عالم مولکولها
ضحی حسینینصر. کارشناس زیستشناسی و کارشناسیارشد روانشناسی بالینی
در عالم مولکولی وقتی اصطلاحات و واژگانی چون شیمیایی، دستکاریشده و مصنوعی را به کار میبریم به نوعی آنها را صفاتی منفی تلقی میکنیم و تصور بر این است وقتی میگوییم شیمیایی حتما از چیزی «بد» و «مضر» صحبت میکنیم. گرچه این تصور همچنان بین عموم مردم وجود دارد، اما باید بدانیم امروزه شیمیدانان و دانشمندان مولکولی با استفاده از همان فرایندهای مولکولی حاکم بر بدن، دست به ساخت مولکولها میزنند. اگر بدانیم شیمی چه خدمتی به ما کرده است، دیگر بهراحتی نمیگوییم چیزهای شیمیایی بد هستند و چیزهای طبیعی خوب. عنوان کتابی که امروز قصد دارم به آن بپردازم «مولکولها» (Molecules: A Very Short Introduction) است. این کتاب به قلم «فیلیپ بال» نگاشته شده است. «فیلپ بال»، نامی آشنا در نویسندگی علمی است. او متولد 1962 م. در انگلستان است. بیش از 20 سال سردبیر مجله نیچر بود و همکاریهای متعددی با نیویورکتایمز، گاردین و فایننشالتایمز داشته است. «بال» در انتقال مفاهیم علمی به غیرمتخصصان عالی است و چه در کتاب مولکولها که مطلب امروز به آن اختصاص دارد و چه در کتاب «عناصر»ش که در فاصلهای نزدیک به همین کتاب نوشته شده است سعی در آشتیدادن آدمها با «شیمی» دارد. این کتاب با تلاش یکی از مترجمان خوب و باتجربه خانم «ماندانا فرهادیان» ترجمه و در تابستان امسال از سوی انتشارات فرهنگ معاصر روانه بازار کتاب شد. این کتاب عمدتا به مولکولهای حیات میپردازد و فرصتی را برای افراد غیرمتخصص فراهم میکند تا از اجزای سازنده ماده تصوری بهدست آورند و بهطور ساده از عملکرد سلولها بیشتر بدانند. مهمتر از آن با درک طبیعت مولکولی خود به ارزش آنچه شیمی برایمان فراهم کرده است بیشتر دست یابیم. «مولکولها» به مجموعه کتابهای «دانش معاصر» از انتشارات فرهنگ معاصر تعلق دارد. عناوین دیگری ازجمله «عناصر»، «نسبیت» و «ساختوکار ذهن» نیز به این مجموعه تعلق دارد. آنچه در ادامه از نظر میگذرانید برشهای کوتاهی از کتاب مولکولهاست.
اولین گام، زبان نوشتاری مولکولها مولکولها را میتوان کوچکترین واحد معنادار در شیمی به شمار آورد. اگر اتمها را الفبا در نظر بگیریم، مولکولها واژهاند. واژههایی که به کمک آنها میتوان داستان جهان زیرمیکروسکوپی را بازگو کرد. برخی واژهها از یک حرف تشکیل شدهاند درحالیکه بیشتر آنها مجموعهای از چند حرفاند که به ترتیبی خاص کنار هم قرار گرفتهاند. بدیهی است واژههای چندحرفی منظور را بهتر و دقیقتر منتقل میکنند. در عالم مولکولها نیز چنین است. بعضی از شگفتانگیزترین داستانها که راوی آن مولکولها هستند در بدن موجودات زنده رخ میدهد. علم مولکولی علمی بیاندازه بصری است. شیمیدانان بیش از 200 سال است که مشغول تدوین یک زبان تصویری برای توصیف حرفهشان هستند و امروز شاهد آن هستیم این علم چندزبانه شده است. بهعبارتدیگر روشهای مختلفی برای نمایش مولکولها وجود دارد که هر یک بر جنبه خاصی تمرکز دارد. ترسیم مولکولها به سال 1800 بازمیگردد. «جان دالتون» شیمیدان انگلیسی رسم مولکولها را به کمک نمادهای دایرهایشکل آغاز کرد. هر یک از دایرهها با سایه یا علامتی مشخص شده بودند و نماد عنصری بودند. تا اینجا همهچیز به نظر مرتب