|

والدین کمال‌گرا و فرزندان آسیب‌پذیر

فاطمه مژده

مدت‌هاست در مدارس و مراکز آموزشی والدین کمال‌گرا را مشاهده می‌‌کنیم. والدینی که زندگی زیست‌نشده، بار آموزشی تکامل‌نیافته و ذهن رشدنیافته و نابالغ خود را در فرزندان‌شان جست‌وجو می‌کنند. والدینی که جبران موفقیت‌های به‌دست‌نیامده و تجربه‌های شیرین موفقیت را در فرزندان کنکاش می‌کنند. والدینی که با نظارت و کنترل بیش از اندازه درواقع فردیت نوجوانان را زیر سؤال می‌برند. پیش از آنکه تلاش کنیم فرزندان‌مان را تغییر دهیم، کافی است به ‌خاطر آوریم که خودمان هم چقدر سخت تغییر می‌کردیم. به فرزندان‌مان بیاموزیم که هیچ‌کس بدون نقص نیست. به ‌خاطر همین است که درک‌کردن همدیگر بسیار مهم است. بسیاری از والدین آرزوهای خودشان را برای فرزندان‌شان برنامه‌ریزی می‌کنند. کودکان و نوجوانانی که والدین کمال‌گرا دارند، در معرض هراس از اشتباه‌کردن، هراس از مورد قضاوت قرار‌گرفتن و بی‌اعتمادی به خویشتن هستند. این والدین نمی‌توانند فرزندان خود را بی‌قید‌و‌شرط بپذیرند تا فرزندان از این رهگذر احساس امنیت کنند و به پیشرفت دست یابند. والدین کمال‌گرا و سخت‌گیر والدینی هستند که بر موفقیت فرزندان خود تأکید بسیار دارند. آنها وقت و انرژی زیادی صرف زندگی فرزندشان می‌کنند. هر چقدر هم سعی می‌کنند بی‌نقص باشند، گویی هنوز کافی نیستند. فکر می‌کنند برای دوست‌داشتنی‌بودن باید کامل و بی‌نقص باشند. کماکان در آن طرف موضوع دیگری وجود دارد که بعضی از والدین با رهایی بیش از حد، فرزندانی با آشفتگی و سردرگمی را تربیت می‌کنند؛ فرزندانی که منتظر نشان‌دادن مسیر از سوی والدین خود هستند. برای والد خوب بودن به‌ویژه در دوره نوجوانی که در این دوره نوجوان به بلوغ کامل فکری نرسیده است، ما نیاز داریم نه بیش از حد رهایی و نه توقعات و سختگیری‌های شدید اعمال کنیم. به‌عنوان پدر یا مادر بعد از نشان‌دادن و شفاف‌كردن مسیر باید حق انتخاب را تا حدودی به نوجوان واگذار کرد. در خانواده‌هایی که به هر دلیلی از فضای سرد خانوادگی گرفته تا کمال‌گرایی و نیز دیگر عواملی مانند افراط‌‌گری، وسواس، خشونت، سختگیری، به‌هم‌ریختگی نقش‌ها، بی‌سوادی، فقر و اختلال والدین یا به هر دلیل قابل تصور دیگری که فرصت اشتباه‌کردن و اعتراف و بروز و بیان بدون ترس و اضطراب اشتباه را در فرزندان محدود می‌کنند، درواقع فرصت یادگیری بر اثر اشتباه و کمک عاطفی و شناختی و عملی به آنها را برای بازسازی می‌گیرند. ممکن است دو حالت پیش بیاید: این فرزند در کودکی ابتدا سازوکار فرافکنی را بروز می‌دهد «تقصیر من نبود» و سپس با رشد توانایی‌های مغزی و شناختی شروع به دروغ، ریاکاری، فریب، نفاق و رفتارهای زیرزمینی می‌کند تا هم دیگران را راضی کند و هم به اهدافش برسد. اگر چنین قدرتی نداشته باشد، دچار اضطراب یا افسردگی یا پرخاشگری یا فراری‌بودن از محیط خانه می‌شود. در بزرگسالی نیز خودرأی خواهد بود و هیچ ‌وقت مسئولیت خطاهای خود را نمی‌پذیرد. همیشه طلبکار و حق‌به‌جانب خواهد بود و تلاش برای جبران اشتباه نخواهد کرد. حالا هم فرقی ندارد که یک اشتباه فردی کند یا در مقام یک قانون‌گذار یا مدیر اجرائی اشتباه کند که جمعي انسان دیگر قربانی این خودرأیی و خطای او شوند. درواقع رشد یک کشور از درون خانواده آغاز می‌شود. حتی شیوه مواجهه والدین با گریه‌های نوزاد یا نحوه واکنش‌شان به خرابکاری‌های کوچک و بزرگ، نه‌تنها برای آینده آنها، بلکه برای آینده یک کشور نیز اثرگذار