از ستاد رسیدگی تا بنیاد امور جنگزدگان
حسین روحانیصدر- کارشناس ارشد مرکز اسناد
در سده پیشین، دنیای مدرن با اصطلاح جنگزدگان و آوارگان جنگی بهواسطه دو جنگ جهانی اول و دوم آشنایی کامل داشت. البته ایران، هم میزبان این آوارگان و هم برخی فلسطینیهای راندهشده از وطنشان بود؛ بنابراین جمعآوری و تدوین مجموعه آثار و عوارض بر جا مانده از این حوادث و رویدادها بهخصوص در پنج دهه گذشته که بیش از 65 میلیون آواره و آسیبدیده از جنگهای فرسایشی افغانستان و هشت سال ایران و عراق و 10 سال اخیر منطقه خاورمیانه و شمال آفریقا از اهمیت فوقالعادهای در زمینههای متنوع علوم انسانی و مهندسی برخوردار خواهد بود. متأسفانه در جریان جنگ هشتساله ایران و عراق نیز چندان توجهی به جمعآوری اسناد و بازنویسی آن صورت نپذیرفته، حتی در یادداشتهای سال 1359 اکبر هاشمیرفسنجانی، اولین رئیس مجلس شورای اسلامی و عضو شورای عالی دفاع تنها به انتصاب آقای میرسلیم به سرپرستی چنین بنیادی بسنده شد. در زیر بخشهای ناگفته از رسیدگی به امور جنگزدگان شهر قم به اختصار ارائه میشود که حاج حسین سلیمانی، از بازاریان و مبارزان پیش از انقلاب و گردانندگان امور اداری و اجرائی شهر قم بعد از انقلاب بهخصوص رسیدگی به وضعیت جنگزدگان حدفاصل شهریور 59 تا بهمن آن سال مشغول به انجام آن بوده است. 31شهریور 59، اخبار سراسری ساعت دو بعدازظهر، خبر حمله هوایی عراق به فرودگاهها و حمله زمینی به مرزهای جنوبی کشور را منتشر کرد. اوضاع عمومی برای ما مثل روزهای دیگر بود. دو هفته پس از شروع جنگ، گزارشهای ضدونقیض زیادی از وضع مناطق جنگی به قم رسید.
17مهر 59، به امر آقایان منتظری و مشکینی، آقای سیدعلیرضا نیکونیا، منشی جامعه مدرسین، مرا جهت بازرسی از مناطق جنگی به شورای عالی دفاع معرفی کرد. چندین بار برای بازرسی به مناطق مختلف جنگی مثل اهواز، هویزه و... رفتم. همهجا از اینکه بنیصدر به سربازها اسلحه نمیرساند، گله و شکایت داشتند. آیتالله خامنهای، عضو شورای عالی دفاع، معمولا در این مناطق حضور داشت؛ البته من هیچ ملاقات حضوریای با او نداشتم. در یکی از بمبارانهای هوایی شهر اهواز ناخودآگاه غافلگیر شدم و حادثه 15خرداد قم در 17، 18 سال قبل برایم زنده شد. ناخواسته در یک جوی پناه گرفتم. ترس عجیبی همه وجودم را گرفت. وقتی بمباران تمام شد، از جوی بیرون آمدم. آسیب فیزیکی ندیدم، ولی روح و روانم سخت از ترس و وحشت آشفته و بههمریخته شد. یکبار هم با آیتالله مشکینی برای بازدید به مناطق جنگی رفتیم. بعد از برگشت، ایشان در مدرسه فیضیه درباره حضور طلاب در مناطق جنگی صحبتهایی کرد. بعد هم در درخواستی از امام، گفت که اهل علم هم وظیفه دارند باید بروند جبهه؛ چون جوانان رزمنده اوقات فراغت زیادی دارند و مسائل و مشکلات خاصی برایشان اتفاق میافتد و نیاز به ارشاد و رسیدگی دارند. یکشنبه 27 مهر ساعت چهار بعدازظهر، به درخواست و دعوت آقای حسین ذوالانوار، فرماندار، در اولین جلسه رسیدگی به امور جنگزدگان مهاجر به قم، به فرمانداری رفتم. سه روز پس از این جلسه با حکم ایشان مسئول رسیدگی و ساماندهی امور جنگزدگان و همکاری با ستاد همیاری جنگزدگان کشور شدم. جنگزدهها برای تأمین نیازهایشان پولی خرج نمیکردند؛ یا نداشتند یا برای روزهای سختترشان پسانداز میکردند. بنابراین آقایان پسندیده، یزدی و شیخ محمدصادق تهرانی (کرباسچی)، رئیس دفتر سابق امام در قم کیسهای از پول به من میدادند که برای جنگزدگان خرج کنم. به دلیل مسئولیتی که از این اموال و وجوهات بر عهده داشتم، حتی خودکار شخصیام را از خودکار ستاد جدا میکردم و یک تومنی برای هوای نفسم خرج نمیکردم؛ به لطف الهی وجدانم آرام است.