میرسد. مشکل از آنجا شروع شد که چاپخانهداری که مجبور بود این نمادها را با آرایشی ویژه حروفچینی کند کار سختی در پیش داشت. بنابراین هر عنصر بهطور کوتاهشدهتر و تمیزی با یک یا دو نماد الفبایی نشان داده شد. برای مثال حرف C نشان عنصر کربن و Fe برای آهن. به مرور زمان کاستیهای این روش خودش را نشان داد. با شیوه «دالتون» نمیشد مولکولها را به شکل منحصربهفردی ثبت کرد. پیش میآمد دو مولکول فرمول شیمیایی یکسانی داشتند، اما از آرایش و خواص مختلفی برخوردار بودند. بنابراین به صورتبندیاي نیاز بود که پیوندهای بین اتمها را نشان دهد تا آرایش مولکول را بهتر بتوان تصور کرد. چون مولکولها در یک صفحه یعنی در فضای دوبعدی جای نمیگیرند و به سه بعد نیاز دارند مدلهای دیگری توسعه یافت و امروز با پیشرفتهای گرافیک کامپیوتری تصویرسازی از مولکولها ملموستر و درعینحال پیچیدهتر شده است. با شناخت بهتر مولکولها پیشرفتهایی جدی در زمینه سنتز آنها نیز حاصل شده است. گرچه شیمیدانها هنوز به آن درجه از هنرمندی نرسیدهاند تا بناهای شگفتانگیزی در تشکیلات سلولی ایجاد کنند یا داروهایی را بسازند که بیشترین بازدهی را داشته باشد، اما کماکان کارشان را خوب انجام دادهاند. «پریمو لوی» شیمیدان ایتالیایی میگوید: «خوب که نگاه کنی، میبینی ما سرهمکنندههای بدی هستیم. راستش ما شبیه به فیلهایی هستیم که جعبهای دربسته به آنها داده باشند، جعبهای که تمام قطعات یک ساعت در آن گذاشته شده است. ما با قدرت، حوصله و با تمام قوا جعبه را به هر طرف تکان میدهیم. حتی شاید جعبه را گرم کنیم چون گرما هم شکل دیگری از تکاندادن است. خب اگر ساختمان ساعت خیلی پیچیده نباشد، اگر تکان دهیم، موفق میشویم که ساعت را سر هم کنیم...». مولکولها، علائم حیات پرسش درباره حیات از دیرباز ذهن دانشمندان را به خود مشغول کرده است. «جان هالدین»، زیستشناس انگلیسی در سال 1949 اندیشههایش درباره پرسش «حیات چیست؟» را با این اعترافات آغاز کرد: «نمیخواهم به این پرسش پاسخ دهم. درواقع شک دارم که هیچوقت بتوان پاسخ کاملی به این پرسش داد، چون میدانیم زندهبودن چه حسی دارد، همانطور که میدانیم سرخی، درد یا تلاشکردن چه حسی دارد. اما نمیتوانیم آنها را بر اساس چیز دیگری شرح دهیم». «امیلی دیکینسون» بسیار خلاصهتر از «هالدین» بیان کرده «طبیعت چیزی است که میدانیم اما هنری نداریم که آن را بازگو کنیم». هنوز نمیدانیم آیا حیات صرفا مولکولهایی است که با یکدیگر در همکاری تنگاتنگ هستند یا اینکه پای مسائل دیگری هم به میدان باز است. برخی دانشمندان برای نزدیکشدن به پاسخ این سؤال رویکردی تقلیلگرا اتخاذ میکنند. از این رو خیلی وقتها به دیدگاه مولکولی زیستشناسی برچسب تقلیلگرایی زده میشود و تلاش برای توضیح جنبههای حیات در سطح مولکولی ژنها مورد سؤال قرار میگیرد. هرچند به نظر میرسد این روش یکی از بهترینهاست. ما چارهای جز مطالعه کوچکترین واحدهای حیات نداریم. فقط مسئله این است که لاجرم با پایینرفتن از نردبان حیات به سوی دنیای میکروسکوپی پرسشهای بسیار دیگری نظیر «چیستی آگاهی» مطرح میشود که باید از آن چشمپوشی کنیم. بااینحال این پایینرفتن نهتنها مشکلی ایجاد نمیکند بلکه ضروری است. درواقع بدون طیکردن این مسیر، رسیدن به درک درستی از خود نیز