شهر و ویرانی
رضا صدیق
یکی دیگر از بناهایی که منتسب به یکی از افراد سرشناس بود، تخریب شد. خانه پدری احمد محمود در اهواز، مثل خانه جلال یا فروغ و الی ماشاءالله افراد دیگری که خانهشان تخریب شده است. چرا شنیدن این خبر باعث واکنش میشود؟ ذهن ما بهصورت ناخودآگاه دیگر چنین سؤالی نمیپرسد. حال اینکه بیپاسخی این «چرا» و بدیهیدانستن جواب به این دست سؤالات هنوز جای خود باقی است. دیوید هاروی که او را متفکر تناسب معماری شهری و فرهنگ میدانند، بنای شهر را در ویرانی بازتعریف میکند و این نکته را در این معنا بسط میدهد که شهر با تصویر تجدد، گذشته را ویران میکند تا بنای تازه بنا کند و همان بنا نیز چندی بعد به عزم رفتن قدمی دیگر به سمت شهریت مدرن ویران خواهد شد. این ویرانی که هاروی به آن اشاره میکند، بخشی از هویت شهر است؛ هویتی که خود را در بزک بناهای گذشته به بنگاههای فرهنگی پنهان و در ساخت آسمانخراشها عیان میکند. بودلر که او را شاعر پرسهزن شهر میخوانند، این ویرانی را در روایت پرسهزنیهایش بهخوبی به تصویر کشیده است. او در روایتش از شهر، تصویر ویرانی را به شکلی به استعاره درمیآورد که از دید والتر بنیامین، او شاعر فیگوری از مدرنیته سرمایهسالار شهری است. فیگوری که ویرانی با تغییر معنادادن به تجدد و پیشرفت مدرن، تبلیغ و فرهنگسازی کرده است. با چنین مفروضی است که بهتر میتوان خبر ویرانی یک بنا یا ساخت یک بنای دیگر را بهتر از پیش دریافت. آدمیزاد شهری در سیر تاریخ طبیعی مدرنیته و پیشرفت، بخشی از این ویرانی است یا بهتر است چنین گفته شود که خلقوخوی ویرانی شهر، بهعنوان ظرف، فرم هویتی انسان را نیز با ویرانی پیوند میزند. حال این ویرانی که از ناخودآگاه سر برآورده است، خود را در بحرانهای هویتی و از ردهخارجشدنهای چرخه کار و سرمایه نشان میدهد. ویرانی ِ روبهساختن به قصد ویرانیِ شهر، همان سیر تسلس روبهزوالی است که زندگی جدید برای شخص آدمیزاد شهری رقم زده است. او برمیخیزد که بر زمین بخورد و میایستد تا بر زمین کوفته شود. تصویر آشنایی که خود را در لابهلای همین اخبار که «تخریب» بنای خانه فلان نویسنده یا شخص سرشناس را عیان کرده است. این نکته مهم درباره اهمیت فهم هویت «ویرانی» و «تخریب» در شهر اما نفی سؤالهایی که پیشتر مطرح شده است، نیست؛ حفظ بنای خانهای که روزی در آن شخصی مطرح زندگی کرده، قرار است به شناخت حتی زندگی یا آثار آن شخص چه کمکی کند؟ آن خانهها و بناها که تخریب نشدهاند حالا دقیقا چه نقش یا هویتی در بودنشان ایفا میکنند؟ صرف نگهداری و حالا کافهشدن یا موزهشدن یک خانه، آیا اصالت همان بودنی است که در حفظ چنین بناهایی مطرح است؟ اگر چنین نیست، این امر مفروض بدیهی که باید چنین بناهایی حفظ شود چیست؟ چون سنت است؟ این سؤالها در کنار ماهیت شهر و ویرانی، شاید بتواند صورتمسئله ذهنیای باشد که قرار است به آن فکر کنیم تا شاید راهی به پاسخی درخور بیابیم، زیرا واکنشهای ما نسبت به وقایع بیش از اینکه براساس تعقل باشد، براساس احساسات است و فرمی که غالب خبر بر ذهن ما میسازد. تمام موضوع این است: یک قدم ورای خبر، با بدیهیات قدم برداریم و به چراییسنجی و بازتعریف و فهم دوباره وقایع برسیم. بناها را شهر و کلانشهرها ویران میکنند اما آنچه بهعنوان تعقل و فهم در نهان آدمی است، غالبِ بر ویرانی است و جز کشف چنین معنایی، چه گوهری برای یافتن میتوان جست؟
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.