوع صدق می‌کند. البته نکات دیگری هم مطرح است که می‌تواند بحث را پیچیده‌تر کند‌ اما در نهایت نمی‌توان این موضوع را مختص یک نشریه یا رسانه دانست. این یک فضای عمومی است که در‌ حال پیشروی است و نسخه‌های کاغذی رسانه‌ها را تحت فشار می‌گذارد برای اینکه خودشان را به شکلی که با نیازها و تکنولوژی روز هماهنگ‌تر باشند، تبدیل کنند. باید در نظر داشت، در‌حال‌حاضر نسخه‌های تصویری، پادکست‌ها، چند‌رسانه‌ای‌ها و... حرف اول را می‌زنند و به دلیل تنوع، سرعت و جذابیت بیشتر، مخاطب را با خودشان همراه می‌کنند؛ بنابراین اتفاقاتی که برای رسانه‌ها رخ می‌دهد، بیشتر در این چارچوب تعریف می‌شود. باز‌ هم اشاره می‌کنم که مشکلاتی همیشگی در کشور ما وجود دارد و کار گروهی به‌هر‌صورت محکوم به شکست است. بسیاری از نشریات به دلیل اقتصادی دیگر قادر به ادامه مسیر نیستند و نمی‌توانند خودشان را اداره کنند. حمایت‌های دولتی هم برای بقای نشریات کمتر اتفاق می‌افتد و مشکلات مدیریتی در عرصه رسانه بی‌شمار وجود دارد. از سویی دیگر خلاقیت و شم روزنامه‌نگاری که مطالب را برای خواننده‌ها و مخاطبان جذاب کند هم کمتر وجود دارد و در‌ نهایت این موارد در کنار مسائل دیگر باعث می‌شود که شاهد افت چشمگیری در رسانه‌های سینمایی باشیم و دیگر نمی‌توان روی بقای آنها حساب کرد».
شرکا: سرنوشتی است که دیر یا زود همه نشریات سینمایی به آن خواهند رسید
آنتونیا شرکا از دیگر منتقدان با‌سابقه سینما نیز دراین‌باره به «شرق» گفت: «بحث و حواشی اخیر مجله فیلم، جایگاه خوش را دارد. با توجه به اینکه از اولین نویسندگان ماهنامه سینمایی فیلم هستم، من هم مثل تمام کسانی که افسوس خوردند و می‌خورند که مسیر دیگری پیش‌روی مجله فیلم خواهد بود، ناراحت هستم؛ بنابراین، این موضوع فارغ از صحبتی است که در ادامه خواهیم داشت. به‌هر‌حال فکر می‌کنم مجله فیلم، در دوران مهمی از تاریخ سینمای ما نقش مهمی ایفا کرده. در دهه‌های 60 و 70 زمانی که هنوز اینترنتی وجود نداشت و امکان به‌دست‌آوردن اطلاعات سینمایی بسیار محدود‌تر از الان بود، نه‌فقط نقشی در تاریخ سینما‌ بلکه حتی نقش مهمی در سیر دگرگونی‌های اجتماعی ما بازی کرد. به این معنی که سال‌های دوران دفاع مقدس با وجود شرایط دشوار تحریم و محدودیت‌ها و سانسورهایی که بسیارشدید‌تر از حالا بود و مردم دلخوشی‌های کمی داشتند، مجله فیلم پنجره‌ای شد به واقعیت و رؤیا و به‌طور‌کلی پنجره‌ای به دنیا شد و توانست در آن سال‌های دشوار، طیف بسیار زیادی از علاقه‌مندان سینما را به جایی برساند که نه‌تنها به قول معروف به سینما به‌عنوان یک هنری که شاید وجه سرگرمی‌اش پر‌رنگ‌تر است، توجه ویژه‌ای بکنند‌ بلکه حتی انگار کار یک آموزشگاه را هم انجام داد. منتقدان و فیلم‌سازانی را پرورش داد و نقش مهمی در این زمینه ایفا کرد. از این مقدمه که بگذریم، فکر می‌کنم که به‌هر‌حال در سراسر دنیا نشریات از شکل کاغذی خارج می‌شوند و به شکل مجازی یا به‌صورت غیرکاغذی منتشر می‌شوند. یکی از دلایل ساده این تغییر شکل به نظرم جمعیت زیادی است که هر‌ساله به دنیا اضافه می‌شود و کمبود منابع طبیعی، آلودگی هوا و گرمایش زمین و مصرف ذخایر طبیعی را ایجاد می‌کند و در جهت دخایر و حفظ این منابع می‌توان به راه‌حل‌هایی فکر کرد و یکی از این موارد مصرف بهتر کاغذ است و حالا که امکان انتشار شکل الکترونیک کتاب یا نشریه وجود دارد، می‌توان به این صورت فعالیت کرد».
