خاورمیانه سینمایی
شرق: تفاوتهای میان بازنمایی وضعیت خاورمیانه امروز در آثار سینمایی جهان عرب و سینمای هالیوود، موضوع اصلی کتابی است از لینا خطیب با عنوان «بازنمایی خاورمیانه نوین از دیدگاه سینمای هالیوود و جهان عرب» که بهتازگی با ترجمه هما آسوده در نشر حکمت کلمه منتشر شده است. نویسنده کتاب معتقد است که سینما بهعنوان ابزار قدرتمند تولیدات فرهنگی، در مرکز بازنمایی خاورمیانه نوین قرار دارد و تداخل سینما در ترسیم امور سیاسی منطقه از جمله بارزترین زوایای این بازنمایی است. او همچنین میگوید که بازنمایی سینمایی خاورمیانه تنها در انحصار هالیوود یا به طور کلی سینمای غرب نیست؛ بلکه جهان عرب هم در ترسیم خاورمیانه سینمایی حضوری پررنگ دارد. این کتاب براساس این ایده کلی شکل گرفته که هالیوود و سینمای اعراب از یک حادثه تاریخی مشخص، برداشتهای متفاوت و در اغلب موارد متناقض به دست میدهند. تعارض اعراب با اسرائیل از نظر پایداری فلسطینیان بارزترین نمونه عصر حاضر است. هالیوود قدرت تأثیرگذاری درخورتوجهی بر افکار عمومی جهان دارد و از این نظر بررسی تصویری که این سینما از خاورمیانه به دست میدهد، حائز اهمیت است: «از آنجایی که سینمای هالیوود بر سکوی قدرتمندترین صنعت فیلمسازی جهان قرار دارد، مطالعه بازنمایی خاورمیانه از دیدگاه هالیوود حائز اهمیت است. انعکاس امور سیاسی خاورمیانه از قالب سینمای هالیوود تا حدودی بر ذهنیت مردم درباره منطقه تأثیر میگذارد. ازاینرو مقایسه این بازنمایی با تصویری که اعراب از خودی و دیگری در سینما ارائه میدهد، ضرورت پیدا میکند». در مقابل، سینمای مصر بزرگترین صنعت فیلمسازی در خاورمیانه را دارد و آثار تولیدشدهاش در سراسر جهان عرب پخش میشود و اعراب مهاجر در خارج از جهان عرب نیز مخاطبان این آثار هستند. در سالهای اخیر سینمای فلسطین نیز آثار زیادی تولید کرده و به رقیبی دیگر در این عرصه بدل شده است. به اعتقاد نویسنده، پخش این آثار در سطح بینالمللی فرصت جدیدی برای اظهارنظر در عرصه جهانی به فلسطین اعطا میکند. سوریه، الجزایر، لبنان، مراکش و تونس از دیگر کشورهای جهان عرب هستند که آثار سینمایی درباره مسائل سیاسی خاورمیانه تولید کردهاند. لینا خطیب در کتابش، آثار سینمایی مربوط به سالهای 1980 تا 2005 را بررسی کرده است. در این بازه زمانی چند اتفاق مهم در تاریخ سیاسی خاورمیانه رخ داده است که برخی از آنها اهمیت بسیاری داشتهاند. آثار سینمایی که در این کتاب مورد نقد و بررسی قرار گرفتهاند، در اغلب موارد با مسائل سیاسی برجسته دوران مرتبط است و «ازاینرو نمیتوان خارج از این چارچوب تاریخی درباره این آثار به تبادل نظر پرداخت. به اعتقاد فوکلت، هر بحث و گفتمانی که صورت میپذیرد، صرفنظر از موضوع آن، متشکل از مجموعه بیاناتی است که در زمان و مکان مخصوص به خود تولید میشود. ارتباط فیلم با تاریخ نیز شخصی به نظر میرسد. به عبارت دیگر هالیوود و سینمای اعراب از یک رخداد تاریخی مشابه، برداشتهای متفاوت و در اغلب موارد متناقضی ارائه میدهند. تعارض اعراب/ رژیم اشغالگر از حیث پایداری فلسطینیان بارزترین نمونه عصر حاضر است. هالیوود از این مسئله به منزله ترور محض یا در بهترین حالت یک انقلاب یاد میکند. درحالیکه سینمای جهان عرب به این موضوع با نگاهی مساعد مینگرد. در بازنمایی هالیوود از بنیادگرایان اسلامی یک وجه تشابه وجود دارد و آن اینکه هالیوود از یک سو بنیادگرایی را با تروریسم و از سوی دیگر با اسلام تلفیق میکند. این نوع بازنمایی با دیدگاه سینمای مصر و الجزایر درباره بنیادگرایان اسلامی متفاوت به نظر میرسد. سینمای مصر و الجزایر برخلاف هالیوود بنیادگرایان اسلامی را از زاویه شخصی و اجتماعی به تصویر میکشند». این کتاب با شیوههای متفاوت، بازنمایی حوادث تاریخی را بررسی و دریافت و برداشت واحد و مشخص از آن حوادث تاریخی را بیثبات میسازد و باعث تغییر دوگانه متضاد (عرب مقابل غرب و بربریت مقابل تمدن) میشود که سینما به ارائه آن میپردازد و نشان میدهد چگونه حقایق توسط هر طرف درباره خودی/ دیگری، در بافت تاریخی مشخصی شکل میگیرد. به عبارتی، این کتاب نهفقط نشان میدهد که چگونه تاریخ از زوایای مختلف به طور کاملا متفاوت خوانده میشود؛ بلکه نشان میدهد چگونه تاریخ از زوایای مختلف به طرق کاملا متفاوت هم نوشته میشود؛ ازاینرو این آثار سینمایی در حقیقت تاریخی را ارائه میدهند که از خطمشی سیاسی هر طرف نشئت میگیرد و آینده دیگری را به ترتیب برای ایالات متحده آمریکا و جهان عرب رقم میزند. دراینمیان، بازنمایی خاورمیانه در قاب سینما در چارچوبی فراتر از گفتمان رایج اهمیت پیدا میکند. گفتمان رایج در بیشتر این موارد، این بازنمایی را در چارچوب شرقشناسی قرار میدهد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.