|

در اعماق ذهن‌های خوابیده

عبدالرضا ناصرمقدسی. متخصص مغز و اعصاب

فیلم «کوما» محصول سال 2020 کشور روسیه و به کارگردانی «نیکیتا آرگونوف» است. فیلمی تأمل‌برانگیز که ارزش دیدن دارد. اگرچه بسیاری از عناصر فیلم قدیمی است و فیلم‌نامه آن نیز می‌توانست بهتر از این باشد؛ اما باز حاوی نکات مثبتی است که آن را باارزش می‌کند. هما‌ن‌طور‌که از نام فیلم مشخص است، فیلم درباره کوماست و کوما دقیقا معنایی پزشکی در این فیلم دارد؛ وقتی انسان به‌دلیل مصرف دارو یا ضربه مغزی یا علل دیگر دچار کاهش سطح هوشیاری می‌شود. و البته منظور درجه عمیق این کاهش سطح هوشیاری است. فیلم با صحنه‌ای غافلگیرکننده آغاز می‌شود. قهرمان فیلم (ویکتور) درون یک بنای مجلل به خواب رفته است. وقتی بیدار می‌شود با صحنه‌ای غیرعادی مواجه می‌شود. اشیای اطراف او اگرچه بسیار زیبا و دلربا هستند، اما دچار اضمحلال می‌شوند. ستون‌ها فرومی‌ریزند. عکس‌ها بی‌هویت می‌شوند. انگار در جهانی از خواب بیدار شده که همه‌چیز رو به نابودی است. اما فقط این نابودی نیست که او را می‌ترساند. هیولاهایی سیاه نیز قصد جان او را دارند. او هراسان از این ساختمان بیرون می‌آید و در اینجاست که یک عده سرباز او را از این محیط خطرناک دور می‌کنند. او نمی‌داند که کجاست و چه اتفاقی دارد می‌افتد. اما کم‌کم حقایق برای او آشکار می‌شود. او متوجه می‌شود که در کوماست و اینجا فضایی است که از اتصال ذهن‌هایی تشکیل‌ شده که همه در کوما هستند و آنچه این فضا را به‌وجود می‌آورد، خاطرات آنهاست. فضا و جهانی که البته قوانین خاص خود را دارد و به‌خاطر همین هم مسحورکننده است؛ اما درعین‌حال خطر بزرگی هر کس را که در این جهان زندگی کند، تهدید می‌کند و آن‌هم همان موجودات غول‌پیکر سیاهی هستند که ریپر نام دارند و به‌دنبال ازبین‌بردن انسان‌ها هستند. کمی بعد متوجه می‌شویم این ریپرها در واقع انسان‌هایی هستند که دچار مرگ مغزی شده، اما هنوز از دستگاه رسپیراتور جدا نشده‌اند. انگار آنها در این جهان عمیق کوما می‌خواهند همه را با خود به‌سوی تباهی ببرند. «یان» که به‌نوعی رهبر این سربازهاست، می‌گوید جزیره‌ای وجود دارد که در آنجا از هیچ ریپری خبری نیست. «یان» معتقد است «ویکتور» که از این پس او را معمار می‌نامد، می‌تواند مانند یک ناجي آنها را به آن جزیره ببرد؛ اما «ویکتور» هیچ‌گونه توانایی‌ای از خود نشان نمی‌دهد و این موضوع همه را ناامید کرده است، تا اینکه در یک حادثه و زمانی که او عمیقا تحت فشار قرار می‌گیرد، توانایی بزرگ خود را مشخص می‌کند. او می‌تواند سازه‌ای را که تخیل می‌کند در آنی بسازد. همه متوجه می‌شوند که آن جزیره از قبل وجود نداشته، بلکه باید توسط «ویکتور» ساخته شود. پس راه می‌افتند تا به جایی که برای ساخت این جزیره مناسب است، برسند؛ اما پس از وقوع حوادثی ناگهان «ویکتور» خود را در فضایی دیگر می‌یابد و متوجه می‌شود که به هوش آمده است. اینجاست که متوجه اصل داستان می‌شود. «ویکتور» اسیر یک گروه دانشمند افراطی شده که تحت لوای یک فرقه مذهبی، مخفیانه یک‌سری کارهای تحقیقاتی روی انسان‌ها انجام می‌دهند. همان شخصیتی که در کوما نام «یان» را دارد رهبر و مغز متفکر گروه است. او در تحقیقات خود متوجه دنیایی بسیار پیچیده در عمق هوشیاری افراد شده است و اکنون سعی می‌کند که بتواند در این دنیای بسیار عمیق، جهانی عاری از خطر را بسازد. انسان‌هایی که در زندگی واقعی خود به جایی نرسیده‌اند، می‌توانند در این دنیای کوما توانایی‌های مهمی را در خود کشف کنند. انگار این دنیای عمیق کوما برعکس دنیای واقعی بوده و دریچه خروج از این دنیای کوماوار نیز دیدن رؤیاست. همان‌طورکه در حالت عادی با دیدن رؤیا به جهان خیال می‌رویم، در دنیای کوما هم اگر وارد رؤیاهای خود شویم می‌توانیم به زندگی واقعی بازگردیم. بقیه فیلم چالش و جدال بین «یان» و «ویکتور» است. «ویکتور» متوجه می‌شود که «فلای» یعنی زنی که در عالم کوما دوستش دارد، در واقعیت هم همسر اوست، اما «یان» برای اینکه او را به زندگی واقعی بازگرداند این شرط را می‌گذارد که «ویکتور» دوباره وارد کوما شده و آن جزیره امن را بسازد. این چالش جنبه فلسفی نیز به خود می‌گیرد: آیا واقعیت بهتر است یا دنیای رؤیایی که در کوما ساخته می‌شود؟ ما اکنون به شکلی دیگر نیز درگیر این سؤال هستیم: تا چه اندازه می‌توان اسیر دنیای مجازی بود؟ فیلم می‌توانست خیلی بهتر تمام شود و به سؤالات عمیق‌تری بپردازد. اما فیلم پس از جدالی نامفهوم به پایان می‌رسد و البته اینجا نه‌تنها «ویکتور» به عالم واقعیت بازمی‌گردد، بلکه «یان» نیز با شیوه‌ای که ناشی از ضعف فیلم‌نامه است، این بار توسط یک ریپر کشته شده و «فلای» نیز به زندگی بازمی‌گردد.

