هنر بیگانه و هنر روزمرگیها
شرق: رانلد بروکس کیتای از مهمترین چهرههای نسلی از نقاشان است که در سالهای پس از جنگ جهانی دوم به عرصه وارد شدند. کیتای در سال 1932 در ایالت اوهایو متولد شد. او مدتی بهعنوان ملوان ساده کشتی کار کرد و سپس به ارتش آمریکا پیوست. او در دانشکده هنری راسکین آموزش دید و به خاطر تواناییهایی که از خود نشان داد به کالج سلطنتی هنر لندن منتقل شد. در آنجا رهبر غیررسمی هنرآموزانی چون دیوید هاکنی، الن جونز و پتریک کولفیلد شد که به نسل پاپ معروف شدند. به تازگی کتابی درباره او با عنوان «آر.بی.کیتای» از اندرو لمبرث با ترجمه علی گلستانه در نشر نظر منتشر شده است. لمبرث، نویسنده و منتقدی است که کتابهای هنری متعددی نوشته و منتشر کرده است. مترجم این کتاب در بخشی از یادداشت ابتداییاش به چهار جنبهای که کیتای را به چهرهای مهم در نقاشی معاصر بدل کردهاند اشاره کرده: «نخست برای اصرارش بر رسانه سنتی نقاشی و پرهیز وسواسگونهاش از بهکارگیری رسانههای نو؛ دوم برای تأکیدش بر نقاشی فیگوراتیو در برابر دوگانه هنر جدید از یکسو و موج غالب انتزاعگرایی حاد مدرنیسم میانه قرن از سوی دیگر؛ سوم برای پایبندی وفادارانهاش به رکن متناقض مدرنیستی التزام به رئالیسم در عین آگاهی بر ناممکنبودن آن؛ و چهارم برای تأکید مداومش بر روایت و حرفزدن از راه نقاشی». مترجم همچنین اشاره میکند که کیتای با تسلط کمنظیرش بر «اسلوبهای گوناگون نقاشی و مهارت شگفتانگیزش در سازماندهی فرم»، توانست دستور زبان تصویری چندوجهی و کنایهآمیزی را تدوین کند که صورتبندی قواعدش کار آسانی نیست: «دستور زبانی سیال، متغیر، و حیلهگر که از یک سو به بازنمایی پیشپاافتاده موضوعاتی به سبکی آکادمیک راه میدهد و از سویی دیگر با مترقیترین و رادیکالترین ایدههای مدرنیستی پیوند مییابد». کیتای هنر خود را هنری بیگانه مینامید چراکه نقاشی او در چارچوب جهان نوین هنر نابهنگام و غریبه بود. مترجم کتاب با اشاره به این ویژگی در کار کیتای، میگوید به همین دلیل است که او برای هنرمند ایرانی اهمیتی مضاعف مییابد. چراکه «ما هم بیگانگانی هستیم که قریب به هشتاد سال با تصویر مدرن کلنجار رفتهایم و همچنان میکوشیم از بیرون جریان اصلی مدرنیسم، میان این زبان نو و تاریخ زخمخورده و پرفرازونشیب خودمان نسبتی برقرار کنیم. اینجا، مسائلی از این دست که مواجهه ما با تصویر مدرن یکباره، پارهپاره، منقطع، و ناهنجار بوده است، اینکه عوامل غیربومی بیشتر از عوامل بومی در پرتابشدن ما به فرایند مدرنیته نقش داشتهاند (فرایندی که از آن با عنوان مدرنیزاسیون یاد میکنند)، و اینکه چگونه و چقدر توانستهایم یا نتوانستهایم مدرنیته (و طبعا هنر مدرن) را در چارچوب تجربه تاریخی خود درونی کنیم را نمیتوانیم به احکام سادهای همچون ما مدرن نیستیم یا مدرنیته را نمیفهمیم تقلیل داد؛ زیرا علاوه بر آنکه در چارچوب نظم جهانی سرمایه (این نیرومندترین راوی مدرنیته) حتی جنبههای ظاهرا ضدمدرن زیست و فرهنگ ما چیزی نیستند جز وجوهی از تناقضات مدرنیته، مسئله مدرنبودن بیشتر با تحول یا حتی اخلال در نحوه زیست و به تبع آن آگاهی ارتباط دارد، نه کسب دانشی درباره معنای اصلی مدرنیته و سپس خود را با آن منطبقکردن (آنهم با تزریقکردن عناصری از فرهنگ کهن بومی که گاه مطلقا آن را تجربه نکردهایم). در این مقام، حتی این ایده که ما مدرن نیستیم خود معرف نوعی خودآگاهی مدرن است. پس مسئله ما بیگانگان در وهله نخست آموختن تصویر مدرن و بعد بومیکردن آن نیست؛ بلکه بازسازی و البته پرسش از تجربه متناقض اینجا و اکنونیمان در چارچوب آزادی بیحدوحصری است که تصویر مدرن برایمان به ارمغان آورده است». «شاهزاده پاپ» عنوان کتابی است درباره اندی وارهول از جوزف د.