آینده سیاسی اصلاحات، ضرورت بازگشت به گذشته یا هجرت به آینده
غلامرضا حداد - عضو هیئت علمی دانشگاه
محمدرضا تاجیک، تئوریسین برجسته اصلاحات، بهتازگی در یادداشتی مینویسد که فقط یک انقلاب میتواند اصلاحات را نجات دهد. او در بیانی استعاری با الهام از ژیژک، دریدا و هایدگر، مخاطرات پیشروی اصلاحات را از جنس «به سوی مرگ بودن» معرفی میکند. با ارجاع به دلوز، گاتاری و آگامبن، تلویحا به وضعیتی اشاره میکند که در آن سیاست اصلاحات، بهتدریج از سیاست مقاومت به سیاست قدرت متمایل شده و اصلاحطلب از سوژهای انقلابی به کارگزاری دغدغهمند دسترسی به منابع ساختاری یا کالایی بیضرر بدل شده است. او با رجوع به مفهوم «تکرار تفاوت» از ژیل دلوز، تنها راه مصونماندن از چالشها و هجمههای پیشروی اصلاحات را در یک «اصلاحات رادیکال» یا به تعبیری دیگر «انقلابی در اصلاحطلبی» میداند و این تنها از مسیر بازگشت به نقطه صفر و طیکردن مسیری دیگر میسر است. او معتقد است اصلاحطلبی باید به آن «تکانههای خلاقی بازگردد که رخداد اصلاحات را موجد و موجب شده است». از نظر او، نوزایش اصلاحطلبی با اندیشیدن به نااندیشههای اصلاحات است که امکان مییابد و با بازگشت به تکانههای خلاق و شهامت تولید و تکرار تفاوت است که زنده مانده یا امکان گشت نظری و عملی مییابد تا شاید از «به سوی مرگ بودنی» که در آینده انتظارش را میکشد، امان یابد. او هوشمندانه و در بیانی مرکب از استعاره و تئوری از ضرورتهایی سخن میگوید که حیات اصلاحات در گرو توجه به آن است. من در ادامه از ضرورت «تکرار تفاوت» با اصلاحات، نه در درون آن و از ضرورت گسست از اصلاحات نه بازگشت به تکانههای خلاق آن خواهم گفت. ساحت معنایی و هویتی ایران امروز با فقدان گفتمانهای معناساز و هویتبخش روبهروست. فقدان گفتمانهای معناساز و هویتبخش به معنای فقدان ظاهری دالهای اساسی نیست؛ بلکه به معنای بیاعتباری آنها در عین وجودشان است. دالهای اساسی مانند عدالت، استقلال، آزادی و مردمسالاری و مواردی از این دست همچنان حضوری ظاهری دارند؛ اما دیگر انرژی گرانشی در آنها نیست که به اذهانی در حول خود موقعیت سوژگی ببخشند.
نامهای بزرگ یا دالهای اساسی، مواد خام و مصالح گفتمانها هستند. در درون گفتمانها، با گزینش برخی دالها و کنارگذاشتن برخی دیگر، مفهومسازی یا ارجاع این دالها به برخی مدلولها و مرزبندی با دیگر مدلولهای ممکن و مفصلبندی سازوار آنها با یکدیگر پیکرهای برساخته میشود که در فضای بیناذهنی سوژهها، معنای جهانهای واقعی شکل مییابند. بیاعتباری دالهای اساسی، نشانی از بیاعتباری گفتمانهاست و چهبسا این گفتمانهای اعتبارزدا باشند که هر دال متعالی را بیارزش میکنند و این وضعیتی است که میتوان آن را انسداد معنای سیاسی-اجتماعی نامید. در انسداد معنای سیاسی-اجتماعی، کنش سیاسی یا به کل تعطیل شده یا به عصیانهای کور و غریزی فروکاسته میشود؛ نوعی آنومی که نه در فردگرایی خودخواهانه، بلکه در ناممکنی معنایابی فرد ریشه دارد. در این میان گفتمانهای درون و بیرون ساختار سیاسی ایران امروز کمابیش به یک اندازه دچار انسداد هستند. در داخل، اصولگرایی و اصلاحطلبی به ویترینهای بزرگ و پرنوری شبیهاند که عابران خسته و دلمُرده، دست در جیب، غرق در افکار خود، بیاعتنا از کنارشان میگذرند و دیگر حتی امیدی ندارند که چشمی بچرخانند تا شاید کالای مورد نیازشان را در آن بیابند؛ چون بنا بر تجربه دریافتهاند که آن فروشگاهها عملا نه به خرید آنها وابستهاند و نه کالایشان را بنا بر سلایق و نیازهای آنها ارائه میدهند. این وضعیت خاص و خطرناکی است؛ وضعیتی که در آن گفتمانها نهفقط «بیاعتبار» بلکه «اعتبارزدا» شده و مهمترین دالها یا همان نامهای بزرگی