نگاهی به کتاب «اهمیت اخلاق در سیاست خارجی» از جوزف نای
آیا سیاست خارجی اخلاقی ممکن است؟
خالد خسرو. تحلیلگر
هر زمانی معترضان دموکراسیخواه از سوی نیروهای امنیتی کشوری دستگیر و زندانی میشوند، معمولا سازمانهای حقوقبشری و مدنی از دولتهای قدرتمند غربی میخواهند که با اعمال فشار و تحریمهای اقتصادی جلوی سرکوب بیشتر دولتهای دیکتاتوری را بگیرند و به آزادی رهبران و معترضان دموکراسیخواه کمک کنند. اما دولتهای غربی بنا به ملاحظات مختلف کمتر به شرکای اقتصادی و امنیتی خود فشار میآورند. واشنگتن و بروکسل فشار معناداری بر چین وارد نمیکنند.
جوزف نای، رئیس پیشین دانشکده دولتداری کندی در دانشگاه هاروارد و نظریهپرداز برجسته روابط بینالملل دقیقا نوشتن این کتاب را تحت تأثیر رفتارهای ترامپ در سیاست خارجی آغاز کرد. ترامپ خلاف رویه معمول در سیاست خارجی آمریکا، از همان روز اول آشکارا گفت که منافع کشورش در روابط با دولتهای خارجی در اولویت قرار دارد. او با این سخن از سوی منتقدان در جناح لیبرال به رفتارهای غیراخلاقی و انسانی در سیاست خارجی متهم شد. نای در این کتاب میکوشد که اهمیت ارزشهای اخلاقی در سیاست خارجی را نه بر مبنای ایدئالیسم بلکه پراگماتیسمی توضیح دهد که در سیاست معاصر آمریکا، بهخصوص در حکومتهای روزولت، ترومن و آیزنهاور ریشه دارد. به گفته او، ارزشهای اخلاقی بخشی از قدرت نرم آمریکاست. روابط بینالملل به منافع ملی خلاصه نمیشود و «برخی انتخابهای مهم در سیاست خارجی در مورد حقوق بشر یا تغییرات اقلیمی یا آزادی اینترنت» است که فراتر از سود و زیان محض دولت به حساب میآید. به گفته نای، اهمیتدادن به مشکلات و چالشهای مشترک بشر بعُد اخلاقی سیاست خارجی است که حل آنها متضمن همکاری دولتهای دیگر است. نای میگوید که سیاست خارجی اخلاقی به معنای تبلیغ ارزشهای حقوقبشری و دموکراتیک نیست. یک دولت نمیتواند منافع خارجی خود را یکباره قربانی ارزشها کند بلکه همیشه یک دادوستد بین ارزشهای اخلاقی و منافع در سیاست خارجی است. برخی مواقع دولتها مجبور هستند تصمیمهای خلاف ارزشهای اخلاقی خود بگیرند. چنانچه، روزولت برای تشویق مردم برای شرکت آمریکا در جنگ جهانی دوم دروغهای زیادی گفت. از جمله اینکه نیروهای آلمانی به زیردریایی نیرویهای آمریکا حمله کردند. نای در بررسی سیاست خارجی ۱۴ رئیسجمهور آمریکا نشان میدهد که سیاست خارجی آمریکا مملو از تصمیمهای خوب و بد است. ترومن برای پایان جنگ جهانی دوم روی ژاپن بمب اتمی ریخت اما در جنگ دو کره حاضر نشد که علیه چین و کره شمالی از این تسلیحات ویرانگر استفاده کند. او روزولت، ترومن و آیزنهاور را به خاطر کمک به بازسازی اروپا، ایجاد نظم جهانی جدید و بیرونکردن آمریکا از پوسته انزواگرایی ستایش میکند. این سیاستها به نفع ایالات متحده و دولتهای دیگر تمام شده است. جوزف نای در دهه 90 با نظریه «قدرت نرم»، به کارگزاران سیاست خارجی آمریکا نشان داد که برای اعمال نفوذ و جلب همکاری و هواداری کشورهای دیگر الزاما نیازی به استفاده از قدرت سخت نیست. قدرت نرم از آن رو برای این استاد بازنشسته هاروارد اهمیت دارد که «رهبری آمریکا نمیتواند معادل سلطه و مداخله نظامی در جهان باشد». درحالیکه نظریهپردازان محافظهکار بر طبل مهار چین میکوبند، نای در عین حمایت از اصل «رقابت استراتژیک»، خواهان همکاری دو قدرت بزرگ جهان نیز هست. از این نظر، انتخابهای اخلاقی برای رئیسجمهور شامل همکاری جهانی برای مقابله با چالشهای مشترکی چون جنگ هستهای، تغییرات اقلیمی و پیامدهای اختلالآفرین تحولات تکنولوژیک است. تصمیماتی که جلو تغییرات اقلیمی را بگیرد و جان انسانها را نجات بدهد، هم اخلاقی و هم مطابق با منافع ملی آمریکاست. او به همین علت در انتقاد از سیاست خارجی رئیسجمهور پیشین این کشور میگوید که «نادیدهگرفتن مشکلات جهانی ناممکن است و انزواگرایی نمیتواند یک انتخاب باشد. ناسیونالیسم در برابر گلوبالیسم یک انتخاب دروغین است. انسانها میتوانند هویتهای چندگانه داشته باشند». نای تصور میکند که «هژمونی و تکقطبی بودن [آمریکا] پس از ۱۹۸۹ همواره یک توهم بوده است». این کشور حتی در اوج قدرت خود در جنگ سرد، نیازمند دیگران بود. چون، «ایالات متحده همیشه به شبکهای از همکاریهای چندجانبه و چندلایه متکی بوده و این کشور زمانی موفق عمل کرده که رئیسجمهور [آن] این واقعیت را درک کرده است». هرچند نای از توازن میان ارزشهای اخلاقی و منافع ملی در سیاست خارجی سخن میگوید اما انتخابهای اخلاقی تابع موازنه قدرت و نفوذ متقابل است. معمولا برخی کشورها بهراحتی اعتراضات و نگرانی کشورهای دیگر را نادیده میگیرند. انتخابهای اخلاقی در سیاست خارجی میتواند هزینههای زیادی بر کشورهای متوسط و فقیر تحمیل کند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.