فیلم البته به‌عنوان یک فیلم علمی‌-تخیلی سعی کرده به مفاهیم علمی وفادار باشد. اینکه سعی کرده فضای کوما را به تصویر بکشد، آن هم در جایی که همه‌چیز عدم قطعیت داشته و دچار فروپاشی می‌شود، حائز اهمیت است. در کوما رفتن نیز با تمهیدات کاملا علمی اتفاق می‌افتد و فرد با دارو وارد کومای عمیق می‌شود و دیگر نشانی مثلا از هیپنوتیزم برای فروبردن فرد به عالم خلسه نیست. همچنین باید به این نکته نیز اشاره کرد که کل فضای کوما تحت تأثیر ساختار مغز است، به‌طوری‌که بدون آنکه در فیلم به آن اشاره شود، می‌توان نورون‌های بسیار عظیمی را دید که این فضای عجیب را در بر گرفته‌اند. انگار همه این جهان پیچیده درون نورون‌های مغز ما یا انبوهی از نورون‌های به‌هم‌پیوسته اتفاق می‌افتد. اینکه بین کوما و مرگ مغزی تفاوت گذاشته شده و افرادی که دچار هر یک شده‌اند ویژگی و کارکرد متفاوتی در این جهان دارند باز از نکات قابل توجه است. همان‌طورکه گفتم فیلم می‌توانست خیلی بهتر از اینها پرداخته شود. فیلم‌نامه‌نویس و کارگردان یک ایده خوب را حیف کردند و این دامی است که همیشه در پیش پای فیلم‌سازان گسترده است و آنها را سریع می‌تواند از بیان یک فضای پیچیده و قابل تأمل به یک فضای ساده هل دهد و آنها را اسیر اولویت‌های گیشه کند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.