|

ایجاد باغ گیاه‌شناسی در یک زمین خالي

زیبا جم‌زاد.رئیس سابق بخش تحقیقات گیاه‌شناسی مؤسسه تحقیقات جنگل‎ها و مراتع

عملیات اجرائی احداث باغ گیاه‌شناسی ملی ایران در سال 1347 آغاز شد. هدف از تأسیس باغ‌های گیاه‌شناسی انجام تحقیقات گیاه‌شناسی و باغبانی و آموزش دانشجویان و دانش‌آموزان و سایر اقشار جامعه و آشناكردن آنها با گیاهان و پوشش گیاهی کشور و جهان و ایجاد علاقه و انگیزه برای حفاظت از طبیعت است. باغ‌های گیاه‌شناسی امروزه نقش اساسی در حفاظت از تنوع زیستی گیاهی دارند و به علاوه با ایجاد کلکسیون‌های زنده و جاذبه‌های گردشگری، یکی از مراکز جلب گردشگر به حساب می‌آیند. با تغییر جهانی اقلیم، نقش باغ‌های گیاه‌شناسی در کاهش اثرات تغییر اقلیم نیز مطرح شده است. مجموعه درختان موجود در باغ‌ها نقش مهمی در ترسیب کربن ایفا می‌كنند.

‌مدیریت باغ در قالب هیئت امنا من که در تیرماه سال 52 مشغول به کار شدم، باغ گیاه‌شناسی تشکیل شده بود و هیئت امنایی وجود داشت. آقای اسکندر فیروز هم از اعضای هیئت امنا بود. نمی‌دانم قبلش چه اتفاقی افتاده است. تا جایی که به خاطر می‌آورم در سال 48، زمین به باغ اختصاص داده می‌شود و تشکیلات آن ایجاد می‌شود. من پنج سال از آن تاریخ گذشته بود که وارد باغ گیاه‌شناسی شدم. یک گروه در باغ کار می‌کرد و من به‌عنوان کمک‌کارشناس نهالستان استخدام شدم. در آن زمان آقای مهندس چایچی رئیس باغ بود و آقای مهندس منصور ریاضی رئیس امور اجرائی باغ بود. آقای مهندس اسکندر فیروز هم دبیر کل در هیئت امنا بود. رئیس هیئت امنا هم خواهر شاه بود. اعضای هیئت امنا تا جایی که به خاطر می‌آورم (البته در سوابق هم هست) وزیر منابع طبیعی، وزیر علوم، رئیس دانشگاه تهران و تعدادی از اساتید دانشگاه و اسکندر فیروز بودند. اسامی دقیق‌تر را باید در سوابق جست‌وجو کنید. در آن زمانی که هیئت امنا تشکیل شده بود، مسترپلن (نقشه اولیه باغ) تهیه شده بود. براساس مسترپلن باید همه قسمت‌ها یکی یکی اجرا می‌شد. ‌دو خارجی در تهیه نقشه اولیه مؤثر بودند به این ترتیب زمانی که نقشه اولیه باغ تهیه شد، من در آن مجموعه نبودم. وقتی به مجموعه اضافه شدم، نقشه اولیه وجود داشت. کسانی که روی این نقشه کار کرده بودند، محققان ایرانی به همراه کارشناسان خارجی بودند، دو نفر از متخصصان خارجی كه نامشان در سوابق وجود دارد، آقای پروفسور پورسگلا و آقای هایمز در طراحی مسترپلن نقش داشتند و نظرات و پیشنهاداتشان در هیئت امنا مطرح و تأیید شد. درباره نقش افراد و اینکه آیا خارجی‌ها در طراحی باغ بیشتر نقش داشتند یا ایرانی‌ها، نمی‌توانم نظر بدهم. نمی‌توانم بگویم که محققان ایرانی در تهیه نقشه اولیه چه نقشی داشتند، ولی به‌طور کلی در ایران در آن تاریخ تجربه‌ای از باغ گیاه‌شناسی وجود نداشت. در حالی که در دنیا و خیلی از کشورهای اروپایی و آمریکا این تجربه وجود داشت. آنها سابقه خیلی قدیمی‌تری در رابطه با باغ‌های گیاه‌شناسی داشتند. بنابراین نمی‌توانیم بگوییم که ما به آنها ایده دادیم. احتمال می‌دهم که ما از آنها ایده گرفته‌ایم. اینکه باغ گیاه‌شناسی دارای چه قسمت‌هایی و چگونه باشد، بر اساس تجربه‌ای که در دنیا وجود داشته است، طراحی شده و حتما ما نظرات خودمان را داده‌ایم. اینکه در مجموعه‌ای به‌عنوان باغ گیاه‌شناسی چه جنبه‌هایی را باید در نظر بگیرید، بر اساس تجربیات دنیا تعیین شده است. ما در کشور ایران رویشگاه‌هایی داریم که قاعدتا خارجی‌ها از آن بی‌اطلاع بوده‌اند. بنابراین ایده‌ای که در باغ گیاه‌شناسی طراحی رویشگاه خزری و