اميد اماراتيها در مدار سياره سرخ
درباره قرارگيري ماهواره «مسبارالامل» در مدار مريخ
رضا ماهمنظر. منجم و مروج علم
کشور امارات در حالی پنجاهمین سالگرد تأسیس کشورش را جشن میگیرد که نخستین سفیر فضایی خود را در مدار سیاره سرخ به گردش درآورده است. مأموریت بدون سرنشین و مدارگرد امید با نام عربی «مسبارالامل» نخستین پروژه مریخی از کشورهای مسلمان و عربی است که در تاریخ 21 بهمنماه با موفقیت در مدار مریخ قرار گرفت. هفته گذشته هیاهوی بسیاری در امارات به پا بود. بناهای تاریخی، ساختمانها و میراث فرهنگی متعددی مانند برج معروف دوبی، با رنگ قرمز روشن که نمادی از مریخ است نورپردازی شد. اما ضرورت انجام چنین پروژهای آن هم در زمانی که بحرانهای پرهزینه بهداشتی و اقتصادی جهان را در بر گرفته، چیست؟ برای پاسخ این پرسش باید به نیمقرن گذشته بازگردیم. در دهه 1970 و در زمان اوج جنگ سرد، ورود اولین دستسازههای بشر به فضای دوردست، نمادی از قدرت فناوری میان آمریکا و شوروی بود. اولین ماهواره، نخستین فضانورد، نخستین سطحنشین و نخستین انسان در ماه؛ دلیلی فراتر از حس کنجکاوی انسان داشت. بیشتر نوعی تبلیغات فناوری آن هم در مقیاس ماورای زمین بود. این رقابت در همان سالها به سیارات دیگر همچون ناهید و مریخ نیز کشیده شد. ایالات متحده با ارسال مدارگرد «مارینر» و نخستین سطحنشین «وایکینگ» به مریخ، فناوری خود را در مقیاس منظومه شمسی به رخ میکشد. این قدرتنماییها علاوه بر رفع عطش مشتاقان علم، یک ابراز تبلیغاتی نیز بود. ردپای آن را میتوان در بازارهای جهانی و افزایش فروش محصولات آمریکایی نسبت به شوروی سابق (که از ابرقدرتهای صنعتی جهان در آن زمان محسوب میشدند) جستوجو کرد. چیزی که امروزه در علم اقتصاد به برندسازی معروف است! تنها کافی بود چند محصول آمریکایی، همزمان با دستاوردهای بزرگ فضایی سازمان ناسا، در بازار جهانی عرضه شود. تأثیر روانی یک پروژه موفق فضایی در ذهن خریدار، حس خوبی از کیفیت یک محصول آمریکایی ایجاد میکرد و این رویه هنوز هم در بازارهای جهانی پابرجاست. اما این همه ماجرا نبود. شاید دلیل مهمتر و تا حدی استراتژیک انجام پروژههای پرهزینه فضایی، رضایت مالیاتدهندگان آن کشور باشد! کشورهایی همچون ایالات متحده، نظام مالیاتی سنگینی را در درآمدهای اقتصادی خود گنجاندهاند. تقریبا هر اتفاقی در زندگی روزمره ساکنان این کشور، با نظام مالیاتی در ارتباط است. از هزینه تولد در بیمارستان، خرید قهوه روزانه، دریافت حقوق و حتی مراسم ترحیم، همگی با پرداخت مالیات عجین شده است. سالانه افراد، شرکتها و سرمایهداران متعددی موظف به پرداخت مالیات سنگین هستند که گاهی موجب ورشکستگی بسیاری نیز میشود. پرداخت این مبالغ روزانه، به خودی خود نیازمند مقبولیت بالا در ذهن عموم مردم است. برای ایجاد این ذهنیت در افکار عمومی لازم است پروژههای ملی بزرگ و غرورآفرینی تعریف شود. به بیان دیگر، زمانی که میدانید بخشی از مالیات شما صرف اکتشافات فضایی خواهد شد و با موفقیتآمیزبودن آن احساس غرور و حس میهنپرستی در شما تقویت میشود، به پرداخت این هزینه روی خوش نشان میدهید. غرور ملی، برندسازی نام کشور و رضایتمندی پرداخت مالیات، تنها بخشی از دستاوردهای پنهان پروژههای اکتشافی فضایی برای دولتهاست. حتی اگر در آینده نهچندان دور بحث بر سر استفاده از ذخایر و منابع سیارات دیگر مطرح شود، اولویت با کشورهایی است که در گذشته برای اکتشاف آنجا هزینه کردهاند. امارات