فراتر از رعیت
کامران فریدونی : شاید شما هم تجربه من را داشتهاید که در اتوبوس و تاکسی، در صف و اتاق انتظار دکتر یا... فردی را دیدهاید که تحتفشار ناملایمات میغرد و اعتراض میکند که: «مگه این مملکت صاحاب نداره؟». البته میدانیم که او بیشتر قصد اعتراض دارد تا یافتن پاسخ؛ اما این شیوه اعتراض نشاندهنده عمق این باور است که این مملکت صاحبی باید داشته باشد و قطعا او خودش را صاحب و مالک آن نمیداند. او هنوز خود را رعیتی میپندارد که روی زمین اربابی کار میکند و حالا در گرفتاری پیشآمده ارباب است که باید به داد او برسد. همه میدانیم که ظاهرا چندین دهه است که نه اربابی در کار است و نه رعیتی؛ اما انگار هنوز ریشه تفکر ارباب - رعیتی در جانمان ریشه دارد. این باور گاهی از ناخودآگاهمان بیرون میزند و بر زبانمان جاری میشود و شگفتزدهمان میکند. وقتی ما خودمان را رعیت بدانیم، کسانی نیز هستند که با همان باور قدیمی خود را وارث اربابان بدانند. تابعیت رابطهای سیاسی، حقوقی و معنوی است که فردی را با دولتی پیوند میدهد. حقوق و وظایف هر شهروند بر پایه همین رابطه مشخص میشود. در ماده ۹۷۶ قانون مدنی ایران به زبان ساده آمده است تابعیت ایرانی به افرادی که شرطهای زیر را داشته باشند، داده میشود: ۱- همه افراد ساکن در ایران بهجز کسانی که شهروند کشور دیگری هستند. ۲- کسانی که از پدر ایرانی چه در ایران و چه در خارج از ایران زاده شدهاند. ۳- کسانی که در ایران زاده شده باشند، حتی اگر پدر و مادر آنها ناشناخته باشند. ۴- کسانی که در ایران از پدر و مادر خارجی که یکی از آنها در ایران متولد شده به وجود آمده باشند. ۵- کسانی که در ایران از پدری که خارجی است، متولد شدهاند و پس از رسیدن به 18سالگی یک سال در ایران اقامت کرده باشند. ۶- هر زن تبعه غیرایرانی که با شوهر ایرانی ازدواج کرده باشد. ۷- هر تبعه خارجی که تابعیت ایرانی را به دست آورده است. بر اساس مصوبهای جدید فرزندانی که از مادر ایرانی زاده شدهاند نیز میتوانند تابعیت ایرانی را به دست آورند. بر پایه منشور حقوق شهروندی ایران که در ۲۹ آذر ۱۳۹۵ به امضای رئیسجمهور رسید، تبعه ایران دارای حقهایی هستند. سرفصل این حقوق به این شرح است: حق حیات، سلامت و کیفیت زندگی، حق کرامت و برابری انسانی، حق آزادی و امنیت شهروندی، حق مشارکت در تعیین سرنوشت، حق اداره شایسته و حسن تدبیر، حق آزادی اندیشه و بیان، حق دسترسی به اطلاعات، حق دسترسی به فضای مجازی، حق حریم خصوصی، حق تشکل، تجمع و راهپیمایی، حق تابعیت، اقامت و آزادی رفتوآمد، حق تشکیل و برخورداری از خانواده، حق برخورداری از دادخواهی عادلانه، حق اقتصاد شفاف و رقابتی، حق مسکن، حق مالکیت، حق اشتغال و کار شایسته، حق رفاه و تأمین اجتماعی، حق دسترسی و مشارکت فرهنگی، حق آموزش و پژوهش، حق محیطزیست سالم و توسعه پایدار، حق صلح، امنیت و اقتدار ملی. با تمام این اوصاف و با استناد به هرآنچه در بالا آوردم، من ایران را ملک پدریام میدانم و البته میدانم این ملک مشاع است و وارثان و مالکان دیگری هم دارد. همچنین میدانم برای نگهداری آن و استفاده از حقوق این ارثیه، لازم است وظایف خود را نیز انجام دهم. این ارثیه از آن همه ایرانیان با همه تنوع و گونهگونی آنهاست و میخواهم دوباره تأکید کنم که این ارثیه شامل جنبههای غیرمادی نیز میشود، مانند حق کرامت، برابری، امنیت، آزادی اندیشه و بیان، دسترسی به اطلاعات، حریم خصوصی، تعیین سرنوشت و همه آنچه در بالا آمده است. کاملا روشن است که همه شهروندان برابرند و هرکس از این ارثیه تنها یک سهم دارد و ارزش آن سهام نیز با دیگر سهامداران مساوی است؛ ربطی هم به جنسیت، وزن، قد، باور، رنگ چشم، مو، پوست، زبان یا هر تفاوت دیگر ندارد. همه ایرانیان در این سهم و وظیفه برابرند؛ اما ظاهرا اینها تنها روی کاغذ خوش نشستهاند و آنچه در زندگی روزمرهمان میبینیم چیز دیگری است. بهقول قدیمیها: آفتابه لگن صد دست، شام و ناهار هیچی! چرا؟ چون عدهای اینگونه فکر نمیکنند، برخی احساس تعلق ندارند، برخی تصور میکنند خونشان سرختر است، برخی دیگر انگار برایشان غنیمتی است که در نبرد به چنگ آوردهاند، برخی برای خود از چندین گرفته تا هزاران و میلیونها سهم قائلاند چون خودشان را باحالتر، بهتر، خوبتر، محقتر و... میدانند. وقتی چنین است یا باید دم فروبندیم، کناری بایستیم و نظاره یا مصالحه کنیم. اما میشود تلاش کنیم هم وظیفه خود را ادا کنیم و هم سهم خود را بستانیم. به ما نیاموختهاند که وظیفهای نیز داریم. به همین دلیل بدون عاقبتاندیشی همهاش میطلبیم اما وقت انجام وظیفه غایبیم. اگر کسی به سن عقل نرسیده باید یک سرپرست برای نگهداری اموالش داشته باشد؛ اما در مورد بقیه هیچکس نمیتواند خود را داناتر و صاحب سهمتر بداند. آدم عاقل و بالغ لازم است بداند هم حق دارد و هم وظیفهای که باید ادا کند، وکیل هم نیاز ندارد. نکته بسیار مهم دیگر اینکه چنانچه پیش از ما پدران و مادرانمان مالکان این مُلک بودهاند، در آینده نیز فرزندانمان مالکان آن خواهند بود. آیا با این رویه پس از ما میگویند خدا بیامرزدش یا...؟ ریشه باور ارباب - رعیتی را باید بخشکانیم و بذر حق - وظیفه را جای آن بکاریم. طلب سهم از ارثیه پدری (حق) و انجام وظیفه اجتماعی را باید آموزش داد. چه جایی بهتر از مدرسه برای آموزشدادن این واجبات. این درسها نیز مانند دیگر درسهای زندگی آموختنی هستند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.