|

نگاهی به موسیقی 20

حمید فرید: موسیقی هر قوم آینه‌ای است از روحیات و احساسات مردم آن قوم که نشانی از تمدن دارند. همان نواهایی که ریشه‌ای کهن در میان مردم آن خطه دارد. از این روی، روحیات، ذوق و قریحه هر قوم با قومی دیگر متفاوت است. خراسان (که امروزه به سه استان خراسان رضوی، شمالی و جنوبی تقسیم شده است) از دیرباز مهد تمدن، فرهنگ و هنر بوده است؛ سرزمینی که دورانی در آن ساتراپ‌های پارتی و سکاها زندگی می‌کردند و از اسکندر مقدونی تا انقلاب اشکیون، اشکانیان، هخامنشیان و بسیاری تاریخ‌های دیگر را هم به خود دیده و به یقین در این میان حرم مطهر رضوی نیز جایگاه یکتایی به این ناحیه داده است. تمام این اتفاقات تاریخی به اندازه کافی تأثیر خود را در تشکیل سرزمینی با چندین و چند نوع فرهنگ مختلف داشته است. تاریخ و سازندگان این نوع موسیقی برای ما ناشناخته است، از طرفی هم انتقال نسل به نسل و سینه به سینه این هنر در غنای آن بی‌تأثیر نبوده است. در گذشته خوانندگان موسیقی مقامی خراسان عمدتا کشاورز بوده‌اند و محتوای نواهایشان شامل داستان‌های تفصیلی، شکایت درباره مظلوم، حالات عرفانی و داستان بین عاشق و معشوق بوده ‌است. خراسان دارای اقلیمی گسترده است و موسیقی منطقه به منطقه آن با وجود مشترکات، تفاوت‌هایی (حتی در نحوه نواختن یک نوع ساز) با هم دارند. این تنوع و رنگارنگی موسیقایی شامل باورها، آیین‌ها و رسوم این خطه است. موسیقی‌ای که برخی از مناطق‌ آن در فهرست میراث معنوی یونسکو به ثبت رسیده است. موسیقی شمال خراسان را می‌توان به چهار بخش کرمانجی، ترکی، ترکمنی و فارسی تقسیم کرد. شهرهای شمال خراسان بیشتر شامل فرهنگ‌های ترکی و کُردی کرمانجی است. سکونت ترک‌زبان‌ها در این ناحیه قدمت بیشتری دارد و کُردهای کرمانج، در چند مرحله که آغاز آن دوره صفویه است، به شمال خراسان کوچانده شده‌اند. موسیقی کردی شمال خراسان نسبت به موسیقی ترک‌زبانان این منطقه که به‌دلیل ارتباط‌های زبانی و لهجه‌ای با موسیقی ترکمنی شباهت‌های زیادی دارد، مستقل‌تر است. موسیقی شمال خراسان را موسیقی «کرمانجی» نیز می‌گویند. علاوه بر آداب و رسوم و نگاه آیینی، اقلیم جغرافیایی جلگه‌ای و کوهپایه‌ای بیشترین تأثیر را در این منطقه گذاشته است. هر‌کدام از این مناطق جغرافیایی از نشانه‌های خاص موسیقایی تبعیت می‌کنند. برای نمونه، الحان سرزمین‌های کوهپایه‌ای (هزار‌مسجد) تأکیدهای آوازی ویژه‌ای نسبت به منطقه جلگه‌ای دارد و از طرفی موسیقی سرزمین‌های جلگه مانند قوچان بیشتر متأثر از موسیقی‌سازی است. بخش آوازی موسیقی نواحی شمال خراسان بیشتر بر پایه وقایع تاریخی، دینی-مذهبی، حماسی، غنایی، آیینی و اساطیری استوار است و از این میان می‌توان به داستان‌ها و شعرهای موجود در شاهنامه اشاره کرد که با همراهی ساز اجرا می‌شود. قسمت دیگر موسیقی نواحی شمال خراسان را موسیقی سازی تشکیل می‌دهد که در کنار موسیقی