نیز در راستای کاهش صادرات نفتی و توسعهیافتگی دانشمحور، گوشهچشمی به پروژههای فضایی نشان داده و پیش از این نیز در سال ۲۰۱۹ نخستین فضانورد خود را با کمک روسها به ایستگاه فضایی بینالمللی فرستاد. آغاز مطالعات و برنامهریزیهای پرتاب کاوشگر مدارگرد مریخی خود را نیز از هفت سال پیش در دستور کار خود قرار داد. زمانی که این مأموریت مسیر 190 میلیون کیلومتری خود را به سمت مریخ میپیمود، «شیخ محمدبن راشد آلمکتوم»، حاکم ابوظبی و مدیر این پروژه، در پیامی به این نکته مهم اما پرتکرار در پروژههای فضایی اشاره کرد: «احتمال شکست و عدم ورود به مدار مریخ 50 درصد است». وی همچنین افزود: «حتی اگر نتوانیم وارد مدار این سیاره شویم، ما قبلا تاریخسازی کردهایم چراکه این دورترین نقطه در جهان است که اعراب در طول تاریخ خود به آن رسیدهاند». شاید دلیل اصلی بیان این نکته توسط «محمدبن راشد» پیچیدگی مأموریتهای مریخی است. چراکه نیازمند عملکرد صحیح مجموعهای از چندین فناوری خاص همزمان با یکدیگر است. تا به امروز در حدود ۶۰ درصد از کلیه مأموریتهای میانسیارهای به دلیل بروز مشکلات فنی در فرود یا قرارگیری در مدار یا بروز سوانح غیرمنتظره، با شکست مواجه شدهاند. اما امارات توانست با اجرای موفق این پروژه پنجمین کشوری باشد که به مریخ رسیده است. این مأموریت با همکاری دانشگاه «کلرادو بولدر»، دانشگاه ایالتی «آریزونا» و دانشگاه «کالیفرنیا برکلی» آمریکا انجام شده است. در طراحی و ساخت این ماهواره، که در مرکز فضایی «محمدبن راشد» امارات انجام شده، ۱۵۰ دانشمند اماراتی با ۲۰۰ محقق آمریکایی همکاری داشتهاند. ژاپن از مرکز فضاییاش در تانیگاشیما پرتاب آن را بر عهده گرفت و در تاریخ 19 جولای (29 تیر) سال جاری راهی سفر هفتماهه به مقصد مریخ شد. در این مدارگرد از سه دوربین و در سه طول موج فروسرخ، نور مرئی و فرابنفش برای مطالعه جو، آبوهوا و اقلیم مریخ استفاده میشود. به دلیل فاصله زیاد زمین تا مریخ، سیگنالهای رادیویی با تأخیر 11دقیقهای دریافت و ارسال میشوند. درنتیجه اکثر وظایف بر عهده هوش مصنوعی خواهد بود تا در کسری از ثانیه به مشکلات پیشآمده بهترین واکنش را نشان دهد. فضاپیمای امید برای ورود موفقیتآمیز به مدار مریخ باید در عرض ۲۷ دقیقه سرعتش را نزدیک به 10 برابر کاهش داده و از ۱۲۱ هزار کیلومتر در ساعت به حدود ۱۸ هزار کیلومتر در ساعت کم کند تا بتواند در دام گرانش مریخ بیفتد و در مدار بیرونی آن شروع به چرخش کند. سرعت بیش از این مقدار موجب پرتابشدن این ماهواره در عمق فضا و سرعت کمتر از این مقدار، موجب سقوط مدارگرد به سطح مریخ میشود. مدت مأموریت کاوشگر اماراتی دو سال تعیین شده است هرچند که در صورت موفقیتآمیزبودن پروژه احتمال تمدید آن وجود خواهد داشت. در این مدت قرار است به کمک دوربینهای خود اطلاعات گوناگونی از وضعیت اقلیمی و جوی مریخ جمعآوری کند. دانشمندان امیدوارند بتوانند با دادههای بهدستآمده به مدل آبوهوایی مشخصی از این سیاره دست یابند. یکی از اهداف مطالعاتی کاوشگر امید این است که دریابد چرا و با چه سرعتی مولکولهای آب در سطح مریخ به هیدروژن و اکسیژن تجزیه میشوند و از سطح آن به فضا پراکنده میشوند. چرا نمیتوانند مجددا تشکیل مولکولهای آب را بدهند؟ تشخیص میزان غلظت ازن و غبار در لایههای مختلف جو این سیاره چگونه است؟ هدف اصلی درک بهتری از پیشینه زمینشناسی این سیاره است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.