انسان در بوته آزمایش انسان
عبدالرضا ناصرمقدسی. متخصص مغز و اعصاب
فیلم «شکاف» محصول مشترک کانادا و فرانسه و به کارگردانی «وینچنزو ناتالی» است که در سال 2009 ساخته شده است. این فیلم از معدود فیلمهای علمی-تخیلی است که به مقوله ایجاد انسانهای ترکیبی میپردازد؛ انسانی که حاصل ترکیب ژنوم انسانی با ژنوم یک جاندار دیگر هستند. موضوعی که درحالحاضر تحت عنوان پروژه شیمر از موضوعات داغ تحقیقاتی بوده که سؤالهای اخلاقی فراوانی را نیز ایجاد کرده است. اگرچه داستان ضعیف فیلم و تکیه بیش از اندازه به تخیل و فاصلهگرفتن از مباحث علمی، این اثر را به فیلمی ضعیف بدل کرده؛ اما نکاتی قابل بحث نیز در آن وجود دارد. فیلم درباره یک زوج دانشمند (کلیو و السا) است که در یک شرکت بیولوژیک به تحقیق مشغولاند. آنها به دنبال ترکیب دیانای جانداران مختلف بهمنظور ایجاد جانداران ترکیبی جدید هستند. این زوج دانشمند موفق به ساخت چنین جاندارانی میشوند. همین موفقیت اولیه، آنها را ترغیب میکند که دست به ساخت جاندارانی مرکب از دیانای انسانی با سایر جانوران بزنند؛ اما رؤسای شرکت با این ایده بهشدت مخالفت میکنند. بااینحال «کلیو» و «السا» تصمیم میگیرند که مخفیانه دست به آزمایشهایی زده و دیانای انسان را با سایر جانداران ترکیب کنند؛ اما تلاشهای آنها با شکست مواجه میشود. این در حالی است که آنها قبلا توانسته بودند دست به ترکیب دیانای سایر جانداران با هم بزنند؛ ولی انگار انسان پیچیدهتر از آن چیزی است که قابل ترکیب با سایر جانداران باشد. آنها دلسرد نشده و با جدیت به تلاشهای خود ادامه میدهند تا اینکه سر آخر موفق به ترکیب دیانای انسان و سایر جانداران میشوند. با اینکه «کلیو» شک و تردیدهایی درباره ادامه کار دارد؛ اما اصرار و درعینحال ماجراجویی «السا» سبب میشود که درنهایت دست به ترکیب دیانای انسان و جانداری دیگر و تزریق آن در یک تخمک بزنند. موضوعی که مقدمهای بر ایجاد اولین انسان ترکیبی محسوب میشود.
آنها که مخفیانه دست به این کار زدهاند، مخفیانه نیز راه خود را ادامه میدهند. جنینی در فضای آزمایشگاهی شروع به رشد میکند. جنینی که هیچ دیدگاهی درباره ماهیت آن نداشته و فقط میدانند که ترکیبی از انسان و جانداری دیگر است. مدتی میگذرد تا اینکه شبی متوجه میشوند که جنین مزبور بسیار بیقرار شده است. وقتی سعی میکنند او را از داخل محفظه رشدش خارج کنند، این موجود ترکیبی باعث آسیب شدید به «السا» میشود. آنها سر آخر این جاندار هیبریدی را که حالا از درون محفظه بیرون پریده است، حبس کرده و به آنچه خلق کردهاند، مینگرند: موجودی عجیب با دمی دراز. درنهایت وقتی تصمیم میگیرند که این جاندار هیبریدی را بکشند، متوجه میشوند که پوستاندازی کرده و از درون آن جانداری دیگر متولد شده که شباهتهایی با گونه انسان دارد. همین شباهت و نیز ارتباط عاطفیای که با «کلیو» و «السا» برقرار میکند، سبب میشود که با وجود کشمکشهای بسیار از کشتن آن صرفنظر کرده و مخفیانه این جاندار را که روزبهروز شباهتهای بیشتری با