ادبیات، درام و تاریخ
نمایش بومی ایران نمایش اسلامی در ایران به نامهای تعزیه یا شبیه شناخته میشود و تاکنون پژوهشهای مختلفی هم مرتبط با تعزیه منتشر شده است. یکی از کتابهای پژوهشی مرتبط با این سنت نمایشی، اثری است با عنوان «درام اسلامی» از جمشید ملکپور که با ترجمه فرزام حقیقی در نشر بیدگل منتشر شده است. در این اثر تعزیه به عنوان فرمی نمایشی بررسی شده و نه فقط بهعنوان متنی ادبی و این یکی از ویژگیهایی است که این کتاب را متمایز از دیگر آثار مربوط به تعزیه میکند. کتاب با معرفی اجمالی از اسلام و حادثههای مرتبط با تعزیه شروع شده و در ادامه مراسم آیینی در تمدنهای مختلف را معرفی کرده و به این واسطه کوشیده تا ریشهها و شباهتهای تعزیه با این مراسم را بررسی کند. نویسنده همچنین تعزیه را بهمثابه متن و درام بررسی کرده و در فصل پایانی کتاب موقعیت تعزیه را در جهان امروز به تصویر کشیده است. جمشید ملکپور آثار ارزندهای در زمینه نمایش ایرانی منتشر کرده و «درام اسلامی» یکیدیگر از آثار اوست که این نیز کتابی مورد توجه بوده است. دن رابین، ویراستار دانشنامه جهانی تئاتر معاصر درباره این کتاب و تعزیه نوشته است: «آیا چیزی به عنوان درام اسلامی وجود دارد؟ آیا قرآن آن را نهی کرده است؟ این پرسشها همواره در مباحث تئاتر بینالمللی مطرح بودهاند و در جریان کار من نیز در پروژه دانشنامه جهانی تئاتر معاصر بارها و بارها مطرح شدهاند. اما اکنون به لطف پژوهش تأثیرگذار دکتر جمشید ملکپور، پژوهشگر ایرانی، در کتاب بدیع و محققانه درام اسلامی، میتوان این پرسشها را به گونهای ژرف و دقیق پاسخ داد. بدون تردید پاسخ این پرسشهای قدیمی مثبت است: نمایش اسلامی وجود دارد و دکتر ملکپور آن را ذیل عنوان تعزیه بررسی کرده است. تعزیه نوعی نمایش آیینی شبیه به نمایشهای آغازین یونان باستان است، اما با بررسی دقیقتر، ارتباط آن با نمایشهای اروپایی قرون وسطی و حتی عناصر نمایشگونه و تماشایی مراسم آبیدوس مصر که مضمون عمومی مرگ و رستاخیز اوزیریس را به تصویر میکشد، آشکار میشود». نویسنده در درآمد کتاب، به روند تکاملی تعزیه اشاره کرده و این تکامل را نتیجه ادغام عناصر متعدد مذهبی، اساطیری، عقاید عامه و آیینهای سنتی نمایش ایرانی دانسته که در طول زمانی طولانی رخ داده است: «هرچند تعزیه در شکل تئاتری تکاملیافته در نیمه دوم سده دوازدهم ظهور کرد و در دوران ناصرالدینشاه، که تکیهدولت را بنا نهاد، به اوج شکوفایی خود رسید؛ تکیهدولت، که به عنوان مکانی باشکوه برای اجرای تعزیه ساخته شده بود، جمع کثیری از تماشاگران را در خود جای میداد. جنبشهای طرفدار غرب و جنبشهای ملیگرا باعث افول شدید تعزیه شدند، چراکه آنان معتقد بودند نمایشهای مذهبی باعث تشدید رخوت اجتماعی میشوند. تعزیه بعدتر و هنگامی که حکومت پهلوی در دهه 1310 اجرای آن را ممنوع کرد، بیشتر ضربه خورد و گروههای بازیگران آن برای آنکه از شر مقامات دولتی در امان بمانند مجبور شدند به روستاها پناه ببرند. باوجوداین، حمایت خالصانه تماشاگران که اکثرا از طبقات پایین اجتماعی-اقتصادی بودند و جاذبه تئاتری این شکل از نمایش، که