بیسلیقگی جمعی ما
تورج صابریوند
همانطور که یونگ میگفت که ناخوادآگاهی جمعی در کار است، گویی «سلیقه جمعی» هم در کار است. سلیقه جمعی به مرور ساخته میشود و احتمالا با آموزشهای ناخواسته کوچک، اما انبوه و پرتعداد. تمام آنچه میبینیم، به مرور سلیقه ما را میسازند و تمام آنچه در یک جامعه هست، سلیقه آن جامعه را میسازد.
این فقط زبان و آداب و رسوم نیست که ویژگی مشترک یک جامعه است؛ هر جامعهای، علیرغم تفاوتهای فردی، یک «سلیقه جمعی» هم دارد که میتوان در هر جامعه آن را تعریف و توصیف کرد. میتوان به داوری و تحلیل آن نشست. علیرغم اینکه گاهی جهانیسازی و یکسانسازی جامعهها و حضور مسری شرکتهای تجاری در تمام شهرهای جهان وجود دارد، اما جامعهها سلیقه خوب و بدشان را با وجود اینها حفظ کردهاند. نه برندهای لباس که در شهرهای کوچک تمام کشورها حاضرند، نه اپلیکیشنها و وبسایتها که هر روز بارها و بارها دیده میشوند، نه سریالها، نه محصولات و بستهبندیهای غذایی هیچکدام توان آن را ندارند که سلیقه یک جامعه را بهراحتی تغییر دهند. حتی سریالهایی که میتوانند رفتار آدمها و حتی ارزشهای آدمها را تغییر دهند، نمیتوانند سلیقه آنها را تغییر دهند. نه جامعههای خوشسلیقه بهراحتی سلیقهشان تغییر میکند و نه جامعههای بدسلیقه تغییر میکنند. آنطور که رفتار یک نفر در شرایط متفاوت بهسرعت تغییر میکند ولی سلیقهاش به این سادگی تغییر نمیکند، جامعهها هم همینطورند. شاید بتوان گفت سلیقه از رفتار و ارزش هم بنیادینتر و صلبتر است. جامعههای چه خوشسلیقه باشند، چه بدسلیقه، درهرحال آن را حفظ میکنند؛ حتی اگر شرایط عوض شود. کشورهایی که پس از جنگ جهانی دوم اقتصادشان به مشکل خورده بود و باید کشورشان را بازسازی میکردند، سراغ اشیا و وسایل کهنه رفتند و آنها را رنگ زدند و بازسازی کردند و خانههایشان را دوباره ساختند و چون باسلیقه این کار را کردند، نتیجه چنان چشمگیر بود که سبک جدیدی در دیزاین به وجود آمد؛ «رترو دیزاین». سلیقه آنها با جنگ جهانی و شرایط بد اقتصادی هم تغییر نکرد. جنگ و شرایط بد اقتصادی امکان جدیدی هم برای آنها خلق کرد تا سلیقه رشد دیگری بکند. اما جامعه بدسلیقه چه در شرایط خوب اقتصاد و چه بد اقتصادی، چه در صلح باشد، چه در جنگ، کماکان بدسلیقه است. جامعه بدسلیقه چه مسکن مهر بسازد، چه ساختمانی با سنگهای بزرگ گرانبها، بههرحال بیسلیقه است. جامعه بدسلیقه چه فرودگاهی کوچک بسازد، چه فرودگاهی بینالمللی به یک میزان بد میسازد؛ تفاوتی نمیکند از یک برند ایتالیایی لباس بخرد یا مادرش بدوزد؛ سلیقه یک نفر همان سلیقه واحد است. اینچنین است که لباس، فرودگاه و جدول خیابانهای هر جامعه همگی سلیقه جمعی آنهاست. همان یکپارچگیای که در سلیقه رفتاری یک جامعه در مراسم عروسیو عزایشان وجود دارد و همانطوری که فحشها و طنزهاشان نیز همسلیقه هم هستند، سلیقه موسیقیایی و سلیقه لباسی و معماریشان هم یکپارچه است. برای آزمون میتوان یک عکس در ایران گرفت؛ چه کلوزآپ باشد و چه عکسی لانگشات، چه از وسایل کوچک باشد و چه از چشمانداز یک پارک، چه از بانکی باشد و چه گورستانی، چه بالای شهر و چه پایین شهر، درهرحال بهراحتی ایرانبودنش آشکار است؛ چیزی شبیه شباهت خانوادگی ویتگنشتاین؛ برادرها و خواهرها شبیه هم هستند، اما بهراحتی نمیتوان توضیح سرراستی داد که کدام ویژگی این برادر آن را شبیه آن یکی خواهر میکند، اما آشکار است که یک نسبت خانوادگی در میان است. این نسبتهای خانوادگی را در سلیقه مردم یک جامعه هم میتوان دید. آنچه خانواده ایرانی را به هم پیوند میدهد، یک بیسلیقگی جمعی است؛ بیسلیقگیای که در تمام اجزا حضور دارد؛ از سبز بدرنگ جدول خیابانها تا مبلهایی که در خانهها هستند؛ از بیسلیقگی مسکن مهر تا لباسی که در میهمانی یا در مترو پوشیده میشود. چه موسیقی مجالس عروسیشان باشد چه موسیقی پاپ مجوزدارش باشد و چه موسیقی پاپ لسآنجلسی، چه سالنها و پوسترهای سخنرانی روشنفکرانشان باشد و چه جمعهای عامیانه زردشان، چه کارتملی هوشمندش باشد چه جعبه قنادی. بیسلیقگی هویت مشترک جمعی ما است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.