گونه انسان پیدا میکند، تربیت کنند. آنها نام «درن» را بر او میگذارند. «درن» جانداری ترکیبی است. میتواند همانند انسان روی دو پا بایستد. پاهایی که البته به جای پنج انگشت، سه انگشت داشته و نسبت به پاهای انسان خمیده هستند. «درن» دمی دراز نیز دارد. دمی که بهواسطه داشتن نیشی تیز بسیار کشنده است. با وجود همه این تناقضها و مشکلات متعددی که نگهداری «درن» برای آنها ایجاد میکند، «کلیو» و «السا» مصمم به تربیت او هستند. آنها به این منظور به خانهای قدیمی در مزرعهای خارج از شهر میروند و «درن» را در آنجا میگذارند. «درن» هرچه بزرگتر میشود، توانایی برقراری ارتباط عاطفی بیشتری نیز پیدا میکند؛ ارتباطی که درنهایت منجر به برقراری رابطه بین «کلیو» و «درن» میشود. رابطهای که «السا» از آن باخبر میشود و همین سبب فروپاشی زندگی آنها میشود؛ اما دراینبین اتفاقات جدیدی نیز میافتد. حال «درن» رو به وخامت میگذارد و میمیرد. آنها «درن» را در حیاط مزرعه دفن میکنند. از طرف دیگر سران کمپانی بیولوژی که آنها برای آن کار میکردند، نیز متوجه وجود این جاندار هیبریدی شده و به مزرعه میآیند؛ اما آنها با موضوع بسیار عجیبی روبهرو میشوند. «درن» نمرده است؛ بلکه او با دگردیسی به جانداری بسیار خطرناک تبدیل شده است. جانداری انساننما با بالهای بزرگ و توانایی زیادی در کشتن. تواناییای که با مرگ «کلیو» و درنهایت کشتهشدن خود «درن» به پایان میرسد. همانطور که گفته شد، فیلم «شکاف» چه از لحاظ کارگردانی و چه از لحاظ داستانپردازی فیلمی ضعیف است؛ اما نکته مهمی که فیلم به آن پرداخته و به بحث ما نیز بسیار یاری میرساند، همین قدرت پردازش احساسی و شناختی در یک جاندار ترکیبی است که از امتزاج دیانای انسانی با جانداری دیگر شکل گرفته باشد؛ پردازشی که میتواند گونه انسان را بهشدت به چالش بکشد. چه بخواهیم و چه نخواهیم، در سالهای آینده با چنین موجوداتی ترکیبی روبهرو خواهیم شد. درست است که توجهات اخلاقی سبب شده که بسیاری از دولتها مانع انجام چنین تحقیقاتی شوند؛ اما همواره انسانها و دولتهایی وجود دارند که چنین موضوعاتی برای آنها از اهمیت کمتری برخوردار بوده و بیمحابا و بدون توجه به عواقب کار دست به انجام چنین آزمایشهایی بزنند. هماکنون نیز محققان آمریکایی راهی چین شدهاند تا با فرار از قوانین سخت آمریکا چنین آزمایشهایی را در چین انجام دهند؛ کشوری که به نظر میرسد برای روح و هویت انسانی ارزشی قائل نیست. همانطور که گفته شد، کمتر فیلمی به این موضوع پرداخته است؛ اما اتفاقاتی که در جهان در حال وقوع است، اهمیت توجه بیشتر به چنین موضوعاتی را گوشزد میکند. تخیل انسانی میتواند هم خطرات و هم فواید احتمالی چنین آزمایشهایی را به ما نشان دهد. همچنین میتواند امکانات جدیدی را نیز پیشروی ما بگذارد. در بررسیهای قبلی دیدیم که سینما چگونه میتواند سبب درک بهتر ما از موضوعات شود. مقوله انسان هیبریدی نیز یکی از همین موضوعات مهم و بحثبرانگیز است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.