کتنر که با ترجمه سحر دولتشاهی در نشر اورکا منتشر شده است. آثار وارهول در سالهای دهه 60 به نمادهای فرهنگ مصرفی در آمریکا بدل شد. وارهول چهرهای مشهور بود و طرفدارانش او را شاهزاده پاپ مینامیدند. یادداشت ابتدایی این کتاب در معرفی وارهول، کارشناس رسانهای نام دارد و این عنوان اشارهای است به یکی از مهمترین ویژگی کار وارهول. چراکه او «تمام رسانههای جمعی، از جمله مجلهها، فیلمها و برنامههای تلویزیونی را زیر و رو و اشیا و افراد کلیدی و شاخص زمان خودش را انتخاب کرد. سپس آن تصاویر رسانهای را با چنان صراحت و جسارت گرافیکی دگرگون کرد که همگی در حافظه جمعیمان حک شدند. وارهول در نقاشیهای خود آمریکای برخاسته از انفجار رشد اقتصادی پس از جنگ جهانی دوم و قدرت سیاسی تازهظهور را به تصویر کشید. او لایه رویی آمریکای جدید را کمی خراش داد تا روی تیرهتر آن را نمایان کند؛ بقایای فرهنگی که چشمانداز آن به قراضههای ماشینهای تصادفی در بزرگراهها، خودکشیهای هولناک، مجرمان خطرناک و پوچی دلسردکننده مجازات اعدام با صندلی الکتریکی آلوده بود. مجموعه تصاویر وارهول از محصولات غذایی، افراد مشهور و مشکلدار، مرگومیرها و فجایع زمانه مجبورمان کرد همزمان با فواید مصرفگرایی و فجایع و مصیبتهای آن دوران طلایی مواجه شویم. او با نمودارکردن اشیای روزمره، نماهای فرهنگ آمریکایی را پیشرویمان قرار داد». آثار وارهول نشانههایی آشکار از دوران انفجار رسانهها و ارتباطات جمعی بودند. او دریافته بود که دوران او با «صنعت بازاریابی» و «رسانه» تعریف شده است و آنها را منبع و موضوع آثار خود قرار داد. «شاهزاده پاپ» شامل بخشهای مختلفی است که در هر بخش به وجهی از کار وارهول پرداخته شده و آثاری از او در هر بخش منتشر شده است. کتاب با این پرسش آغاز میشود که اندی وارهول کیست و او را هنرمند روزمرگیها مینامد. در بخشی از بخش اول کتاب این پرسش مطرح که کدام وارهول را باور داریم و درواقع به تناقضات وارهول پرداخته شده است: «مردی که از پشت عینک و در سکوت نظارهگر گشایش جهان بود، چه کسی بود؟ آدم ترسناکی که در خودنگاره سال 1986 مثل روح سرگردان ظاهر شده بود، چه کسی بود؟ وارهول پر از تضاد، تناقض و رمز و راز بود. او دمدمیمزاج، ثروتمند و پیچیده بود و روشنفکر و مجری برنامه (شومن) همزمان در او تجلی پیدا میکردند. تصاویر وارهول نمادهای آمریکای پاپ بودند و در سطح جهانی طنینانداز شدند. او جزو معدود هنرمندان تجسمی بود که نام، چهره و آثارش در سطح جهان شناختهشده هستند. درباره وارهول، بیش از هر هنرمند دیگر جهان، مطلب وجود دارد. تجزیه و تحلیل آثار او و شایعات در مورد سبک زندگیاش در هزاران کتاب، روزنامه و مجله درج شده است. او نزدیک به 40 سال فعالیت حرفهای کرد، اما اوج شهرتش در سالهای 1960 و به خاطر خلق هنر پاپ بود. پس در 30 سال دیگرش چه خلق کرد؟». در این کتاب تصویری از چهار دهه زندگی حرفهای وارهول به دست داده شده و مراحل رشد، توسعه هنری و سهم و مشارکت او در تاریخ هنر بررسی شده است. وارهول تقریبا در هر ده سال مسیر هنری خود را تغییر داد. در سالهای 1950 بهعنوان تصویرساز تجاری با موفقیت کارش را آغاز کرد و در سالهای دهه 60 به چهره مشهور هیپ تغییر هویت داد. در سالهای دهه 1970 به چهرهنگاری مشهور بدل شد و در دهه پایانی عمرش هم در نمایشی حیرتانگیز از نوآوری و بهرهوری هنری، تعداد زیادی از تکنیکهای خود را گرد هم آورد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.