است. حکایت خشت اول است و دیوار کجی که تا ثریا می‌رود. خیلی از ما والدگری خوبی را تجربه نکرده‌ایم. پدران ما پرواز را بلد نبودند که ما بخواهیم بال‌گشودن را از آنها بیاموزیم. مادران ما خود نمی‌دانستند که تأثیر حرف‌ها و نصیحت‌های‌شان در مسیر زندگی ما چه تغییرات درخور‌توجهی را ایجاد می‌کند؛ تک‌تک آن حرف‌ها و جهت‌دادن‌ها و نصیحت‌ها ما را لحظه‌ای در طول زندگی رها نمی‌کند. در والدگری نامناسب انتقادها، تحقیرها، سرکوب‌ها و مقایسه‌ها همگی نقابی می‌شوند که ما خود واقعی‌مان را گم کنیم. علایق و خواسته‌های‌مان گم شوند. از زوایه‌ای دیگر والدین ما نیز والدگری خوبی را تجربه نکرده‌اند و این چرخه والدگری نامناسب گاهی از نسلی به نسل‌های دیگر منتقل می‌شود و تنها خودآگاهی است که می‌تواند این چرخه معیوب را از حرکت نگه دارد. بال‌های ما زمانی گشوده می‌شود که آنها را در خود جست‌وجو کنیم، طلب کنیم، لمس، ترمیم و احیا کنیم. درواقع ابتدا باید خود والد خوب خود باشیم و از کودک آسیب‌دیده درون خود حمایت و مراقبت کنیم. تنها «مَنِ» سالم است که می‌تواند روزی والد خوبی باشد و نسلی از امید و توسعه را بر جای بگذارد. و چه زیبا گفت استاد عزیز کشورمان «محسن رنانی»: توسعه از خانه شروع می‌شود، نه از کارخانه. خانواده اولین نهاد برای تولید انسان است که انسان خود محور اصلی توسعه است. ازآنجاکه برای توسعه به انسان سالم نیازمندیم؛ بنابراین باید اولین نهاد تولید انسان برای ما اهمیت وافری داشته باشد. ماحصل والد سالم، فرزند سالم است و این انسان سالم در اجتماع و کشور نقش سالم و تأثیرگذاري از خود به جای می‌گذارد. متخصصان و درمانگران حوزه خانواده بر این باورند که خانواده مانند یک سیستم متعادل است که اعضای آن همواره در تأثیر و تأثری متقابل‌اند و شخصیت کودکان عموما در بافت خانواده قوام می‌یابد. آثار الگوهای تعاملی و رابطه والد-کودک تا سال‌های دور بزرگسالی ما نقش می‌بندد. اگر بتوانیم این مسیر را درست و صحیح طی کنیم، ماحصل آن خانواده‌هایی سالم خواهد بود. نکته بسیار مهم دیگر در تولید خانواده‌های سالم مادران سالم هستند. مادران به سبب کمیت و کیفیت ویژه رابطه‌ای که با فرزند خویش دارند، به ‌زعم بیشتر روان‌شناسان تکاملی و خانواده، بیشترین تأثیر را بر شکل‌دهی شخصیت فرزند خویش دارند. غالب خصیصه‌ها و عادت‌های رفتاری و طرح‌واره‌های سالم و ناسالم کودک امضای شخصیت و تأثیرات مادر را دارد. این موضوع نشان‌دهنده اهمیت مادران در تولید انسان سالم، جامعه سالم و کشور سالم است. پذیرش زن‌بودن و اهمیت به دختران از موضوعات پراهمیت در جامعه ماست. هنوز هم در فرهنگ ما هویت جنسیتی دختران چندان پذیرفته نیست. دختران سالم امروز ما، با هویت جنسیتی پذیرفته و نقش‌آموز صحیح، مادران سالم فردا خواهند بود که در بستر این مادر سالم ما انسان‌های سالم را وارد جامعه خواهیم کرد. اگر بخواهیم بدانیم کشوری توسعه می‌یابد یا نه، به سراغ صنایع و کارخانه‌های آن کشور نباید رفت. اینها را به‌راحتی می‌توان خرید یا کپی کرد. می‌توان نفت را فروخت یا همه آن را وارد کرد. برای اینکه توسعه را در آینده کشوری پیش‌بینی کنیم، باید سراغ دبستان‌ها و خانواده‌ها رفت. اگر امروز فرزندانی پرسشگر، خلاق، صبور، نظم‌پذیر، خطرپذیر، اهل گفت‌وگو و تعامل و برخوردار از روحیه جمعی تربیت کنیم، باید مطمئن باشیم کشور در چند‌‌قدمی توسعه پایدار و گسترده است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.