ما چگونه انسانی هستیم؟
تورج صابریوند
فردریش شیلر، فیلسوف کانتی قرن هجدهم، در کتاب مهم خود «نامههایی در تربیت زیباشناختی انسان»، در انتهای نامه چهارم نوشته: «ممکن است انسان به دو شیوه روبهرو شود؛ یکی شیوه انسان وحشی که احساساتش بر اصول چیره است، یا شیوه انسان بربر که اصولش احساسات وی را ناچیز میگیرد».
بر پایه نظر شیلر، آیا میتوان انسان وحشی و انسان بربر را امروز پیدا کرد؟ این متن در پارگراف انتهای نامه است و توضیحی مصداقی درباره انسان وحشی و انسان بربر نیاورده؛ اما پیش از این پاراگراف از یک طرف درباره ضرورت اخلاقی و تکلیف و عقل نوشته و از سویی دیگر درباره تمایل و ضرورت طبیعی و غریزه و گفته اراده انسان میان این دو در نوسان است. شیلر بحث کرده که باید اجازه داد هر دو اینها به یک میزان در یک انسان نقش داشته باشند و توجیه یکی از اینها به دیگری یک نارسایی فرهنگی به جای خواهد گذاشت. اگر در انسانی فقط تمایل و ضرورت طبیعی و غریزه باشد، نتیجه میشود انسانی وحشی؛ انسانی که فکر نمیکند، به هر آنچه تمایلی غریزی داشته باشد عمل میکند، به ضرورت و ملاحظه اخلاقی قائل نیست. انسان وحشی هر آنچه در دایره امکان دارد، جامه عمل میپوشاند. انسان وحشی سهلانگاری اخلاقی دارد، به هیچ چیز جز نفع خود نمیاندیشد و زحمت را نمیپذیرد. رفتار اجتماعی انسان وحشی مجموعهای از بیتوجهیهاست. یک انسان سیاستمدار وحشی تابع عصبانیت خود است؛ یعنی به رفتارش فکر نمیکند، بلکه تحت تأثیر احساسات آنی خود عمل میکند؛ او همیشه احساساتی و وحشی است. شاید بعدا به کرده خود فکر کند، شاید هرگز فکر نکند و با خود بگوید فلانی مجبورم کرد، هر کسی در آن موقعیت باشد چنین میکند و فرافکنیهایی دیگر، ولی قدر مسلم این است که پیش از رفتارش فکر نمیکند. اما یک انسان عادی وحشی هم کموبیش چنین است؛ حوصله فکرکردن به تبعات اخلاقی را ندارد. او هم تابع احساسات آنی است؛ چه در رانندگی، چه در دعوایی خیابانی با کسی که به عمد یا به سهو تنهای به او زده و چه در پاسخ مثبت یا منفی به گدایی یا نیازمندی یا در ادارهای که کار او راه نیفتاده. رفتارهای هیجانی و تکانهای، خاصه انسانهای وحشی است. انسان وحشی، انسان حیوانگونه است. اما انسان بربر کیست؟ بربر کسی است که تنها ضرورت اخلاقی، تکلیف و عقل بر او چیره است. او نه به طبیعت انسانی، نه به تمایلها و نه به ترجیحات شخصی هیچ توجهی ندارد. سرد، سخت، خشن و یکدنده است. خود را البته منطقی و معقول تصور میکند؛ اما واقعیت این است که او بیشتر شبیه ماشین است؛ هم در کار و هم در قضاوت. سخت بتواند با کسی که متفاوت از خودش است، همدلی بکند. قانون بسیار دارد و عاطفه ندارد. اگر مدیر و سیاستمدار شود، زورگو هم میتواند باشد. بهراحتی خصلتهای ذهنی خود و دیگران را نادیده میگیرد. در واقع تعریف شیلر از انسان وحشی، چیرگی احساسات است و تعریفش از انسان بربر، چیرگی اصول. شیلر اما انسان بربر و انسان وحشی را هم به داوری نشسته است: «بربر اغلب کممایهتر از انسان وحشی رفتار میکند». در ساختار فکری شیلر که بحث کرده با زیباییشناسی میتوان انسانها را اخلاقی تربیت کرد، طبیعی به نظر میرسد که تمایلهای انسانی را به ضرورت وظایف آن ارجح بداند؛ یعنی بهتر آن است که تحت تأثیر احساسات باشید تا یک وظیفهگرای بیرحم. شیلر انسان بربر را شبیه هنرمندی مکانیکی تصویر کرده که برای رسیدن به هدف تردیدی در بهکارگرفتن زور در شکلدادن به مصالحش ندارد؛ زیرا «طبیعتی که با آن درگیر است، اصلا درخور توجه نیست». این رفتار انسان بربر است؛ اما انسان وحشی چه میکند؟ او هم در واقع بیش از هنرمند مکانیکی برای مصالح خود احترام قائل نیست، ولی سعی دارد دیده ناظر را به واسطه نوعی نرمشپذیری بفریبد. شیلر با توضیح این موضوع یادآور شده اصرار بر تمایل، غریزه و احساس انسان، او را از یک سو تبدیل به انسانی وحشی خواهد کرد که اصول را نادیده میگیرد و از سویی دیگر تعصب بر اصول و نادیدهگرفتن احساس و ذهنیت انسانها، او را انسانی بربر خواهد کرد. راه سومی که شیلر در میان آورده، شیوه انسان فرهیخته است. شیوه انسان فرهیخته در نظام فکری شیلر این است که بتواند بر خودکامگی مهار زند. انسان فرهیخته نه تمایل، غریزه و احساسات خود را نادیده میگیرد و نه تکلیف، عقل و اخلاق را.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.