در این شراط برای تأمین نیازها اطلاعیه زیر را صادر کردم: مزدوران بعث عراق به خیال خام خود تصور میکردند با یورش وحشیانه خود میتوانند امت انقلابی ما را از هدف مقدس خود بازدارند؛ ازاینرو تعدادی از خانوارهای مناطق جنگزده در آغوش گرم تو همشهری میهماننواز قرار دارند. خواهشمند است از حداکثر امکانات خود جهت اسکاندادن این عزیزان استفاده نمایید و ساختمان خالی خود را در اختیار ستاد همیاری جنگی شهرستان قم قرار دهید. باشد تا با این عمل خود گامی دیگر در راه تداوم انقلاب اسلامی مقدسمان برداشته باشید. معاون ستاد همیاری جنگی شهرستان قم- سلیمانی. 24 آبان، عبدالله محمدی، امامجمعه خرمشهر، در نامهای از من درخواست کرد به خانواده 12 نفر جنگزده کمک کنم. در همین گیرودارهای اسکان جنگزدگان، بخشی از نیروهای مردمی با عنوان دفتر هماهنگی رئیسجمهور علیه روحانیت مبارز و جامعه مدرسین راهپیمایی و تجمعاتی را در قم برگزار میکردند؛ تاجاییکه بازار را یک روز تعطیل کردند. به علت شدت کارهای روزانه شهر و رسیدگی به امور جنگزدهها بههیچوجه خودم را درگیر فعالیتهایشان نکردم. به علت ادامه جنگ و احتکار کالا، مردم با کمبود جدی اقلام مورد نیازشان مواجه شدند؛ تاآنجاکه امام خمینی در سخنانی نسبت به گرانفروشی و وجود رباخواری در بازار هشدار دادند. به همین منظور آقای مؤمن از من خواست پنجشنبهشب به جلسه جامعه مدرسین (محل معرفی قضات کشور) بروم. وقتی به جلسه وارد شدم، آقایان عرب، ذوالانوار، مشکینی، مؤمن و شرعی را نیز آنجا دیدم. گفتند: ما میخواهیم به توزیع عادلانه مواد غذایی در شهر نظارت و رسیدگی کامل کنیم؛ برای انجام این امر مهم، آقایان محمدحسن اعرابی (داماد امام)، طباطبایی و شما را کاندیدا کردهایم. چون تو از کسی نمیترسی و اگر خلافی سر بزند پیگیری میکنی، دوستان بیشترین رأی را به شما دادند. گفتم: دو شرط دارم. یکی اینکه من دنبال علتم نه معلول؛ این علت در خانه یا جیب هر آیتالله یا آیتاللهزادهای باشد، پیدایش میکنم و دوم اینکه وقتی کسی را دستگیر کردم و جرمش ثابت شد و خواستند مرا اذیت کنند، تنهایم نگذارید و آبروی خودتان و من را نبرید. حتی مثالی آوردم که من شنا بلد نیستم، وسط دریا رهایم نکنید، غرق شوم! همه با خنده گفتند: نه ما تنهایت نمیگذاریم. پس از آن، نام این کارگروه را ستاد توزیع عادلانه گذاشتم و شهردار و فرماندار در نوشتهای از من تقاضا کردند اداره آن را بپذیرم. من نیز مهر و امضایی برای آن تهیه کردم و در چند اتاق ساختمان شهرداری مستقر شدم. 20 تن از جوانان دیپلمه جویای کار را که جلوی دفتر فرمانداری سروصدا میکردند، بهعنوان نیروی کار به من معرفی کردند. از میان آنها کسانی مانند غلامحسین زنگی را جذب نمودیم که پدرش از دکانداران پشت شیخان بود. برایم یک تیم شش، هفتنفره حفاظتی نیز گذاشتند. زمانی که سیل جنگزدهها به قم رسید، در نهم بهمن با حکمی از سوی آقای فلاح، معاونت رسیدگی به امور و اسکان جنگزدگان را برعهده گرفتم. روزبهروز به جمعیت آوارگان جنگی اضافه میشد. بحران انسانی وحشتناکی به وجود آمد. مدیریت این فاجعه خیلی سخت و دشوار شد. افراد را در خانهها، حسینیهها و تکیهها ساکن میکردیم. با هر حمله هوایی به اهواز، مردم شهر را سراسیمه خالی میکردند. دیگر جایی برای اسکان نداشتیم؛ بهناچار از قبرستانهای شهر برای اسکانشان استفاده کردیم. یک روز در محله شاهابراهیم، 15، 16 نفر آواره جنگی را در وضعیت بسیار رقتباری دیدم؛ طاقت نیاورده و خانوادهای 11نفره را در زیرزمین خانهام اسکان دادم. فزونی سفارشها و گلایهها، فشار زیادی روی من میآورد. آقای سیدجواد گلپایگانی در نامه مورخ 13 بهمن، خطاب به من نوشت: حامل نامه اظهار میدارد که در دارالشفا سکنی دارد. تاکنون رسیدگی نشده است و نیاز به پتو و چراغ دارد. درصورتیکه تأیید مینمایید مرقوم دارید تا داده شود. در 29 بهمن، آقای شهردار جلسه مفصلی برای توزیع چادر میان جنگزدهها برگزار کرد و اعلام نمود دیگر ظرفیتی برای پذیرش آوارگان نداریم. تصمیم گرفتیم آنها را به طرف مشهد روانه کنیم تا هر شهری در این مسیر میزبان تعدادی از آنها باشد.
پرداختن به ابعاد مختلف جنگ، در حفظ میراث مکتوب آن، بسیار مؤثر خواهد بود و یک ملت را متوجه شرایط دشوار آن دوران و مقاومت مردم در برابر آن دشواریها خواهد کرد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.