انقلابی در فیلمهای مستند
عبدالرضا ناصرمقدسی. متخصص مغز و اعصاب
سینما نگاه به علم را به میزان درخورتوجهی متحول کرده است. شاید هیچ هنری تا این اندازه در علم و نگاه ما به بنیادهای جهان تأثیرگذار نبوده؛ اما به گمانم این تأثیرات بهدرستی مورد تحلیل قرار نگرفته است. بسیار مهم است که این تأثیرات طبقهبندی شده و امکانات سینما در اختیار محققان و دانشمندان قرار گیرد. سینما با امکاناتی که در دست دارد، میتواند از زاویههای متفاوتی به یافتههای علمی ما بنگرد، بدون آنکه در آن دخالتی کند. اما نفس ورود سینما با تواناییهایی که دارد، میتواند رویکرد جدیدی به اصل موضوع داشته باشد. اینها همه نهتنها به تکنیکهای سینمایی مرتبط است، بلکه نگاه هنری میتواند نحوه برخورد با یک موضوع علمی را متحول کند. برای مثال، یک فرمول مشهور در فیزیک یعنی E=MC2 را در نظر بگیرید؛ در حالت عادی این فرمول حقیقتی ژرف درباره جهان را بیان میکند؛ اینکه ماده و انرژی قابل تبدیل به یکدیگر هستند. «آلبرت اینشتین» با مطرحکردن این فرمول در نظریه نسبیت خاص خود، انقلابی بزرگ در علم به وجود آورد. بااینحال، نگاه علمی در همینجا متوقف میشود، مابقی اگرچه پیشرفتهای بزرگی است، اما همه چیز در بستر علمی اتفاق میافتد. این فرمول در مباحث علمی پیش میرود و پایهای محکم برای درک و نظریههای جدید در علم فیزیک میشود. اما سینما میتواند بدون اینکه از نظر معرفتی تغییر یا تشکیکی در این فرمول ایجاد کند، آن را به صورتی بهتر در معرض دید دانشمندان قرار دهد. در واقع سینما میتواند این فرمول زمخت و غیر قابل درک E=MC2 را به تصویر بکشد. میتواند نشان دهد که چگونه ماده و انرژی به یکدیگر تبدیل میشوند. اینکه مفهومی انتزاعی را بصری کنیم، انقلابی بزرگ در چگونگی درک ما از جهان خواهد بود. مثلا نشان دهیم چگونه تغییرات در سطوح الکترونی ماده میتواند از حجم آن کاسته و به جایش انرژی تولید شود. البته کاملا مشخص است که تا چه میزان تصویرکشیدن آنچه در عالم واقع اتفاق میافتد، سخت و مشکلساز است، اما تخیل را بهشدت تحریک میکند. ذهن وارد فضای ابری الکترونها میشود، فوتونها را دنبال میکند و نوسانات انرژی و ماده را در کل جهان میبیند. بیشک درکی که اینگونه نصیب انسان میشود از درک انتزاعی روی کاغذ بسیار متفاوت است. همانطور که در یادداشت قبلی گفته شد، سینما انقلابی بصری در برخورد ما با جهان به وجود آورد. اگر تا پیش از این درک ما از جهان بر پایه زبان و زبانورزی بود، سینما با گردشی دوباره و البته این بار با امکانات و دیدگاهی جدید، رویکرد شناختی نسبت به مقوله تصویر را احیا کرد و با این انقلاب بصری، نحوه نگرش و تجربه ما از جهان را تغییر داد. حتی اگر نگوییم که درک و تجربه علمی مقولهای کاملا زبانی است، اما باید بپذیریم که علم سعی دارد از طریق نشانهشناسی زبانی، مفاهیم خود را بیان کند. بیان ایدهها به صورت تصویری میتواند بهشدت بر یادگیری و از آن بالاتر در نحوه درک ما از آن موضوع و کشف جنبههای مختلف آن مؤثر باشد. حالا سینما توانسته با تمام تواناییهایی که در دست دارد، این امکان را به ما ارائه دهد که مفاهیم علمی را بهجای زبانی به صورت بصری ارائه دهیم. چنین امکانی پیش از این مقدور نبود و تنها میتوانست به یکسری شکل و نمودار و نقاشی محدود باشد. اما سینما نهتنها صدا، نور و حرکت را نیز وارد این مجموعه کرد، بلکه در عین حال با بهرهبرداری از جلوههای ویژه و فناوری توانسته بسیار دقیقتر و از زوایای بیشتری موضوع را به تصویر بکشد. میتواند نگاه و چشمهای ما را درون مطلب برده و یک فرمول انتزاعی را به تصویر کشیده و به ما دیدی کاملا تازه نسبت به موضوع بدهد. نکته مهم اینجاست که نباید فکر کنیم با این روش فقط موضوعی علمی به شکلی دیگر بیان میشود. تغییر در شیوه بیان میتواند حتی محتوای علمی موضوع را هم تحت تأثیر قرار داده و چهبسا پایههای علمی موضوع را نیز متحول کند. بسیاری از مستندهای علمیای که ساخته میشوند به این نکته توجه ندارند. اما استفاده از سینما برای بیان یک واقعیت علمی، عملا این مستندها را به سمت چنین برداشتهایی سوق میدهد. برای نمونه میتوان به مستند «ناشناختهترینها» محصول 2018 اشاره کرد. مستندی که به جستوجوی 9 دانشمند درباره مهمترین سؤالات بشری میپردازد. این دانشمندان هریک حوزهای متفاوت را بررسی میکند. در این مستند ما از میکروبها و ریشههای حیات شروع به حرکت میکنیم، به کهکشانها و ستارگان و ماده تاریک میپردازیم و حتی به عمق اقیانوسها میرویم و این پیچیدگی را با یک روانشناس در درک آگاهی پی میگیریم. اما همه اینها با اینکه در مورد رشتههای متفاوتی تحقیق و فعالیت میکنند، حلقه متصلبهمی را تشکیل میدهند که حول ندانستههای این جهان تشکیل شده است؛ حلقهای که کانونهای معرفتی مختلف را به هم متصل میکند. با اینکه این رشتهها و موضوعاتی که به آن میپردازند، فاصله زیادی از یکدیگر دارند، اما ساختار فیلم به صورتی است که این کانونهای مختلف و موضوعات متفاوت را در کنار هم گرد میآورد. اینگونه ماده تاریک با آغاز حیات پیوند خورده و همه در شکلگیری هوشیاری دخیل میشوند. تمام آنچه از هم جدا مینمایانند، حالا در شکلی که این مستند دنبال میکند، در عرض هم قرار میگیرند. شاید هیچ چیزی به جز سینما امکان ایجاد چنین سلسلهای از موارد را نداشته است. اگر به تصویری که این مستند از مقولات فوق که مهمترین عناصر شکلدهنده ما بهعنوان یک انسان هستند، نشان ميدهد، توجه کنیم، میتوانیم ارتباط آنها را بهتر درک کنیم. قوانین جهان در شکلی هندسی بیش از آن چیزی که تصور کنیم به یکدیگر وابسته هستند. بدون ماده تاریک، بدون ستارگان و کهکشانها، بدون میکروبها و بدون فعلوانفعالات اعماق اقیانوسها، هیچگاه جانداری به نام انسان شکل نمیگرفت و هیچگاه آگاهی تکوین نمییافت. مشکل اینجاست که کنار هم قراردادن تمام این مفاهیم خیلی سخت است؛ کاری که به نظر میرسد باید از این به بعد به رسالت سینما تبدیل شود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.