میسر نمیشود. چنانچه نیک بنگریم از طریق زیستشناسی مولکولی بود که قطعه مهمی از پازل نظریه داروین پیدا شد. منظورمان سازوکار انتخاب طبیعی است. به کمک زیستشناسی مولکولی اگر نه تصویری آنچنان روشن اما دستکم تا حدودی روشن درباره پیدایش حیات در زمین در اختیار داریم. درک بنیاد مولکولی حیات بهادادن به مولکولها نیست بلکه نکته در توجه به کنشهای بین آنهاست. «فیلیپ بال» عبارت جالبی را به کار میبرد، او میگوید سرشت مولکولی حیات نمایشگاه آثار هنری نیست، خود حرکات موزون است. سلول، بسان جامعهای است از ماشینهای خودکار. اعضای این جامعه هیچ اختیار، دوراندیشی، حافظه، ازخودگذشتگی و خودخواهی ندارند، اما چنان به زیبایی با یکدیگر همکاری میکنند که این نکته فراموش میشود. موتورهای مولکولی نگاه فیزیکدانان به کاری که شیمیدانان انجام میدهند تفاوت چندانی با نگاه یک فرد عامی ندارد. از نظر آنها شیمیدانان مولکولها را همانگونه میسازند که مهندسان پلها را. به عبارتی فیزیکدان مولکول را مثل یک ساختار و قسمتی از یک موتور میبیند درحالیکه شیمیدان آن را مثل مادهای میبیند که بلوری شود و بتوان آن را در بطری گذاشت. احتمالا روزی که «فاینمن» پیشنهاد دو جایزه دوهزاردلاری که خود او سرمایهگذارش بود را میداد تصورش بر این بود پولش تا چند سال در امنیت تام خواهد بود. اولین جایزه برای ساخت یک موتور الکتریکی بود که بتواند تا حداکثر 0.4 میلیمتر را از هر طرف اندازه بگیرد و جایزه دیگر برای نوشتن اطلاعات یک صفحه از یک کتاب روی مساحتی که به اندازه نسبت یک به دوهزارو500 کوچک شده باشد. مهندسی به نام «ویلیام مکلیلان» ظرف چند ماه از عهده اولین مسئله او برآمد. امروزه خیلی جلوتر از این هم میتوانیم برویم. دندانهها و موتورهایی که به اندازه یکدهم میلیمتر با استفاده از اسید یا باریکههای الکترونی درون ویفرهای سیلیکونی تراشیده میشوند. کندهکاری و درآوردن قطعههایی از ورقههای مواد تا مقیاسهای نزدیک به یکدهم یک میکرون بهراحتی انجام میشود. با روشهای کنونی برای ساخت مدارهای مجتمع در سیلیکون سیمهایی به باریکی میکرومتر ساخته شده است. اما این روشها در مقیاسهای از این کوچکتر کار نمیکنند. مثل این است که بخواهیم موی انسان را با چاقوی برش نان از طول ببریم. «پریمو لوی» در کتاب «آچار فرانسه میمون» اعتراف میکند شیمیدانان درباره جعبه ابزاری برای سازههایی در ابعاد مولکولی خیالپردازی میکنند. به باور او «ما از انبرکهایی که شبها خوابشان را ببینیم، نداریم. آرزوی داشتن چنین انبرکی مثل حسرت آدم تشنه برای رسیدن به چشمه است. آرزوی اینکه با چنین انبرکی بتوانیم تکهای را بدون لرزش و بااطمینان برداریم و راست و درست آن را به قطعه دیگری که قبلا سوار شده است، بچسبانیم. با چنین انبرکهایی (که شاید روزی داشته باشیم) میتوانیم چیزهای قشنگی خلق کنیم». «فاینمن» که در عالم تخیل برای خودش یلی بود، درباره ابزارهای مولکولی و مصنوعات زیستشناسی اندیشههای بکری در سر داشت. او فهمیده بود ماشینهای مولکولی در زیستشناسی وجود دارند. اگر در سال 1959 این حرفها به گوش زیستشناسان میرسید بدون هیچ شکی میگفتند یک فیزیکدان احمق خواسته نظرش را در حوزهای که چیزی از آن نمیداند تحمیل کند. اما امروزه زیستشناسان در کمال خوشحالی