که باید بنیانهای زیست اجتماعی بر آن استوار باشند، نه فقط مسدود، بلکه «اشباعشده» هستند و دیگر به هیچ کار نمیآیند. به عبارت صریحتر، گفتمانها که کارکرد معمولشان معنابخشی و هویتسازی است، عملا عاملی برای تهیسازی معانی و هویتزدایی شدهاند. گفتمان اصولگرایی بینیاز از تبدیلکردن جامعه به سوژههای خود و هدایت اذهان، از پیش بر ابدان مسلط است و دسترسی منابع را برای کارگزاران خود تضمین کرده است. مهارتهای گفتمانسازی و هنجاربخشی بیشتر در توجیه دسترسیهای منابع در اختیارشان به کار میآیند یا در برهههای خاص رقابتهای انتخاباتی برای تکمیل این دسترسیها. اما برای گفتمان اصلاحطلبی دسترسی به منابع تنها از راه هژمونیکشدن میسر خواهد بود؛ ازاینرو اعتبارزداشدن اصلاحطلبی و اشباع دالهای محوری آن به معنای نابودی آن در آیندهای نزدیک است. پدیده دالهای اشباعشده بیش از آنکه متأثر از کاربرد نادرست یا نبود انسجام مدلولها باشند، مستقیما نتیجه و همزمان دلیل اعتبارزداشدن گفتمانهای موجود ازجمله اصلاحطلبی است. بنابراین نمیتوان انتظار داشت با جابهجایی یا ترمیم دالهای محوری، این گفتمانها احیا شوند؛ بلکه برعکس آنها خود عامل مرگ دالها و نامهای بزرگ هستند. نام آنها دچار نحوستی شده است که لمسشان طلا را خاکستر میکند. هر تلاشی برای بازاندیشی، بازگشت و بازتعریف مدلولها یا پیشنهادن دالهایی موجود در فضای گفتمانگونگی، آنجا که ذیل نام اعتبارزدای آنها انجام شود بیسرانجام خواهد بود. اصلاحات، یک نام اعتبارزدا شده است، هر اندازه هم که تکانههای خلاق آن فعال شود، اصلاحطلبان هنوز ظرفیتهایی در پراکسیس دارند. گزیدهای از اصلاحطلبان، ظرفیت هجرت به سرزمین معنایی دیگری را دارند، همانگونه که روزی نیروهای خط امام دهه 60 به سرزمین اصلاحات دهه 70 هجرت کردند. انقلاب در اصلاحات، تنها از دل گسست از اصلاحات میگذرد. گزیدهای از اصلاحطلبان، هنوز ظرفیت خروج شجاعانه از موقعیت کارگزاری ذیل ساختار معنایی اصلاحات با هدف رسیدن به وضعیت سوژگی در برسازی ساختارهای معنایی جایگزین را دارند. فارغ از آنچه آنان بهعنوان اصلاحطلبان بودهاند، آنجا که ساختارهای معنایی جدیدی را که پژواک خواستهای منعقدنشده جامعه هستند، به سخن درآورند، نام دیگری مییابند. آنان به جای بازگشت به گذشته برای مقابله با ترومای آینده، باید به آینده از ترومای گذشته پناه ببرند. به جای تکرار تفاوت اصلاحات با آنچه اصلاحات نیست، باید بر تفاوت با آنچه دیگر اصلاحات نیست، تأکید کنند. آنها باید هویت خود را در تقابل با «دگر» اصلاحطلبی که بودهاند، برسازند. چنین گسستی ناگزیر به تغییر قواعد بازی سیاسی در درون ساختار خواهد انجامید.
این مسیری متفاوت از آنی است که اصلاحطلبان در طیف سیاست قدرت طی میکنند و در گامهای نخستین بیتردید معطوف به سیاست مقاومت خواهد بود و اتفاقا همین مایه ماندگاری و بقایش خواهد شد؛ چراکه اصلاحطلبی متعارف «به سوی مرگ» است؛ بنابراین نااصلاحطلبان، باید بازی سیاسی خود را پیش از رقابتهای انتخاباتی و خارج از فرایندهای رسمی آن آغاز کنند، آرمانها و اهداف خود را حول نمادها و اسطورههایی معنابخشی کنند که تغییر را هنجار و تداوم را ناهنجاری معرفی میکند و شخصیتی سیاسی را به نمایندگی برگزینند که در پشتکردن به گذشته بیپروا باشد. بدیهی است که این عرصهای امن و ایمن نخواهد بود و چه بسا از نگاه بسیاری، کنج عافیت گزیدن، بر پذیرش رنج و خطر هجرت مرجح باشد؛ اما این عافیتی موقتی و در مسیری «به سوی مرگ» خواهد بود. اگر اصلاحطلبان، کنج عافیت را بر خطرکردن ترجیح دهند، سرنوشت سیاسی خود را به شفقت بیرحمترینها واگذار خواهند کرد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.