زاگرس انجام شود، حتما از طرف کارشناسان داخلی بوده است. ولی اینکه یک باغ گیاه‌شناسی باید مسترپلانش به چه شکلی باشد، با استفاده از نظرات کارشناسان خارجی است. خیلی از باغ‌های گیاه‌شناسی هستند که به صورت سیستماتیک طراحی می‌شوند یعنی یکسری گیاهان را بر اساس سیستماتیک در مجموعه کاشته‌اند. وقتی بازدیدکننده وارد فضای باغ می‌شود، مشاهده می‌کند که درختان از یک خانواده‌هایی شروع می‌شوند و بعد به خانواده بعدی می‌روند. در چنین باغ‌هایی رویکرد سیستماتیک است اما در باغ گیاه‌شناسی ملی ایران بر اساس رویشگاه، طراحی‌ها انجام شده است. ما می‌خواستیم رویشگاه‌های ایران و جهان را به بازدیدکنندگان نشان دهیم. فكر می‌كنم مهندسان ایرانی نقشه اولیه باغ را تهیه و پیاده کرده‌اند. طبق سوابق موجود، تهیه نقشه جامع باغ به آقای روح‌الله رحمانی سپرده شد. زیرا در بخش راهنمای نقشه‌های قدیمی نام افراد طراح و شرکت مهندسی که این نقشه را تهیه کرده است، مشخص است. در واقع اعضای هیئت امنا ایده‌های خود را برای طراحی نقشه مطرح می‌کردند و کار یک شرکت مهندسی این بود که این ایده‌ها را روی نقشه برده و پیاده کند. این بخش توسط مهندسان ایرانی انجام شده است. ‌اجراشدن برخی قسمت‌های باغ تا سال 57 تا سال 57، برخی قسمت‌های باغ پیاده شده بود. رویشگاه خزر یا جنگل هیرکانی قبل از انقلاب پیاده شده بود. دیس‌پلی و باغ صخره‌ای، باغ پیازی و قسمت ایران و تورانی هم در همان زمان پیاده شده بود. در همه این قطعات، زیربنای اولیه ساخته شده و یک‌سری گیاه کاشته شده بودند. در سال‌های بعد، گونه‌های گیاهی بیشتری به آن اضافه شد؛ بنابراین نمی‌توان گفت که گیاهی که در حال حاضر در این قطعات وجود دارد، مربوط به 50 سال پیش است، بلکه در طی سال‌ها همیشه گیاهانی به باغ اضافه و تعدادی نیز که قدرت سازگاری با شرایط آب‌و‌هوایی منطقه را نداشته‌اند، حذف شده‌اند. در آن زمان، دریاچه نمک باغ گیاه‌شناسی هم درست شده بود. تپه‌های شنی داخل باغ را هم درست کردند و یک‌سری گیاهان روی تپه‌ها کاشته شد. در باغ پیازی اسکلت اولیه طراحی شده بود و پیازهای مختلفی کاشته شده بود، ولی بعدها مرتب به این قسمت گونه‌های مختلف اضافه شد. اسکلت کلی باغ بر اساس نقشه اولیه پیاده شده بود. باغ چارچوبی داشت؛ یک میدان مرکزی و چهار خیابان منتهی به آن داشت که آن را به چهار قسمت تقسیم می‌کرد. چهار قسمت باغ قبل از انقلاب پیاده شد و با درختان سرو شیرازی درختکاری شد. باغ ایرانی بعدها درست شد. جنگل و گردشگاه (شاکای) از قطعاتی بود که قبل از انقلاب کاشته شده بود. تپه‌های زاگرس و البرز هم قبل از انقلاب ایجاد شده بود، ولی کاشتی در آنها انجام نشده بود. از دیگر بخش‌هایی که ایجاد آن مربوط به دوره قبل از انقلاب است، می‌توان به دریاچه خزر، دریاچه باغ صخره‌ای، دریاچه ذخیره (رزروار) باغ میوه اشاره کرد. یک‌سری کاشت‌های پراکنده و بادشکن در باغ انجام شده بود که بعدها قسمت‌های مختلف بر اساس نقشه کلی پیاده و تکمیل شدند. ‌توقف اجرای پروژه‌ها در زمان جنگ در اوایل انقلاب بحث‌هایی در رابطه با وابستگی این مجموعه به خاندان سلطنتی و انحلال آن مطرح شد، ولی همیشه در حد حرف بود و در عمل نیامدند که باغ را از بین ببرند. به‌عنوان فردی که در باغ کار می‌کرد، هیچ‌وقت احساس نکردم که فردا می‌آیند و باغ را تعطیل می‌کنند؛ زیرا در همان ابتدا تصمیمی که گرفتند این بود که این مجموعه حفظ شده و در ساختار مؤسسه تحقیقات جنگل‌ها و مراتع ادغام شود تا به‌عنوان بخش گیاه‌شناسی این مؤسسه به کارش ادامه دهد.