سبک اجرایی ساده و غنی و انعطافپذیری دارد، تعزیه را زنده نگه داشت؛ بهطوریکه امروزه در سراسر ایران میتوان اجراهای متعددی از آن را شاهد بود». نویسنده همچنین به این نکته هم اشاره کرده که اغلب مورخان و منتقدان تئاتر غربی نیز تعزیه را بهرغم اهمیتش نادیده گرفتهاند و این در حالی است که در همه کتابهایی که درباره تاریخ تئاتر جهان نوشته شده، به تفصیل درباره مصیبتنامه مسیحی قرون وسطی بحث شده و آثار فراوانی هم دراینباره نوشته شده است اما تقریبا در کار آنها هیچ اشارهای به درام اسلامی دیده نمیشود. «درام اسلامی» کتابی است در هفت فصل به همراه یک پیوست که در آن به ترتیب به این موضوعات پرداخته شده است: زادگاه تعزیه، اسلام و تعزیه، منشأ و روند شکلگیری تعزیه، نمایشهای تعزیه، اجرای تعزیه، تعزیه در جهان اسلام و آینده تعزیه. در بخشی از فصل پنجم کتاب که درباره اجرای تعزیه است، در مورد صحنه تعزیه آمده است: «صحنه تعزیه همیشه فضایی خالی و مدور یا چهارگوش است، چه داخل تکیه ساخته شده باشد، چه خارج آن. گاهی اوقات، این فضای خالی از سکویی ساده یا حتی خود زمین تشکیل شده است. با این حال، در تمامی موارد، صحنهپردازی و کارگردانی صحنه حکم میکند که نمایش در صحنهای دایرهایشکل اجرا شود. این نوع تئاتر مدور به ما یادآوری میکند که منشأ تعزیه مراسم مذهبی است. این فضای مدور خالی، خالق حس قداست برای تعزیه است که بیتردید رسیدن به آن در فضایی معمول و با جداکردن بازیگران از تماشاگران میسر نخواهد بود. چهبسا این فضای خالی برای بازنمایی فضا و معماری مساجد به وجود آمده باشد که در مقایسه با کلیساها از زرقوبرق کمتری برخوردار هستند».
ادبیات و فرهنگ بشری ادبیات داستانی و بهطورکلی ادبیات چه نقشی در شکلگیری جهانی دارند که ما امروز در آن بهسر میبریم؟ مارتین پوکنر در کتابی با عنوان «جهان مکتوب» تلاش کرده تا به واسطه سفری در دل زمان به آن پاسخ دهد. به عبارتی، او تلاش کرده در این کتاب به این پرسش پاسخ دهد که اگر بهطورکلی هرگز چیزی به اسم ادبیات به وجود نیامده بود و قصهها هیچگاه از شکل شفاهی به روی کاغذ نمیآمدند، جهان انسانی چگونه بود؟ «جهان مکتوب» با عنوان فرعی «چگونه ادبیات به تاریخ شکل داد» با ترجمه علی منصوری در نشر بیدگل منتشر شده است. پوکنر در این کتاب با بررسی شانزده متن بنیادینی که او آنها را از بیش از چهار هزار سال ادبیات جهان انتخاب کرده، نشان داده که چگونه نوشتن و به تبع آن ادبیات الهامبخش ظهور و سقوط ملتها و امپراتوریها بوده است و چگونه بر مسیر تاریخ تأثیر گذاشته است. پوکنر میگوید زمانی که سرگذشتی کلی از ادبیات در ذهنش شکل گرفته، متوجه شده که میتواند آن را چهار مرحله کلی تقسیم کند: مرحله اول آن در سلطه کوچکی از کاتبان بود که بهتنهایی اختیار نظامهای نوشتاری دشوار اولیه را در اختیار داشتند و در نتیجه متنهای گردآوریشده از قصهگویان، همچون حماسه گیلگمش، کتاب مقدس عبری و ایلیاد و اودیسه هومر را کنترل میکردند. پس از افزایش نفوذ این متنهای بنیادین، در مرحله دوم نوبت آن شد که آموزگاران تأثیرگذاری همچون بودا، سقراط و عیسی