پروتئینها را نوعی ماشین مولکولی میدانند. «فیلیپ بال» در کتابش نگاهی به برخی از جالبترین این مولکولها میاندازد؛ مولکولهای پروتئینی که حرکت ایجاد میکنند. آنها موتورهای مولکولی هستند و خیلی وقتها پروتئینهای موتوری نامیده میشوند. آن مینیموتوری که جایزه فاینمن را به خود اختصاص داد در قیاس با پروتئینهای امروزی جانور عظیمالجثه و دستوپا چلفتی است، درست مثل نسبت یک دایناسور دیپلودوکوس به یک کک چالاک. اهمیت پروتئینهای موتوری بیش از حد تصور است، بدون آنها حتی نمیتوان یک عضله را تکان داد، تقسیم سلولی در کار نخواهد بود و در نتیجه تولید مثلی نیز روی نمیدهد. نقاط قوت و کاستیها کتابی که به آن پرداختیم خلاصه و مرور خوبی از موضوعات پیچیده در زمینه زیستشناسی مولکولی، زیستشناسی انسانی، مهندسی ژنتیک، نانوتکنولوژی و علم مواد است. دنیای مولکولها را بهخوبی معرفی میکند. نسخه ترجمهشده آن در قطع پالتویی چاپ شده و 203 صفحه (نسخه انگلیسی آن در 150 صفحه نگارش شده) دارد. کتاب کوچک و خلاصهای است، اما واقعیت این است خواندن آن گرچه ترجمه بسیار روان و دقیق هم دارد، چندان سهل و آسان نیست. برای مطالعه آن به وقت و حوصله کافی نیاز است. بااینحال ارزشش را دارد، زیرا دربردارنده موضوعات جالبی است که نویسنده برای شیرینترشدن آن گاه از وقایع تاریخ علم نیز وام میگیرد. در کتاب از فرمولها و واکنشهای پیچیده شیمیایی خبری نیست. گرچه این موضوع برای زیستشناسان و شیمیدانان ممکن است چندان رضایتبخش نباشد؛ اما مطلوب خوانندهای است که پیشینهای علمی ندارد؛ باید در نظر داشت این اثر تنها یک کتاب است با هدف معرفی بسیار کوتاهِ مولکولهای حیات؛ بنابراین خواندن آن برای دانشآموختگان در رشتههایی نظیر فیزیک و ریاضی که به حوزه شیمی و زیستشناسی که امروز دیگر از شیمی جداشدنی نیست، علاقهمندند توصیه میشود. مولکولها در سال 2003 (از سوی انتشارات آکسفورد) منتشر شده است، ازاینرو وقتی در سایت گودریدز نظرات خوانندگان را میخواندم، عدهای بر این اعتقاد بودند که با توجه به پیشرفتهای اخیر برخی قسمتهای کتاب بهویژه فصل نانوتکنولوژی و مهندسی ژنتیک منسوخ شده است. کتاب در حجم کم به مولکولهای مختلفی اشاره کرده و همین امر میتواند منجر به سردرگمی مخاطب ناآشنا به مباحث شود. درهرحال نباید فراموش کنیم این کتاب نیز مانند سایر کتابهای کوچک با انگیزه ترویج علم و آشناکردن مردم با موضوعات علمی نگاشته شده است. گرچه در زمره کتابهای آموزشی قرار نمیگیرد، ولی بدون شک خواندن آن دریچهای تازه در ذهن علاقهمندان روشن میکند. در پایان پیشنهاد میکنم این کتاب را همراه با کتاب دیگر «فیلیپ بال» به نام «عناصر» مطالعه کنید. «عناصر» که یک سال پس از کتاب «مولکولها» منتشر شده بود (2004) تأثیر تاریخی و فرهنگی عناصر را روی بشر ردیابی میکند. اینکه چرا مردم به شناسایی مواد پیرامون خود علاقه دارند. با نگاهی فراتر از جدول مندلیف به رابطه انسان و مواد میپردازد. برای این کار از بینش ساده فلاسفه یونان که بر این باور بودند چهار عنصر وجود دارد (خاک، باد، آتش و آب) آغاز کرده و به دانشمندان امروزی میرسد. دانشمندانی که عناصری چون هاسیم و میتنریم را بهطور مصنوعی ساختهاند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.