|

جای خالی ترازوی آرمان‏‌سنج

قادر باستانی. پژوهشگر ارتباطات و رسانه

پدر من مرد سخت‌گیری بود. فرزند نُهم خانواده بودم و خوب درس می‌خواندم. قدیم سال تحصیلی که به پایان می‌رسید و کارنامه‌ها را می‌دادند، خانه ما قیامت کُبری برپا می‌شد و ناله و زاری و التماس مغضوبان به هوا برمی‌خاست. باید اعتراف کنم بزرگ‌ترین انگیزه‌ام برای درس‌خواندن و کسب کارنامه درست، هراس از همین روز جزا بود! پدرم مرا که شاگرد اول می‌شدم تشویق نمی‌کرد، ولی تنبیه‌نکردن، برایم حکم شیرین‌ترین تشویق را داشت.

کاش در سالگرد پیروزی انقلاب، کسی بود و کارنامه می‌داد و کسی هم مثل پدر من، مقصران را بازخواست و مؤاخذه می‌کرد. ظریفی می‌گفت اگر آمارهایی را که مسئولان در ساليان گذشته، از موفقیت‌های خود داده‌اند، جمع‌آوری و گزارش کنند، لابد ما باید در ردیف پیشرفته‌ترین و موفق‌ترین کشورهای دنیا بوده باشیم. در زمان پهلوی، سه گروه عمده ضد رژیم و برای براندازی مبارزه می‌کردند. بزرگ‌ترین و مهم‌ترین گروه، مارکسیست‌ها بودند. آنها متأثر از انقلاب‌های کمونیستی در سراسر جهان، برای زحمتکشان ستمدیده، سینه سپر کرده بودند و جان‌برکف در حال ستیز بودند. بیشترین زندانی‌های سیاسی و اعدامی از همین گروه بودند. گروه دوم، مصدقی‌ها و ملی‌گراها را شامل می‌شد که بعد از کودتای 28 مرداد، کسب مجدد قدرت را در سر داشتند، اما کم‌تعداد بودند و مثل چپ‌ها، سودای تیرباران‌شدن نداشتند. گروه سوم، مذهبی‌های مبارز نیز زیاد نبودند، اما پشتوانه خوب مردمی داشتند. آنها با برآمدن امام خمینی، جان تازه‌ای گرفتند. وقتی مبارزه جدی شد که هر سه گروه، رهبری امام را پذیرفتند و شرایط جهانی و خیزش مردمی، به‌گونه‌ای پیش رفت که کار دودمان پهلوی یکسره شد. در دوران مبارزه، ادبیات مارکسیستی بر انقلابیون حاکم بود و غیرکمونیست‌ها هم از آن ادبیات بهره می‌جستند؛ برای مثال شریعتی که معلم انقلاب بود، ابوذر را سوسیالیست خداپرست می‌خواند یا از قیام امام حسین(ع)، تفسیری انقلابی و چپ ارائه می‌داد. بعد از پیروزی انقلاب، با وجود کنارگذاشتن تدریجی همه گروه‌های مارکسیستی و ملی‌گرا، این ادبیات باقی ماند. کلمه امپریالیسم، یک اصطلاح کاملا چپ بود، اما انقلابیون مسلمان هم به کار می‌بردند. مانند انقلاب اکتبر روسیه، سفارت آمریکا در تهران تسخیر و نیز اموال سرمایه‌داران بزرگ مصادره شد. من به این می‌اندیشم که اگر به فرض، مارکسیست‌ها بر ایران حاکم می‌شدند، بعد از 40 سال، اکنون در چه حال و روزی بودیم. حدس‌زدن آن با توجه به تجربه زیسته جوامع کمونیستی، چندان سخت نیست. اما آنچه از صدر انقلاب به خاطر می‌آورم، چشم‌انداز ما از آینده انقلاب اسلامی، کشوری نمونه مثل سوئیس بود، با این تفاوت که مردم ما مسلمان و ایثارگر هم بودند؛ کشوری مرفه و پیشرفته با مردمانی دیندار و بااخلاق که روابط حسنه با همه کشورها، مخصوصا ممالک اسلامی داشت و همه دنیا حسرت مسئولان راستگو، بی‌آلایش، مؤمن و متقی‌مان را می‌خوردند و الگویی مناسب برای حکومت مردمی در هر کشوری می‌شدیم. همه کمک‌حال هم بودند و فقر ریشه‌کن شده بود. جرم و جنایت هر سال کم و زندان‌ها خالی‌تر می‌شد. آزادی اندیشه و جدال احسن برقرار و رسانه‌ها، مکانی برای عرضه نظرات و افکار مختلف بود. اکنون که به گذشته می‌نگرم، هر سال بیشتر از قبل، از آن تصویر ذهنی مطلوب دور شده‌ایم. شاید بزرگ‌ترین مانع برای رسیدن به جامعه مطلوب اسلامی، همان که در سال 57 به مردم وعده دادیم، گرفتارماندن در شعارهای به‌ارث‌مانده از مارکسیست‌ها بوده است. البته ما گرفتار شعارزدگی سوسیالیستی هستیم، نه خود سوسیالیسم. ما راهنما به سمت سوسیالیسم زدیم و به سمت لیبرالیسم و نئولیبرالیسم پیچیدیم؛ آن‌هم ناقص. الگوهای مدیریتی‏‌ ما در لاپوشانی و کتمان و بدون صراحت بود. عدالت‌خواهی تنها در سطح شعار باقی ماند. ما به ترازویی برای سنجیدن شعارها نیاز داریم؛ به سنجیدن شعارهای اصلی انقلاب؛ استقلال و آزادی. توزیع فقر هم حتی به برابری صورت نگرفت. ما دچار یک تشدد سیاست‏‌گذاری از ابتدا تا امروز هستیم؛ نه شرقی نه غربی، امر بین‌الامرین. بنابراین باید کارنامه یا ترازو را در نسبت آرمان‌ها و شعارهای اول انقلاب تعریف کنیم. حرف آخر اینکه رسانه‌ها نماینده مردم هستند و باید مطالبه‌گر باشند و دهه فجر را به صحنه کارنامه و یادآوری وعده‌های صدر انقلاب بدل کنند. چنین نباشد که مدیران مدام نان و شعار به خورد مردم دهند و آخرش مردم بمانند با مشتی شعار و کشوری بازمانده از پیشرفت. راستی قیامتی که پدرم به پا می‌کرد، ما را درسخوان کرد. رسانه‌ها هم قیامتی برپا کنند و ترازویی برای سنجش آرمان‌ها‌.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.