عدم قطعیت هایزنبرگ و ستارگان
حسن فتاحی. عضو هیئتتحریریه فصلنامه نقد کتاب علوم محض و کاربردی
ستارگان گویهای گازی-پلاسمایی غولپیکریاند که با کشش گرانشی ماده موجود خود را پایدار نگه داشتهاند. کششِ گرانشی رو به درون ستارگان بهطور مداوم در تلاش است تا ستاره را هرچه بیشتر فشرده کند و اگر نیروی مخالفی وجود نداشته باشد، فشار ناشی از لایههای ستاره باعث میشود تا با سرعت زیاد دچار رمبش شود. درواقع اگر هیچ نیروی بازدارندهای نباشد ممکن است ستاره، در اثر رمبش به سیاهچاله تبدیل شود. برای خورشید درخشان ما این رویداد میتواند کمتر از نیم ساعت به درازا بکشد. ازآنجاییکه میدانیم خورشید بهاندازه یک نقطه فشرده نشده است؛ بنابراین باید نیرویی دیگر در کار باشد که مانع رمبش شود و با نیروی ویرانگر گرانش موازنه شود. این نیرو وجود دارد و خاستگاه آن در قلب ستاره است. جایی که دما به میلیونها درجه کلوین میرسد و واکنشهای هستهای که عبارت دقیقتر آن هستهسازی است، رخ میدهد. خورشید ماهم مثل هر ستاره دیگری که در رشته اصلی قرار دارد، در توازن شکنندهای است که دو نیروی درونسو با خاستگاه گرانشی و نیروی برونسوی گرماییِ ناشی از واکنشهای هستهای باهم تقریبا برابرند؛ اما این توازن موقتی است. نیروی رو به بیرون فقط تا زمانی حفظ میشود که در قلب ستاره سوختی برای سوزاندن و به عبارت دقیقتر گداختن و داغ نگهداشتن ستاره وجود دارد اما دیر یا زود سوخت هستهای تمام خواهد شد؛ سرنوشت حتمی تمام ستارگان. این اتفاق برای خورشید بیش از چهارونیم میلیارد سال دیگر رخ خواهد داد. به نظر میرسد بعدازاین مرحله نیروی گرانش غالب خواهد شد و بدون حضور هیچ نیروی مخالفی به فشردهکردن ستاره ادامه خواهد داد و آن را هرچه بیشتر کوچک خواهد کرد اما اینجا پایان داستان نیست. در محیط داغ و بسیار چگال درون ستاره برخوردهای مکرر و خشن میان اتمهای پرسرعت موجب میشود تا الکترونهای آنها از مدارشان کنده شوند و پلاسما، گازی از هستههای اتمی که با گازی از الکترونها مخلوط شده، پدید آید. این الکترونهای ریز هستند که به طرزی غیرمنتظره به نجات ستارهای برمیخیزند که بهسرعت درحال فروپاشی و کوچکترشدن است. با هرچه نزدیکترشدن الکترونهای ماده درون- ستارهای به یکدیگر، بنا بر اصل عدم قطعیت هایزنبرگ رفتار الکترونها خشنتر میشود. الکترونها در برابر هر چیزی که تلاش کند آنها را محدود سازد، ضربه میزنند. حاصل این ضربات دستهجمعی هم نیروی بیرونسویی مهیب است که سرانجام کوچکشدن ستاره را در نقطهای متوقف میکند. توازن جدیدی برقرار میشود؛ البته کشش رو به درون گرانش نه با نیروی رو به بیرون ماده داغ ستاره بلکه با نیروی عریان الکترونهای آن موازنه میشود. فیزیکدانان این نیرو را فشار تبهگنی مینامند. درواقع این نام صرفا نشاندهنده مقاومت خستگیناپذیر الکترونها در برابر نزدیکی بیش از حدشان به یکدیگر است. ستارهای که فشار الکترونهای آن یا همان فشار تبهگنی در برابر نیروی فشردهساز گرانش مقاومت کند، کوتوله سفید نام دارد. کوتوله سفید که اندازه آن در حد کره زمین است و حجم اشغالی آن یکمیلیونیم ستاره در رشته اصلی است، جسمی بسیار چگال است؛ بهطوریکه جرم یک حبه قند آن بهاندازه جرم یک اتومبیل بنز سواری است. روزی خورشید به کوتوله سفید تبدیل خواهد شد. این رده از ستارگان وسیلهای برای تجدید گرمای ازدسترفته خود ندارند. آنها چیزی بیش از خاکسترهای ستارهای نخواهند