اسطوره نوزاد غیراجتماعی
عبدالرحمن نجلرحیم. مغزپژوه
در دهه گذشته اتفاق علمی بزرگ، زیرسؤالرفتن اسطوره غیراجتماعیبودن نوزاد انسان است. در نظریه کلاسیک غالب در نحوه تکوین و رشد انسان، چنین تصور میشد که نوزاد تازهمتولدشده عاجز از برقراری ارتباط با دیگری است.
فروید (۱۹۱۱) و پیروان او عقیده دارند دو نوع تولد وجود دارد: تولد فیزیکی و تولد روانشناختی. وقتی کودک از مادر متولد میشود تولد فیزیکی اتفاق میافتد نه تولد بینافردی یا بیناسوژهای. نوزاد مانند یک جوجه هنوز از پوسته تخم سر بیرون نیاورده، قادر نیست به عنوان یک موجود اجتماعی با عوامل محیطی خود تعامل دوجانبه داشته باشد؛ زیرا مرزی وجود دارد که نوزاد را از محیط خود جدا میکند. به دنبال تعمیم این استعاره، فروید نوزاد را مثل جوجه پرنده از تخم سر برنیاوردهای میداند که هنوز پوسته را نترکانده، از درون تخم تغذیه میکند و مراقبت مادرانه از او در حد گرمابخشیدن است. پیاژه (۱۹۵۲، ۱۹۵۴) نیز نوزاد را چنین تصور میکند، ولی به جای استعاره زیستشناختی از استعاره فلسفی استفاده میکند. او نوزاد را موجودی خودمدار (سولیپیست) و خودمحور (اگوسنتریک) میداند. به نظر او نوزاد از ۱۸ماهگی، این دوران خودمداری ذاتی را پشت سر میگذارد و در یک سفر طولانی در سنین بالاتر، از خودمداری خارج و قادر به برقراری رابطه بیناسوژهای و فهم ذهن و هیجانات دیگران میشود. اما در ابتدا نوزاد، موجود درخودماندهای است که نمیتواند خود را از دیگری افتراق دهد. اسکینر (۱۹۵۳) نه تنها در نوزادان این توان را نمیبیند، بلکه حتی در بزرگسالان نیز احساس بیناسوژهای را نتیجه نوعی معادله رفتاری میداند. از نظر او بزرگسالان هم فقط به رفتار دیگران واکنش نشان میدهند و نه اینکه به ذهن و ضمیر شخص متعامل کاری داشته باشند. اسکینر در کودکی نیز روابط بیناسوژهای را ناشی از عواقب رفتار میداند و افراد دیگر فقط به عنوان شکلدهنده رفتار کودک، اهمیت پیدا میکنند. از دیدگاه نظری او، اگر اقتضائات لازم به طور صحیح برنامهریزی شود، جعبه اسکینری هم میتواند چون آغوش مادر عمل کند. اما پدیدارشناسانی چون هوسرل (۱۹۵۰،۱۹۶۰) و مرلوپونتی ( ۱۹۶۲،۱۹۴۵) و روانشناسانی چون بالدوین (۱۹۰۶) و مید (۱۹۳۴) معتقد به وجود رابطه بیناسوژهای پیشزبانی بین خود و دیگری در نوزادان بودند که در دوران جدید مورد تأیید علمی قرار گرفتهاند (گالاگر ـ ملتزوف ۱۹۹۶). امروزه مشاهده سه پدیده در نوزادان تأییدکننده اهمیت روابط بیناسوژهای پیشزبانی در تکوین و رشد کودکان است. اول: شبیهسازی و تقلید زودهنگام کنشی بلافاصله پس از تولد در نوزادان است. این به اشتراکگذاری زودرس کنشها، نشاندهنده وجود رابطه بیناسوژهای زودهنگام نوزاد با دیگری بدنمند است. یافته دیگر توانایی نوزاد در دنبالکردن نگاه دیگران، در سال اول پس از تولد است. اتفاق تکوینی بینظیر که کودک میتواند نگاه دیگری را تعقیب کند و با نقطه نظر دیگری شریک شود و این سنگ بنای اولیه اشتراک هیجانات و تکوین زبان در مراحل بعدی رشد شناخت