بعد از انقلاب، جنگ شروع شد و به این ترتیب اجرای پروژه‌های باغ متوقف شد. دوره جنگ یک دوره گذار برای باغ به حساب می‌آمد، زیرا در دوره جنگ کسی به پروژه‌های این‌چنینی بودجه نمی‎داد. اولویت، جنگ و دفاع از کشور بود. به همین دلیل در دوره‌ای اوایل انقلاب و جنگ کارها متوقف شد. در آن مقطع، باغ یک مقدار زیادی از نظر پوشش گیاهی آسیب دید و آن‌جوری که باید به آن توجه نمی‌شد. شروع فعالیت مجدد باغ بعد از ادغام وزارت کشاورزی و جهاد سازندگی بود. در دهه 70 فعالیت‌های باغ مجددا آغاز و قطعات آن تکمیل شد. قسمت چین و ژاپن بعد از انقلاب ساخته شد؛ البته طرح و پلان آن قبل از انقلاب و توسط یک شرکت مشاور ژاپنی به نام کن ناکاجیما (Ken Nakajima) تهیه شده بود که در زمان اجرا تغییرات جزئی در آن داده شد. کلکسیون گیاهان دارویی و آربراتوم هم بعد انقلاب ساخته شدند؛ البته نقشه اولیه آربراتوم قبل از انقلاب تهیه و پیاده شده بود. یک کارشناس آلمانی طرح این قسمت را تهیه کرده بود و دریاچه آن نیز مقداری گودبرداری و خاک‌برداری شده بود، اما اجرای نهایی آن بعد از انقلاب انجام شد و نقشه کاشت تهیه و اجرا شد. تکمیل قسمت زاگرس هم بعد از انقلاب انجام شد. تپه‌های زاگرس که قبل از انقلاب ایجاد شده بود، بعد از انقلاب درختکاری شد. تپه‌های البرز ایجاد شده بود، اما کاشتی به آن شکل نداشت که بعدا انجام شد. صخره‌گذاری و ایجاد آبشار و رودخانه و رویشگاه ماندابی توسط دکتر جلیلی و با همکاری کارشناسان باغ اجرا شد. ‌تغییرات جزئی در نقشه باغ، بعد از انقلاب بعد از انقلاب تغییری جزئی در نقشه جامع باغ (مستر‌پلن) داده شد، اما شکل کلی آن تغییری نداشت. مثلا در مستر‌پلن قبل از انقلاب قسمتی به‌عنوان افغانستان روی نقشه وجود داشت که بعدا تبدیل به هیمالیا شد؛ یعنی تپه‌های هیمالیا قبلا در نقشه کلی باغ نبود. یک بخشی به نام افغانستان روی نقشه وجود داشت که به هیمالیا تغییر داده شد و برای ایجاد تپه‌های این قطعه هم خاک حاصل از خاک‌برداری مترو را داخل باغ آوردند تا ناهمواری مربوط به این قسمت را ایجاد کنند. ‌باغ همچنان نیازمند تكمیل هنوز همه قسمت‌های باغ گیاه‌شناسی کامل نشده است. گلخانه‌ها و بلوار جنوب که مجموعه گلخانه‌ها باید داخل آن ایجاد شود، باقی مانده است. در‌حال‌حاضر باغ دارای 22 کلکسیون شامل رویشگاه‌های ایران و جهان و کلکسیون‌های عمومی شامل باغ‌های نمایشی و آموزشی و موضوعی و گلخانه است و با جاذبه‌هایی که دارد، سالانه بازدیدکنندگان و طبیعت‌گردان زیادی را به خود جلب می‌كند و یکی از مقاصد گردشگری ایران است. نقش ارزنده باغ گیاه‌شناسی به‌عنوان مکانی امن برای حفاظت از گونه‌های گیاهی در معرض خطر و مورد تهدید، تحسین‌برانگیز است. حفاظت از گونه‌های بلوط جنگل‌های در حال زوال زاگرس و گونه‌های در حال انقراض جنگل‌های هیرکانی، نقش باغ گیاه‌شناسی را در حفاظت از گونه‌های گیاهی روشن می‌كند. باغ از سال 94 که برای بازدید عموم آزاد شد، در واقع کلکسیون‌هایی که آماده شده بود در معرض دید عموم قرار گرفت؛ اما زیر‌ساخت‌های لازم برای بازدید از همه قسمت‌ها هنوز تکمیل نشده است. توسعه و تکمیل باغ گیاه‌شناسی هیچ وقت تمام نمی‌شود. همیشه برای ارتقا و بهبود آن عملیاتی باید اجرا شود و گونه‌های گیاهی جدید به مجموعه اضافه می‌شوند یا تغییرات جزئی در آن داده می‌شود تا