کرونا و چالشهای انرژیهای تجدیدپذیر و تجدیدناپذیر
مهدی زارع. استاد پژوهشگاه بینالمللی زلزلهشناسی و مهندسی زلزله-عضو وابسته فرهنگستان علوم
پس از همهگیری کرونا و تعطیلی بسیاری از مشاغل در سراسر جهان، تقاضا و تولید برق کاهش یافت. چین، جایی که برای اولینبار کرونا در آن آغاز شد، بزرگترین مصرفکننده برق در جهان است. در این کشور میزان تولید برق از کارخانهها به میزان درخورتوجهی کاهش یافت؛ زیرا بسیاری از کارکنان صنعت برق قادر به حضور در محل کار خود نبودند. در اروپا مصرف برق کاهش یافت. در ایتالیا، اسپانیا و انگلیس با تعطیلی رستورانها، دفترهای کار و کارخانهها و اجرای فاصلهگذاری اجتماعی بهطور متوسط ۱۰ درصد کاهش مصرف انرژی تجربه شد. منابع الكتریكی مبتنی بر سوخت فسیلی زغالسنگ که معمولا یکی از ارزانترین گزینههاست، در برابر گزینههای ارزان گاز طبیعی، به گرانترین سوخت جهان تبدیل شده است. درعینحال منابع انرژی تجدیدپذیر افزایش غیرمنتظرهای داشتهاند. حدود ۴۰ درصد از برق تولیدشده در انگلیس در مارس ۲۰۲۰ از مزارع بادی و تقریبا ۲۵ درصد از انرژی خورشیدی تأمین شد. این شرایط باعث شد که انرژی تجدیدپذیر بیشتر تولید شود. کاهش اخیر تقاضای برق باعث انتقال سریع برخی از سیستمهای انرژی در ۱۰ سال آینده به سمت مصرف انرژی تجدیدپذیر خواهد شد و انرژیهای بادی و خورشیدی جایگاهی فوقالعاده مییابند. در غیر این صورت و بدون تغییرات اخیر، چنین سرمایهگذاریای در انرژیهای تجدیدپذیر غیرممکن به نظر میرسید. افزایش مصرف انرژیهای تجدیدپذیر حتی میتواند به برخی از کشورها کمک کند تا دریابند که چگونه با چالشهای تولید انرژیهای تجدیدپذیر مقابله کنند؛ مثلا با افت نیروی ناشی از غروب خورشید یا کاهش باد شدید. این نوسانهای تولید انرژی پاک، چالش مهمی برای تولیدکنندگان و تأمینکنندگان انرژی بوده است؛ مدیریت هوشمندانه انرژی با خاموشکردن صفحات خورشیدی در ظهر، زمانی که تولید برق بیش از حد معمول است و کاهش سرعت باد با کاهش تقاضا در شب، امکانپذیر است. این یافتههای جدید همچنین باعث شده منابع قابل اعتماد و اغلب نادیده گرفتهشده از انرژی سبز با همان درجه اهمیت نیروگاه برقآبی مورد توجه باشند. تأمین مداوم انرژی در شرایط استثنائی مانند همهگیری کرونا بیشتر مورد توجه است؛ چراکه نوسان در تأمین انرژی میتواند زندگی و اشتغال را در معرض خطر بیشتری قرار دهد. بیماری همهگیر کرونا مانع رشد اقتصادی در جهان است و هر کشوری طبق تواناییها و نیازهای خود با اثرهای آن مقابله میکند. ما باید هر تلاش دولت خود را در جهت خروج از رشد منفی با تأکید بر توسعه پایدار، حتی بیشتر از كشورهای پیشرفته، تحسین كنیم. در ایتالیا ۲۰ درصد کاهش در تقاضای برق در سال ۲۰۲۰ رخ داد. در هند، تقاضای برق ۲۵ تا ۳۰ درصد کاهش یافته است. این کاهش تقاضا با ایجاد ضرر مالی بر شرکتهای توزیعکننده برق فشار وارد کرده است. اثر فوری همهگیری کرونا در بعضی موارد با افت سرمایهگذاریها و کندشدن گسترش فناوریهای کلیدی انرژی پاک همراه بوده است. پیش از بحران، پیشرفت در زمینه فناوریهای انرژی پاک امیدوارکننده بود، اما یک ارزیابی پیشرفت انرژی پاک نشان میدهد فقط شش مورد از ۴۶ فناوری دستیابی به اهداف توسعه پایدار بلندمدت در سال ۲۰۱۹ «در مسیر درست» بودند. در نتیجه اختلالات عمدهای در سفر، تجارت و فعالیتهای اقتصادی با این همهگیری ایجاد شده است. البته با کاهش فعالیتهای صنعتی، انتشار کربن کاهش یافت، اما این دلیل نمیشود که جشن بگیریم؛ زیرا این بحران بینالمللی کووید-۱۹ در سلامت، آسیبهای اقتصادی گستردهای ایجاد کرده است. آنچه بعدا اتفاق میافتد، برای آینده انرژی ما بسیار مهم است. بازگشت آلایندهها که با سرعتگرفتن فعالیتهای صنعتی پس از بحران مالی جهانی ۲۰۰۸ به وجود آمد، دولتها را ملزم به پیشگامی در پیگیری کاهش ساختاری تولید گازهای گلخانهای کرد. این کار از طریق سیاستهای هوشمندانه، پایدار و جاهطلبانه برای تسریع در راهحلهای انرژی پاک انجام شد. دادهها درباره چگونگی اثر بحران کووید-۱۹ بر تولید انرژی پاک، روندهای نوظهور را نشان میدهد. آژانس بینالمللی انرژی نشان داد که مقابله با چالش تغییرات اقلیمی در جهان و تسریع در انتقال انرژیهای پاک نیازمند ائتلاف بزرگی است که شامل همه گروههایی باشد که واقعا به کاهش انتشار گازهای گلخانهای متعهد هستند. این ائتلاف نیاز دارد تا دولتها، صنعت، سرمایهگذاران و جامعه مدنی را در بر بگیرند تا ایدههای ابتکاری و بهترین روشها را در اختیار یکدیگر بگذارند و جاهطلبی بیشتری را به یکدیگر القا کنند. بیماری همهگیری کووید-۱۹ با افت سرمایهگذاریها و تهدید به کندشدن گسترش فناوریهای کلیدی انرژی پاک همراه شد. برای توسعه انرژیهای تجدیدپذیر، تأمین اعتبار پروژههای جدید حیاتی است. از فوریه تا اواسط ماه می سال ۲۰۲۰ (بهمن ۹۸ تا اردیبهشت ۹۹)، تقریبا صد کشور و استان -بهطور عمده در اروپا، آسیا و آمریکای شمالی- اقدامات کامل قرنطینه را برای مهار همهگیری اجرا کردند؛ درحالیکه قرنطینه جزئی در صد کشور دیگر اعمال شد. قرنطینهشدن بهطورکلی از چهار تا 10 هفته به طول انجامید و از نیمه دوم آوریل بهتدریج برداشته شد. گسترش عفونتهای جدید در ماه آوریل و می در جهان کاهش یافت. بااینحال، این مقررات ایمنی و محدودیتهای اجتماعی، زنجیرههای تأمین انرژی را مختل کرده و ساخت تأسیسات انرژیهای تجدیدپذیر -بهویژه بادی و خورشیدی- را در بازارهای اصلی به تأخیر انداخت. از اواسط ماه می ۲۰۲۰، پروژههای ساختمانی مبتنی بر منابع تجدیدپذیر، با تأمین تجهیزات لازم و بودجه در بسیاری از کشورها تقریبا به وضع عادی رسید؛ زیرا تولیدکنندگان پروژه عملکرد خود را تغییر دادند تا با فاصلهگذاری اجتماعی مداوم سازگار شوند. گسترش ظرفیتهای تولید انرژی تجدیدپذیر پس از رفع محدودیتهای شدید کرونایی با «حالت عادی جدید» سازگار شد، اما عدم قطعیتهای جدید در راه است. افزودن ظرفیت جهانی برق تجدیدپذیر جهانی در نیمه اول سال ۲۰۲۰ بیش از ۱۱ درصد کمتر از ششماهه اول سال ۲۰۱۹ بود؛ توسعهدهندگان تخمین زدهاند انرژی خورشیدی ۱۷ درصد کمتر از سال گذشته و گسترش انرژی باد تقریبا هشت درصد کمتر بود. برعکس، افزایش ظرفیتهای برقآبی در نیمه اول سال ۲۰۲۰ بیشتر به دلیل راهاندازی پروژههای بزرگ در جمهوری خلق چین افزایش یافت. اثر قرنطینه و محدودیتها در هر کشور و فناوریها نیز متفاوت بود. دادههای اولیه