او در بخش دیگری از صحبت‌هایش گفت: «در‌حال‌حاضر دسترسی به اینترنت بسیار فراگیر شده و بنابراین صنعت نشر مطبوعات در دنیا روی آورده به اینکه شکل الکترونیک پیدا کند و از این نظر فکر می‌کنم ما هم خواه‌ناخواه واردش شده‌ایم و به این سمت حرکت می‌کنیم. بیشتر نشریات سینمایی ما به‌جز یکی، دو مورد، ماهنامه‌ یا گاه‌نامه بودند. تصور کنید بخش زیادی از این ماهنامه‌ها به اخبار سینمایی اختصاص داشت و اخبار تا به سر ماه برسند کهنه می‌شوند؛ چرا‌که سایت‌ها و صفحه‌های مجازی زیادی وجود دارد تا اخبار را در کسری از ثانیه انتقال بدهند؛ بنابر‌این به نظرم اخبار حداقل جایگاه ویژه‌ای در نشریات کاغذی ندارند. اما می‌شود این‌طور هم فکر کرد که شاید بتوان به نشریات کاغذی فکر کرد که تخصصی به مطالبی اختصاص داده شوند که مباحث نظری و حتی با استاندارد آکادمیک را انتقال می‌دهند.‌ در‌این‌صورت هم حتی ژورنال‌های علمی در همه دنیا به‌صورت آنلاین در دسترس است و‌ شاید آن‌هم ضرورتی برای اینکه کاغذی منتشر شود، نداشته باشد؛ اما ‌در این مورد‌ ‌‌توجیه‌پذیرتر است‌. در غیر این‌صورت واقعیت این است که کاغذی‌بودن یک نشریه به‌تدریج ضرورت خودش را از دست می‌دهد، خصوصا در یک‌سال اخیر و بعد از فراگیری ویروس کرونا که عملا افراد زیادی داریم که کمتر از خانه خارج می‌شوند و عملا فروش نشریات کاغذی کم شده است و این افراد صبر می‌کنند تا نشریه به‌صورت الکترونیک منتشر شود ‌یا اگر منتشر نشود، از خیر آن می‌گذرند و سراغ منابع خبری‌ یا تحلیلی دیگری می‌روند که به‌صورت مجازی موجود است؛ بنابراین عملا نشریات کاغذی بیشتر مهجور می‌مانند. به همین دلیل فکر می‌کنم این سرنوشتی است که دیر یا زود همه نشریات سینمایی به آن خواهند رسید».
این منتقد سینما در بخش دیگری از صحبت‌هایش درباره کیفیت محتوایی نشریات سینمایی در سال‌های اخیر نیز گفت: «به دلیل تعدد عناوین نشریات سینمایی که به خودی به خود می‌تواند خوب یا بد باشد، از جهتی این تعدد می‌تواند افرادی را که دست‌اندرکار هستند، مجبور به ارتقای کیفیت مطالبشان کند تا بیشتر دیده و خوانده شوند.‌ در‌عین‌حال ضرر دیگر تعدد نشریات سینمایی این است که برای اینکه به هر قیمتی به بقای خودشان ادامه بدهند، شاید به این روی بیاورند که کیفیت را نازل کنند؛ به این دلیل که طیف بیشتری از افراد را که لزوما همه آنها‌ دنبال اندیشه و فرهنگی نیستند، با خود همراه کنند. به‌طور مشخص نقدهای فیلم می‌توانند تبدیل شوند به مرور فیلم‌ یا مباحث نظری یا تکنیکی در‌باره بازیگران، می‌تواند به حواشی مربوط به آنها تبدیل شود و یک‌سری مباحث که می‌تواند به ارتقای سینما کمک کند، در اقلیت قرار می‌گیرد. در ‌نتیجه با نسل جدیدی از منتقدان یا روزنامه‌نگاران و خبرنگارانی مواجه می‌شویم که فقط دنبال مطالب نازل به لحاظ کیفی هستند. این باعث می‌شود فارغ از کاغذی یا غیر‌کاغذی با انبوهی از سایت‌ها و نشریات مواجه شویم‌ که در آنها مطالب کمی پیدا شود که به ارتقای دانش سینمای مخاطبانش کمک کند. نمونه ساده‌اش این است که به دنبال مطلبی درباره فیلم‌ساز یا فیلمی می‌گردید که متعلق به گذشته‌های خیلی دور هم نیست. از هر 10 جست‌وجو ممکن است یکی از آنها تحلیلی یا تخصصی باشد و باقی در حد خبر یا حواشی بی‌اهمیت باقی بماند‌ ولی احتمالا مخاطبان خودشان را دارند اما کمکی به دانش مخاطب نمی‌کند که متأسفانه این تنزل کیفیت مطالب روز‌به‌روز دامن‌گیر می‌شود».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.