جاذبه‌های بیشتری ایجاد شود و اهداف تحقیقاتی یا آموزشی تازه‌ای دنبال شود. برای اینکه همه قسمت‌های باغ بازدید شود، باید زیرساخت‌هایی برای بازدید عموم در تمام سطح باغ ایجاد شود که هنوز ایجاد نشده است. به‌همین‌خاطر بخشی از باغ را برای بازدیدکنندگان آزاد کردیم. ‌ساخت باغ در زمینی خالی خیلی جاها می‌شنوم که می‌گویند باغ گیاه‌شناسی پنجمین باغ یا هفتمین باغ در جهان است؛ اما به نظر من هر باغی و هر فضای سبزی ویژگی خاص خود را دارد و به‌همین‌خاطر ما نمی‌توانیم بگوییم باغ ما چندمین باغ در جهان است. باغ گیاه‌شناسی ملی ایران خیلی زیباست و از این نظر اهمیت دارد که از یک زمین خالی و صاف بدون گیاه، آن را درست کردیم. محل باغ در یک زمین استپی و کوهپایه قرار گرفته بود. هیچ گیاهی در آن وجود نداشت و هیچ پستی و بلندی و عوارضی نداشت؛ اما در چنین زمینی باغ ساخته شد؛ در‌حالی‌که خیلی جاهای دنیا وقتی باغ درست می‌کنند، بخشی از طبیعت منطقه را که درخت یا گیاهی دارد، به‌عنوان محل احداث انتخاب می‌کنند و روی آن کار می‌کنند؛ اما ویژگی این باغ این است که از صفر و زمین خالی شروع شده است. شاید چون می‌خواستند باغ در تهران به‌عنوان پایتخت باشد، این مکان انتخاب شد. از سوی دیگر باغ گیاه‌شناسی سرویس‌هایی که درباره مسائل آموزشی می‌‎دهد، سبب شد که تهران را برای احداث باغ گیاه‌شناسی ملی انتخاب کنند. 50 سال قبل دانشگاه‌ها آن‌طور که امروز به طور گسترده در همه شهرها وجود دارند، موجود نبود. دانشگاه‌ها در تهران متمرکز بودند. یکی از خدمات باغ‌های گیاه‌شناسی این است که سرویس آموزشی به دانشجویان بدهند و در دسترس باشند، همچنین مردم بتوانند به‌راحتی به آن برسند. باغ گیاه‌شناسی مکانی برای جلب توریست است. توریست وقتی وارد کشور می‌شود، ابتدا وارد پایتخت و تهران می‌شود؛ بنابراین نیاز است که جایی دیدنی داشته باشد که دسترسی به آن خیلی راحت‌تر از دیگر مناطق باشد. همه این دلایل باعث شد با وجود اینکه خیلی‌ها معتقد بودند خاک زمین انتخاب‌شده برای احداث باغ گیاه‌شناسی مناسب نیست، باغ را در چنین محلی قرار دهند. واقعا هم خاک منطقه بسیار فقیر و شنی بود؛ ولی برای کاشت قسمت‌های مختلف بازسازی شد. البته از این نظر که زمینش خیلی وسیع بود، نقطه قوت به شمار می‌رفت. ‌برنامه احداث باغ‌های منطقه‌ای در طرح کلان ملی برنامه احداث باغ‌های منطقه‌ای نیز پیش‌بینی و بعد از انقلاب اجرا شد و امروز در نوشهر، کاشان، یزد، خرم‌آباد، دزفول و همدان باغ‌هایی داریم که کامل‌ترین آنها باغ گیاه‌شناسی نوشهر است که البته این باغ یک سابقه طولانی دارد و قبلا تحت عنوان مجموعه‌های دیگر ایجاد شده بود و بعد‌ها در چهارچوب باغ گیاه‌شناسی به فعالیت خود ادامه داد. باغ گیاه‌شناسی ملی ایران امروز پس از حدود 50 سال که از عمرش می‌گذرد، با تلاش مستمر مسئولان و محققان و کارشناسان و دیگر کارکنان، به مکان زیبایی برای حفاظت از تنوع زیستی گیاهی کشور با جاذبه گردشگری و با نقش آموزشی برای عموم بازدیدکنندگان و دانشجویان و دانش‌آموزان تبدیل شده است. از ویژگی‌های مهم این باغ وجود رویشگاه‌های مختلف ایران و جهان است که ضمن ایجاد جاذبه برای بازدیدکنندگان، تجربه دیدن این رویشگاه‌های طبیعی را در یک مکان و در یک فرصت محدود فراهم می‌كند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.