نشان میدهد در اکثر کشورها توسعهدهندگان انرژیهای تجدیدپذیر نهتنها تولید را متوقف نکردند، بلکه با کاهش محدودیتها برای جبران تأخیرها، فعالیتهای خود را تسریع بخشیدند. در اروپا اگرچه افزودن ظرفیتهای جدید انرژی تجدیدپذیر در نیمه اول سال ۲۰۲۰ نسبت به سال ۲۰۱۹ کمتر بود، اما در سهماهه دوم با اعمال قرنطینه و محدودیتها، با سرعت بیشتری این ظرفیتها بیشتر شد. آلمان هنگام ورود بیماری همهگیر کرونا در کشور، در نصب صفحههای خورشیدی کندی نشان داد، اما بهبود در ماه می و ژوئن (اردیبهشت و خرداد ۹۹) بسیار امیدوارکننده بود و در همان بازه زمانی از نصب ۲۰۱۹ پیشی گرفت. همچنین در ایتالیا پس از کاهش ۹۰درصدی از ماه فوریه تا آوریل ۲۰۲۰ (بهمن ۹۸ تا فروردین ۹۹)، ظرفیت تولید انرژی پاک در سطح قبل از همهگیری کرونا دوباره بهبود یافت و در هلند سرعت نصب پنلهای ترکیبی باد و خورشید در ماههای مارس و آوریل ۲۰۲۰ (اسفند ۹۸ و فروردین ۹۹) کاهش یافت، اما در ماه ژوئن (خرداد ۹۹) دوباره بهبود یافت. در نیمه اول سال ۲۰۲۰، ۱۳ کشور تقریبا ۵۰ گیگاوات ظرفیت تجدیدپذیر جدید برای بهرهبرداری از ۲۰۲۱ تا ۲۰۲۴ ایجاد کردند. حراج ملی صفحههای خورشیدی چین در ژوئن ۲۰۲۰، ۲۵ گیگاوات جایزه گرفت و این روندی رو به رشد در جهان را نشان میدهد. با وجود کاهش شدید فعالیتهای ساختمانی، هند ۱۱٫۳ گیگاوات انرژی خورشیدی و تقریبا یک گیگاوات ظرفیت باد را در حراجهای کشوری و ایالتی ارائه کرد و روند نزولی را که از نیمه دوم سال ۲۰۱۹ آغاز شده بود، معکوس کرد. در اروپا، آلمان، فرانسه، ایتالیا و پرتغال هریک مزایده صفحههای خورشیدی را از ژانویه تا ژوئن ۲۰۲۰ به پایان رساندند. یونان، هلند و ایرلند نیز حراجهایی برگزار کردند که البته با تأخیرهای زیاد به دلیل کووید-۱۹ همراه بود. در آمریکای لاتین، رکورد چهار گیگاوات ظرفیت در سال ۲۰۱۹، عمدتا از طریق مناقصات در کلمبیا، برزیل و آرژانتین عرضه شد. با این وجود، در سال ۲۰۲۰، همهگیری کرونا باعث شد کشورهایی مانند برزیل، آرژانتین و شیلی مزایدههای برنامهریزیشده را به تعویق بیندازند، در نتیجه در نیمه اول سال ۲۰۲۰ این منطقه هیچ ظرفیت انرژی تجدیدپذیر جدیدی ارائه نکرد. از زمان شروع شیوع همهگیری ویروس کرونا، انرژیهای تجدیدپذیر سهم رکوردی از تولید برق جهانی را به خود اختصاص دادهاند که نشان میدهد تولید و انتقال انرژیهای پاک و به دور از سوختهای فسیلی آلوده میتواند در سالهای آینده تسریع شود. مدافعان انرژی سنتی مدتها استدلال میکردند که نمیتوان به منابع پاک انرژی، مانند مزارع خورشیدی و بادی که به آبوهوای متغیر بستگی دارند، اطمینان کرد؛ چراکه تأمینکنندههای انرژی باید بتوانند برق مداوم را برای شبکههای ملی تأمین کنند که بهطور همزمان با تولیدکنندههای قابل اعتماد زغالسنگ و گاز کار میکنند. اما امروزه انرژی تجدیدپذیر بیشتر قابل اعتماد شده و به گفته كارشناسان بیش از نیمی از تولید را در برخی از كشورهای اروپایی به خود اختصاص داده است؛ درحالیكه اپراتورهای شبکه ثابت كردهاند كه میتوانند با موفقیت، میزانهای بیشتری از نوسانات جریان انرژی را مدیریت كنند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.