منظومه تاریخی پوشکین
شرق: «دارم یک رمان مینویسم، آنهم نه یک رمان ساده، یک رمان منظوم؛ میان این دو تفاوت بزرگی هست»؛ این را آلکساندر پوشکین در نامهای به یکی از دوستانش نوشته است و منظورش از این رمان منظوم، «یوگنی انهگین» بوده است. رمانی که او بیش از هشت سال یعنی از بهار 1823 تا پاییز 1831 روی آن کار کرد و جایگاهی ویژه در آثارش دارد. در میان آثار پوشکین، این رمان را «مهمترین اثر با غنیترین محتوا و بیشترین محبوبیت و قدرتمندترین تأثیر بر سرنوشت همه ادبیات روسی» دانستهاند. «یِوگنی اُنهگین» بهتازگی با ترجمه ایرج کابلی در نشر بازتابنگار منتشر شده است. کابلی این اثر را از زبان اصلی به فارسی برگردانده و ترجمهای منظوم از این رمان کلاسیک به دست داده است. شخصیت اصلی این رمان پوشکین، اشرافزادهای جوان با نام یوگنی انهگین است؛ آدمی با خصوصیات روانی پیچیده و شخصیتی پر از تناقض. در ماجراهای رمان، تاتینا خیلی زود عاشق انهگین میشود، اما انهگین با ماجراهای بسیار و «پس از تحمل شکستهای بسیار در روح سردش» دل به تاتینا میبندد. اما این دو با اینکه یکدیگر را دوست دارند نمیتوانند در نقطهای واحد سرنوشتشان را به هم گره بزنند و این شکست نه به خاطر عوامل و موانع بیرونی، بلکه بیشتر به خاطر اشتباهات خودشان و ناتوانی در یافتن راه درست زندگی رخ میدهد. در ابتدای ترجمه فارسی رمان، توضیحات نسبتا مفصلی درباره اثر آمده که به شناخت بهتر رمان کمک میکند. در این توضیحات، به شخصیتهای داستان و بهخصوص انهگین پرداخته شده است. انهگین پسر یک نیمهارباب و نیمهکارمند و وارث همه پیشینیانش است. شرایط اجتماعی و تربیتی بر ویژگیهای مهم اخلاقی او مؤثر بوده است. او نیاز نداشته برای گذران زندگیاش کار کند، او «نه میتوانسته و نه میخواسته به خود زحمت بدهد. شیوه زندگیاش در پترزبورگ و پس از آن در روستا، پوچ و بیمحتوا بوده و بیعملانه. روشی هم که برای تربیتش به کار گرفته شده بسیار ویرانکننده بوده است، ازهمینرو آدمی از کار درآمده بهواقع خودخواه که فقط به خودش و تمایلاتش -و آنچه دلخواه خودش بوده- فکر میکرده و به آسانی میتوانسته دیگران را برنجاند و به ایشان توهین کند، حتا بدون آنکه خود متوجه باشد چه میکند». انهگین البته ویژگیهای دیگری هم دارد از جمله اینکه پس از پایان دوران سطحی تحصیلات، دو بار تلاش میکند دامنه دانشش را گسترش دهد. «سطح دیدگاه» و نگاه او به زندگی، نهفقط از ملاکان اطرافش، بلکه از نمایندگان جمع اشراف در پترزبورگ نیز بالاتر بوده است. از همان آغاز رمان مشخص است که «رضایت انهگین از زندگی پوچ و بیمحتوایی که آشنایان اشرافی او آن را عادی میشمردهاند، مدت زیادی طول نمیکشد. با این همه او نه توانش را داشته و نه تمایلش را که این شیوه زندگی را کنار بگذارد. پس از دریافت نامه تاتیانا که در آن به او اظهار عشق کرده بود، تصمیم میگیرد روشن و صریح بگوید که در احساسش با وی شریک نیست. هنگام این اعتراف که برای تاتیانا بسیار سنگین بوده، نتوانسته از دلبری معمولش در برابر زنان دست بردارد...». تقریبا تا فصل ششم رمان انهگین به شکل آدمی هوشمند، تندزبان، خودخواه و دلسرد تصویر شده است؛ اما پس از ماجرایی که او را به یک دوئل میکشاند، انهگین درمییابد که چه کرده و تا چه حد خودخواه بوده و نسبت به دیگران بیتوجه بوده است. پوشکین، چهره درخشان ادبیات کلاسیک روسیه است که تأثیری عمیق بر نویسندگان و شاعران پس