آنها را زیر سؤال ببرند. این آموزگاران قدرت کاهنان و کاتبان را نفی کردند و بعدها شاگردان آنها شیوههای نگارشی جدیدی را پرورش دادند. پوکنر این متنهای درخشان را بهعنوان ادبیات آموزگاران در نظر گرفته است. در مرحله سوم ادبیات، ما با مؤلفانی روبهروییم که به ابداعات تازه مجهز بودند که دسترسی به نوشتن را آسانتر میکردند. برخی از این مؤلفان در ابتدا دست به تقلید از متون کهنتر زدند، اما چیزی نگذشت که نویسندگان جسورتری گونههای تازهتری از ادبیات و مهمتر از همه رمان را به وجود آوردند. در پایان و در مرحله چهارم نیز استفاده گسترده از کاغذ و چاپ به عصر تولید و سوادآموزی انبوه با روزنامهها و رسالهها و متنهای جدیدی رهنمون شدند. پوکنر میگوید این چهار مرحله در کنار داستانها و ابداعاتی که این مراحل را امکانپذیر ساختند جهانی را به وجود آوردند که ادبیات شکل داده بود. به اعتقاد او این جهانی است که در آن انتظار داریم مذاهب بر شالوده کتابهایی بنا شوند و ملتها بر شالوده متونی جهانی که ما متناوبا در آن با صدایی از گذشته در گفتوشنودیم و تصور میکنیم که میتوانیم در آن خوانندگان آینده را نیز خطاب قرار دهیم. یکی از بخشهای کتاب به «هزارویکشب» مربوط است و در قسمتی از آن میخوانیم: «به مرور زمان قصههای چهارچوبدار به نیرویی مغناطیسی بدل شدند که برخی داستانهای خاص را به خود جذب میکردند و برخی دیگر از داستانها را از خود میراندند. هزارویکشب با شهرزاد، به عنوان قصهگوی اصلی خود، داستانهایی را جلب کرد که از عشق و پادشاهی سخن میگفتند، داستانهایی که شاید امکان متحولکردن پادشاه را داشتند. داستانهایی که برای این امر نامناسب بودند بیشتر احتمال داشت که مورد بیاعتنایی قرار بگیرند. چهارچوبها همیشه بر تمام داستانهایی که دربر میگیرند کنترل ندارند، اما به مرور زمان مانند یک سازوکار غربالگری عمل میکنند و شکل و هویتی را به کل یک مجموعه میبخشند. هزارویکشب در زمان خود تنها مجموعه داستانی نبود که از یک داستان اصلی به عنوان چارچوب خود بهره میبرد. یکی از مشهورترین داستانهای چارچوبدار مربوط به قصههای جاتاکا بود که هزارویکشب داستانهای متعددی را از آن وام گرفته و مشتمل بر حکایاتی از جانوران بود، اما چارچوب اصلی پیچشی کاملا متفاوت را به آنها میافزاید: این حکایتها را بودا تعریف میکند. بودا از آنها برای تعلیم شاگردانش استفاده میکرد؛ تا به ایشان درسهایی بیاموزد و با قراردادن خودش در این حکایتها کمک کند نکات مهم نظریاتش را به خاطر بسپارند. به عنوان مثال، بودا پس از تعریف قصه اردکی که پرهای طلاییاش کنده شده، فاش کرد که این اردک سخاوتمند یکی از تناسخهای پیشین او بوده و با حرص و طمع مورد سوءاستفاده قرار گرفته است. کاتبان گردآورنده این مجموعه از حکایتهای حیوانات به عنوان ابزاری برای نشر کلام بودا بهره بردهاند. قصههای جاتاکا (در کنار سوتراهای بودایی) یکی از گزارشهای مکتوب بوده است که نشان میدهد چگونه یک چارچوب خاص میتواند به چیزی که در ظاهر مجموعهای حکایتهای جانوران است جهت و هدف بدهد».
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.