آوازی، نقش مهمی در فرهنگ و هنر این سرزمین ایفا می‌کند. در بیشتر انواع موسیقی نواحی، مضمون اشعار و کلام نوع فواصل موسیقایی را مشخص می‌کند و موسیقی آوازی نواحی شمال خراسان نیز از این قاعده مستثنا نیست. برای نمونه به مقام «هرای» می‌توان اشاره کرد که فضایی حزن‌انگیز دارد و در فواصل آواز دشتی اجرا می‌شود. داستان‌پردازی و نگاه پندآموز در موسیقی شمال خراسان یکی از ویژگی‌های کلام در موسیقی است که به شنوده این امکان را می‌دهد تا در کنار موسیقی، برداشتی از مسائل اجتماعی منطقه نیز داشته باشد. اما در شرق خراسان شامل مناطق تربت‌جام، باحرز، خواف، سرخس و تا حدودی کاشمر، موسیقی مبتنی‌بر غزل و دوبیتی و به‌طور کلی شعر فارسی است. مرکزیت این منطقه موسیقایی «تربت‌جام» است که از نظر توجه به جنبه‌های درونی و زندگی معنوی به استثنای مقام‌ها و کلام‌های سلسله اهل‌حق در کردستان، کرمانشاه و شمال لرستان، با هیچ ناحیه‌ای از ایران قابل قیاس نیست. فرهنگ، سنت و موسیقی منطقه تربت‌جام و باخرز نزدیکی بسیاری با منطقه هرات افغانستان دارد. در موسیقی شرق خراسان، قطعاتی که با دوتار اجرا می‌شوند، غالبا همان آوازهای رایج منطقه، یعنی جمشیدی، سرحدی، کوچه‌باغر و هزارگی است. معمولا در قطعاتی که دارای متری مشخص است، جمله‌های آوازی کوتاه‌اند و تحریرها و تزیین‌های کمتری مشاهده می‌شود. به خوانندگان و دوتار‌نوازان منطقه شرق خراسان «اوستا» می‌گویند. آنها داستان‌سرایی نمی‌کنند و با آواز و دوتار خود اشعاری عرفانی و قطعاتی را که از قدیم به‌صورت سینه‌به‌سینه به آنها رسیده است، می‌نوازند و می‌خوانند (مانند قطعه معروف شیخ احمد جامی). شاخص‌ترین و رایج‌ترین ساز در موسیقی شمال و شرق خراسان، دوتار است و باید آن را شناسنامه موسیقی خراسان دانست. البته کاسه و دستان‌بندی دوتار در مناطق مختلف خراسان متفاوت است. ساز «دوتار» را شکلی تغییر‌یافته از تنبور خراسانی می‌دانند و ساختش را به ابونصر فارابی نسبت می‌دهند. سازهای دیگری همچون «قوشمه» (سازی بادی ساخته‌شده از پای قوچ)، «سرنا» و «دهل» نیز در این منطقه رواج دارد. بی‌شک موسیقی خراسان جایگاهی متمایز و خاص در بین مناطق موسیقی کشور دارد. سرزمین بزرگانی همچون استاد حاج‌قربان سلیمانی، محمد‌حسین یگانه، عثمان محمدپرست، ذوالفقار عسگری‌پور و غلام‌علی پورعطایی که زندگی هنری هر‌کدام از این بزرگان پر از ویژگی‌های خاص و منحصر‌به‌فرد بوده که تا سال‌های سال می‌تواند الهام‌بخش فعالیت‌های هنری هنرمندان جوان این سرزمین باشد و منبع پژوهش‌ها و تحقیقات فراوان شود. از آثار شنیداری موجود می‌توان به آلبوم «موسیقی تربت‌جام» با دوتار استاد عسگری‌پور و آواز نورمحمد دُرپور و آلبوم «دوتار و آواز» اثری از استاد محمدحسین یگانه و آلبوم دوتار‌نوازی حاج‌قربان سلیمانی به‌همراه پسرش علیرضا سلیمانی اشاره کرد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.