بود و آرامآرام از نظر محو خواهند شد، اما فشار الکترونی که کوتوله سفید را از انقباض در زیر بار گرانش خود باز میدارد، حد آستانه خود را دارد. هرچه ستارهای پرجرمتر باشد، نیروی خود-گرانشی آن قویتر خواهد بود. حال اگر جرم ستاره آنچنان زیاد باشد که از حدی فراتر برود، دیگر مقاومت الکترونها هم تاب پایداری نخواهند داشت. در واقع ستاره هم از بیرون و هم از درون تحت فشار قرار میگیرد. هرچه گرانش ستاره شدیدتر باشد، گاز را بیشتر به درون میراند. هرچه گاز بیشتر فشرده شود، داغتر هم میشود. ازآنجاکه گرما جزء تکانهای ریزمقیاس ماده نیست، الکترونهای درون ستاره با سرعت زیاد به اطراف حرکت میکنند. درواقع چنان سریع که اثرات نسبیتی پررنگ میشوند. به زبان خیلی ساده الکترونها بهجای آنکه سرعتشان زیاد شود، جرمشان افزایش پیدا میکند. ستاره از یک سو تحت گرانش قویتر قرار میگیرد و از سوی دیگر همزمان توانایی نبرد خود را از دست میدهد. این دو پدیده دست به دست هم میدهند تا تضمین کنند بیشترین جرمی که یک کوتوله سفید میتواند داشته باشد، فقط 40 درصد جرم خورشید است. اگر ستارهای از این حد که اصطلاحا «حد چاندراسکار» نام دارد و بهافتخار اخترفیزیکدان هندی چنین نامگذاری دارد، سنگینتر باشد، فشار الکترونی توانایی آن را ندارد که رمبش ستاره را متوقف کند اما بازهم همهچیز از دست نرفته است. سرانجام ستاره چنان کوچک میشود که الکترونهای آن با وجود اکراه شدیدشان از مقیدشدن در فضایی کوچک، عملا در هسته اتمی فشرده میشوند. در آنجا با پروتونها واکنش میکنند تا نوترون تشکیل دهند؛ بهگونهای که کل ستاره تبدیل به جرمی غولآسا از نوترون میشود و ستاره نوترونی نام دارد. به یاد داشته باشید که تمام ماده و نهفقط الکترونها به دلیل اصل عدم قطعیت هایزنبرگ در برابر محدود و مقیدشدن مقاومت میکنند. نوترونها هزاران بار پرجرمتر از الکترونهایند؛ بنابراین برای آنکه مقاومتی زیاد نشان دهند باید در حجمی که هزاران بار کوچکتر است، فشرده شوند. درواقع آنقدر باید به یکدیگر فشرده شوند تا قبل از اینکه سرانجام کوچکشدن ستاره را متوقف کنند، عملا با یکدیگر تماس پیدا کنند. ستارهای که فشار تبهگنی نوترونی از آن در برابر گرانش حمایت میکند، ستاره نوترونی نام دارد. در اصل هم هسته اتمی بزرگی است که تمام فضای خالی از ماده آن بیرون رانده شده است. ازآنجاییکه اتمها بیشتر فضای خالی هستند و هسته آنها صدهزار بار کوچکتر از ابر الکترونی مداری اطراف آنهاست، ستاره نوترونی صدهزار بار کوچکتر از ستاره معمولی است. به همین دلیل هم قطر آنها در حدود 15 کیلومتر است. ستاره نوترونی چنان چگال است که یک حبه کوچک از ماده آن میتواند بهاندازه جرمی معادل میلیونها اتومبیل داشته باشد. تصور بر این است که چنین ستارگانی از ردهای از انفجارهای ابرنواختری شکلگرفتهاند. درحالیکه نواحی بیرونی ستاره در فضا پراکنده میشوند، هسته داخلی فشرده شده و ستاره نوترونی تشکیل میشود که یافتن آن چندان کار آسانی نیست؛ بهویژه اگر سرد شده باشند. اما وقتی تازه متولد شدهاند، بهسرعت در حال چرخشاند و مانند فانوس دریایی باریکههایی از امواج تولید میکنند. این ستارگان نوترونی چرخانِ تپنده را تپاختر مینامیم. اصل عدم قطعیت هایزنبرگ برای ما تنوعی از ستارگان را پدید میآورد که هریک گوشهای از شگفتیهای گیتی را برای بشر نمایان میکنند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.