از خود داشته است. در میان آثار او، «یوگنی انهگین» کمتر شناختهشده است. همانطورکه اشاره شد، او در این رمان با آفریدن ماجرایی عاشقانه، روایتی به دست داده که « بهمنزله دانشنامهای است از زندگی در سده نوزدهم روسیه و یکی از بذلهپردازانهترین طنزهایی که تا آن زمان پدید آمده بوده، آنهم در قالب نظمی بسیار پیچیده و بیسابقه. این اثر در عین جدیبودن شوخطبعانه، هجوگونه و پرشور و احساس نیز هست؛ ازهمینروست که همه چهرههای برجسته و نامدار ادبیات روسی خود را اثرپذیرفته از پوشکین و بهویژه این رمان منظوم او میشمارند. با وجود آنکه همه از پوشکین بهعنوان پدر ادبیات روس نام میبرند و رمان منظومش را برجستهترین اثر او میشمارند، در بیرون از قلمرو زبان روسی کمتر کسی را میتوان یافت که واقعیت این امر را احساس کرده باشد». ایرج کابلی در ابتدای کتاب و در بخشی با نام «گزارش به خواننده»، به مشکلاتی درباره این رمان پوشکین اشاره کرده؛ ازجمله به طرز قافیهبندی ویژه آن. او اشاره کرده که تا پیش از این رمان، طرز قافیهبندی آن در ادبیات اروپا سابقه نداشته و خود پوشکین آن را با تغییر در طرز قافیهبندی سانتهای شکسپیر به وجود آورده و در بندهای رمانش به کار گرفته است. ازهمینرو آن را با بند و قافیه پوشکینی یا انهگینی مینامند. در این شیوه هر بند چهارده مصراع و هفت جفت قافیه دارد. مترجم درباره اینکه چرا این شاهکار پوشکین در خارج از روسیه چندان قدر ندیده هم توضیحاتی داده و مهمترین دلیلش را موضوع ترجمه رمان میداند: «ادبیات درخشان روسی در سراسر جهان ستایش میشود؛ اما رمان منظوم یوگنی انهگین که همه بزرگان ادبیات روسی آن را شاهکاری بیهمتا و خود را اثرپذیرفته از آن میشمارند، در خارج از قلمرو زبان روسی ناشناس مانده است؛ چرا؟ چون که هیچکدام از ترجمههای این اثر تاکنون نتوانسته است ارزشهای موجود در آن را بازتاب دهد. نگارنده هم بر آن است که این مشکل، علاوه بر روش پیچیده و بینظیر قافیهبندی انهگینی -که توصیفش گذشت- روش نگارشیِ سهل و ممتنع منحصر به پوشکین است. نظمهایی را که با صفت سهل و ممتنع قابل توصیفاند، بدون آنکه ویژگیهای یگانهشان ضایع شود نه میتوان بازنویسی کرد و نه ترجمه. اشارات ویژهای هم که پوشکین از سنت فرهنگی پیش از خود گرفته و تنها برای روسیزبانها آشنا است علت دیگری است برای ناکامماندن همه مترجمان انهگین که کوشیدهاند این کمبود را با پانویس جبران کنند». پوشکین در «انهگین» تصویری شاعرانه از جامعه روسی آنهم در «جذابترین لحظات تکامل آن» به دست داده است. از این حیث این رمان منظومهای تاریخی است. مترجم فارسی این رمان، گزیدهای از نظرات نویسنده و منتقد مشهور معاصر روسی، بلینسکی را هم ترجمه کرده که در بخشی از آن درباره شخصیت انهگین میخوانیم: «بخش بزرگی از مردم عادی انهگین را فاقد روح و قلب میشناختند و در او انسانی را میدیدند با طبیعت سرد و خشک و خودخواه. نادرستتر و انحرافیتر از این نمیتوان انسانی را شناخت!... زندگی اشرافی نتوانست احساسات را در انهگین بکشد و فقط توانست او را نسبت به هوسبازیهای بیثمر و سرگرمیهای حقیر سرد کند... انهگین دوست نمیداشت در رؤیا غوطهور شود، بیشتر از حرفزدن احساس میکرد، و درون خود را برای همه برملا نمیساخت. داشتن ذهن تلخ نشانه طبع بلند است، زیرا دارنده ذهن تلخ نهتنها از مردم، که از خود نیز ناخشنود است».
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.