اجتماعی کودک است. سوم اینکه کودکان در سال دوم زندگی، قصدمندی و هدف پیش از انجام عمل را در دیگری تشخیص میدهند. این تغییرات را باید در قالب رشد و تکوین عاطفی اجتماعی بدن و مغز کودک دید (ملتزوف ۲۰۰۷). در این میان کشف سیستم شبکه نورونهای آینهای در مغز را میتوان زمینهساز توان بیناسوژهای اولیه در نوزادان دانست (ریزولاتی و همکاران ۱۹۹۹، گالسی ۲۰۰۳). حال با انباشتهشدن دلایل علمی کافی، گویا وقت پایاندادن به اسطوره غیراجتماعیبودن نوزادان، رسیده است. با توجه به اینکه مدتها تصور غالب این بود که تا شروع رشد زبان در کودک، نوزاد قادر به افتراق خود از دیگری و شناخت دیگری از خود نیست، پژوهشهای ربعقرن گذشته در مغزپژوهی تکوینی و رشدی در اطفال به طور فزایندهای نشان میدهد که این نظریه قابل تأیید نیست. زیرا نوزادان در مرحله پیشزبانی از ابتدا از طریق مقایسه با دیگری خود را شناسایی میکنند و این آغاز شناخت اجتماعی در انسان است. به عبارتی اجتماعیبودن نوزاد پیششرط رشد و رسیدن به زبان است، نه اینکه اجتماعیبودن نتیجه رشد زبانی باشد. نوزادان از سوژگی یا عاملیت تجربه خود به عنوان داربستی برای فهم سوژگی یا عاملیت دیگری استفاده میکنند. این عمل به صورت رمزگشایی ذهنها در خفا یا انتزاع از طریق عقل سرد انجام نمیشود، بلکه از طریق احساس بیواسطه کنشهای بدنی ممکن میشود. هنوز مدارهای نورونی این اتفاقات مهم و ابتدایی به طور دقیق معلوم نیست. ولی در دهه آینده یکی از هیجانانگیزترین رشته پژوهشها در زمینه مغزپژوهی تکوینی ـ رشدی خواهد بود. آزمونهایی در زمینه بیناسوژگی (عاملیت بینابینی)، شبیهسازی، هماحساسی یا همدلی نکات مهم پژوهشهای آینده خواهند بود. زمینه مشترک همه اینها رسیدن به این معنا خواهد بود: آیا من تنها هستم؟ آیا دیگران همان احساس من را دارند؟ چنین بهنظر میرسد که دنیای سرمایهداری امروز، با نتیجه پژوهشهایی که انسان را از ابتدای تولد، خودمحور (سولیپیست) نداند، بلکه ادعا کند که انسان از ابتدا به واسطه دیگری، خود را پیدا و تعریف میکند، سر سازگاری نداشته باشد. زیرا نظامی که بر اساس زیربنای تفکر فردمحور و به دنبال سود و منفعت شخصی ساخته شده، ترجیح میدهد فرد را به صورت واحدهای جداگانه، مستقل از یکدیگر، خودخواه و به دنبال سود شخصی تعریف کند و این خصلت را امری طبیعی و ذاتی انسان بداند. اگر این نظریه بیناسوژهایبودن انسان از بدو تولد پا بگیرد شیوه تفکری را خواهد ساخت که از اساس با ایدئولوژی حاکم براساس خودمحوری منفعتطلبانه فردی متفاوت خواهد بود. بدیهی است که در این شرایط، برای بزرگسالان نیز بسیار سخت است که بخواهند هیجانزده از دایره خشک منطق و عقل فردی که در آن زندانی هستند، یعنی از درون سر خود خارج شوند و به دیگری بپیوندند؛ اما پژوهشهای جدید به ما گوشزد میکند که از دوران نوزادی، شرایط از پوسته خود خارجشدن برای ما فراهم است و خودمداری یا خودآیینی، امری ذاتی و تقدیری برای انسان نیست.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.