دانته در آمستردام
شرق: «جناب آقا، میتوانم بدون آنکه مزاحمتان شوم، کمکتان کنم؟ نگرانم مبادا نتوانید منظورتان را به گوریل مفخمی که صاحباختیار این دمودستگاه است، حالی کنید. راستش، جز هلندی زبان دیگری بلد نیست. اجازه دهید به نیابت از شما سفارش بدهم، وگرنه محال است بفهمد که شما یک لیوان جین میخواهید. آهان، اگر اشتباه نکنم، متوجه منظورم شد؛ از سر تکان دادنش میشود حدس زد خیال دارد درخواستم را انجام دهد. درواقع دست به کار شده، اما با شتابی عاقلانه و بیعجله. شانس آوردید غرولند نکرد. اگر خوش نداشته باشد مشتری را راه بیندازد، همین که غرولند کند کافی است: دیگر کسی به او اصرار نمیکند». این آغاز «سقوط» آلبر کامو است. «سقوط» آخرین اثر داستانی کامو است که در سال 1956 منتشر شد. تمام داستان با صحبتهای یک مرد، ژان باتیست کلمانس پیش میرود؛ مردی که زمانی وکیل دادگستری بوده و اینک خود را یک قاضی پشیمان معرفی میکند. کلمانس با آبوتاب و تشریفات زیاد حرف میزند. او اینک در هلند است اما پیشتر در پاریس وکیل دادگستری بوده است و خودش میگوید تخصصش دعاوی شرافتمندانه بوده است. کلمانس روزی هنگام بازگشت از دادگاه، وقتی از پلی عبور میکرده صدای خندهای پشتسرش میشنود. برمیگردد و نگاه میکند اما کسی را نمیبیند. کلمانس وقایع دیگری هم تعریف میکند تا اینکه میرسد به این ماجرا: یک شب ماه نوامبر وقتی در حال عبور از پلی در پاریس بوده، زن جوانی را میبیند که از دیواره پل به پایین خم شده است. کمی دور میشود و بعد صدای افتادن چیزی را در آب میشنود. میایستد بیآنکه برگردد. چند بار صدای فریاد هم میشنود که در جهت جریان آب دور میشود تا اینکه صدا قطع میشود. کلمانس سپس به راهش در زیر باران ادامه میدهد و کسی را هم خبر نمیکند. وجدان معذب و اعتراف مضامین محوری این داستان کامو هستند. «سقوط» را جستوجویی در طبیعت آدمی آنگونه که کامو ازطریق تجربه شخصی به آن آگاهی یافته بود، دانستهاند. در این داستان عناصر خاصی از مسیحیت و پیش از مسیحیت وجود دارد که نام راوی و حتی بهنوعی عنوان داستان اشارهای به آن است. آنطور که گفته شد ماجراهای این داستان برخلاف دیگر آثار داستانی کامو جایی بیرون از الجزایر و در هلند میگذرد. آمستردام مهآلود و بیآفتاب کاملا متفاوت از الجزایر است. کامو در ژانویه 1960 در تصادف اتومبیل از دنیا رفت، درحالیکه تنها چهلوهفت سال داشت. «سقوط» آخرین داستان به جا مانده از اوست و به اعتقاد برخی منتقدان نوید راهی نو در آن نهفته بوده است. «سقوط» پیش از این با چند ترجمه مختلف به فارسی منتشر شده بود و بهتازگی نیز کاوه میرعباسی از روی نسخه اصلی اثر آن را به فارسی برگردانده است. میرعباسی در یادداشت کوتاه ابتدایی کتاب نوشته که «سقوط»، «رمانی است فلسفی با مضمون معصومیت، حبس معنوی، نیستی و حقیقت. نویسنده، با ترسیم تصویری منقلبکننده و طعنهآمیز از انسان مدرن که در دوزخی خودساخته گرفتار آمده، روایتی غیردینی از هبوط آدم از باغ عدن عرضه میدارد. بیدلیل نیست که منتقد آمریکایی آلفرد گالپین برای مقالهاش درباره این رمان عنوان دانته در آمستردام را برگزید. ژان پل سارتر سقوط را زیباترین رمان کامو میداند که کمتر از دیگر آثار داستانیاش فهمیده شده». میرعباسی در ترجمهاش «برای دقت بیشتر و رفع برخی ابهامها» از ترجمههای انگلیسی و اسپانیایی این داستان نیز کمک گرفته است. او همچنین ترجمه دوباره این داستان کامو را بهدلیل تحول زبان دانسته که بازترجمه آثار ارزنده را چند دهه یکبار ضروری میکند. در بخشی از این رمان میخوانیم: «زندگی را دوست دارم، این است نقطهضعف واقعیام. به قدری دوستش دارم که تخیلم قد نمیدهد چیزی را به جایش مجسم کنم. به نظر سرکار، چنین اشتیاق حریصانهای بیشتر برازنده عوام نیست؟ اشراف هنگام تجسم خویش اندکی فاصله را رعایت میکنند، چه با خودشان و چه با زندگیشان. اگر لازم باشد میمیرند، ترجیح میدهند پیوند بگسلند تا سر تعظیم فرود بیاورند. ولی من، سر تعظیم فرود میآورم، زیرا همچنان شیفته خودم میمانم. مثلا، بعد از همه چیزهایی که برایتان شرح دادم، گمان میکنید دستخوش چه احساسی شدم؟ بیزاری از خویش؟ مزاح نفرمایید! بیزاریام از دیگران بود و بس. البته، بر کاستیهایم واقف بودم و از بابتشان متأسف میشدم. اما، با سرسختیِ سزاوار ستایش، کماکان آنها را به فراموشی میسپردم. در عوض، دیگران را بیامان در دل به محاکمه میکشاندم. قطعا از این موضوع یکه میخورید، درست است؟ لابد تصور میکنید منطقی نیست. اما قضیه این نیست که آدم منطقی بماند. مهم این است که نرم و راحت، از کنارش بگذرد و بهخصوص، آهان! بله، بهخصوص، مهم این است که از قضاوت طفره برود. نگفتم از مجازات بگریزد. زیرا مجازات بدون قضاوت تحملپذیر است. از این گذشته، نامی هم دارد که بیگناهیمان را تضمین میکند: مصیبت. نه، برعکس، قضیه این است که راه را بر قضاوت ببندیم، هیچگاه در معرض قضاوت قرار نگیریم و هرگز اجازه ندهیم حکمی صادر شود. اما به این آسانی نمیشود راه را بر قضاوت بست. برای قضاوت همواره آمادهایم، همانقدر که برای زورآزمایی. با این فرق که لازم نیست نگران ناتوانی باشیم. اگر شک دارید، به صحبتهای سر میز غذا گوش بسپارید، طی ماه اوت، در هتلهای ییلاقی که هموطنان خیرخواهمان برای ملال آنجا میروند. اگر باز در نتیجهگیری تردید دارید، نوشتههای بزرگمردان این دوران را بخوانید. یا خانواده خودتان را درنظر بگیرید و خاطرجمع باشید متحول میشوید. دوست گرامی، به آنها دستاویز ندهیم تا دربارهمان قضاوت کنند، حتی به قدر یک سرسوزن! وگرنه، متلاشی میشویم».
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.