سوت پایان مسابقه مقالهنویسی
مهدی زارع.استاد پژوهشگاه بینالمللی زلزلهشناسی و مهندسی زلزله
روز شنبه 13/10/99 اعلام شد که هیئت عمومی دیوان عدالت اداری شرط چاپ یک مقاله علمی-پژوهشی مستخرج از رساله دکتری برای دفاع از پایاننامه را خلاف قانون دانسته و آن را ابطال کرده است. در این حکم آمده است: «به دنبال شکایت از وزارت علوم،... و درخواست تقاضای ابطال ماده ۱۹ آییننامه آموزشی دوره دکتری... درخصوص اینکه دانشجو پس از تدوین رساله به شرط کفایت دستاوردهای علمی و چاپ یک مقاله علمی-پژوهشی مستخرج از رساله با تأیید استاد راهنما مجاز است در حضور داوران از رساله خود دفاع کند، هیئت عمومی دیوان... ماده 19 این آییننامه را... مغایر با اصول انعطاف، پویایی رقابت و نوآوری علمی {دانست}... چراکه... چاپ مقاله جزء مصادیق معیارها و استانداردهای علمی نیز نیست و همینطور طولانیبودن فرایند چاپ مقالات و الزام آنها به چاپ مقاله به صورت مطلق و بدون وجه به شیوه مدیریت حاکم بر مجلات علمی-پژوهشی موجب اضرار به منافع عموم دانشجویان است، با اکثریت آراء ماده 19 آییننامه آموزشی... را قابل ابطال دانست و مقرر کرد صرف ارائه گواهی پذیرش مقاله در نشریات علمی-پژوهشی برای مجازشدن دانشجوی دوره دکتری برای دفاع از پایاننامه خود کفایت میکند». نگارنده از بعد از دریافت مدرک لیسانس زمینشناسی از دانشگاه تهران در تابستان 1369 و حتی قبل از شروع دوره فوقلیسانس در همان سال دنبال پژوهش و نوشتن و چاپ مقاله بوده و در پایان فوقلیسانس پنج مقاله چاپشده ژورنالی و 10 مقاله در مجموعه مقالات کنفرانسها داشته است (این مقالهها هم حاصل کوشش شخصی نگارنده بوده و عملا هیچکس کوچکترین کمکی در این زمینهها نکرده بود). بنابراین بدیهی است که از حدود 30 سال قبل در این فضای کار علمی زیسته و مقالهنوشتن و منتشرکردن نتیجه کارهای علمی برایش کار و مشغلهای معمول بوده است. بنابراین بدیهی است که نگارنده مخالف پژوهش و مقالهنویسی نیست. چنانچه مراحل بعدی فعالیتهای علمیاش نیز در حد توان با پژوهش و به تناسب انتشار مقالههای علمی در کل 30 سال گذشته قابل تبیین و توضیح است. ولی این ماجرای مقاله نمایهشده (بهویژه نمایه ISI) که وزارت علوم و وزارت بهداشت بهویژه از ابتدای دهه 80 در تنور آن دمیدند، روندی غیرمفید برای توسعه علم و پراشکال است. در 20 سال اخیر آییننامه ارتقای اعضای هیئتعلمی به مسئله انتشار مقاله در ژورنالهای تخصصی وابستهتر شد و عملا تبدیل وضعیت و ادامه فعالیت فرد به عنوان عضو هیئتعلمی (صرفنظر از نوع فعالیت علمی و دانشگاهیاش) به ارتقا و بهخصوص انتشار مقالههای نمایهشده موکول شد. هرچه گذشت کل حیثیت و آبروی علمی آکادمیک و بهتدریج اساس تحصیلات تکمیلی و آموزش عالی بدان وابستهتر شد. به باور نگارنده همان حد و میزان پژوهش و انتشار مقاله علمی که در ایران توسط عدهای دنبال میشد بهتدریج تحتالشعاع این موضع اداری و بوروکراتیک و مقررات الزام به انتشار مقاله قرار گرفت. بهتدریج آییننامه ارتقا -و در رأس آن الزام به انتشار مقاله که در هر ویرایش جدیدتر سختگیرانهتر هم میشد- روند توسعه علم و نشاط علمی و نوآوری را بولدوزروار(!) در هم کوبید و در مواردی از بین برد! گروهی از دست همکاران ما در آکادمی و از دست متولیان آموزش و پژوهش و تحصیلات تکمیلی به دیوان عدالت اداری پناه برده و خوشبختانه رأی خوبی هم دریافت کردهاند. به نظر نگارنده این روش کارخانه تولید مقاله و سریال مقالهنویسی، تمام آموزش عالی ایران را درنوردید (چه دولتی و چه خصوصی) و در جهت نحیفکردن روحیه علمی و آکادمیک در کشور ما بسیار عمل مؤثری داشت. با هر روش که این روال متوقف شود، من با آن موافقم! در دنیای امروز پژوهشهای علمی به عنوان یک کاتالیزور حیاتی و شاخص مهم برای توسعه ملی شناخته میشوند. در بسیاری از کشورها، پژوهشهای علمی، به جای منابع طبیعی مانند معادن و نفت، صاحب اثر مستقیم بر اقتصاد و توسعه شناخته میشوند. با وجود افزایش سطح زندگی به دلیل استخراج نفت و گاز، بازده علمی از اقتصادهای نوظهور (به عنوان مثال کشورهای ثروتمند جنوب خلیج فارس) هنوز نسبتا کم است. در عوض کشورهای در حال توسعه مانند کشور ما هم وجود دارند که نظام آموزش عالی آن در 50 سال اخیر بسیار توسعه یافته است و بسیاری از مراکز علمی بیش از خدمات صنعتی و اجتماعی در خوشبینانهترین حالت فقط به تحقیق پرداختهاند. چنین روندی همزمان با افزایش تعداد نشریات علمی و تکثیر مراکز دانشگاهی رخ داده است. بین میزان خروجی تحقیق و احتمال اینکه برخی از آنها ممکن است به رفتارهای غیراخلاقی آلوده شده باشند، رابطه وجود دارد. برای افزودن به تعداد مقالات، روش «بازیافت متن آکادمیک» یا «استفاده مجدد از نوشتههای خود شخص» (استاد یا دانشجو) یکی از سوءرفتارها در انتشارات دانشگاهی است که به «سرقت از خود» نیز شهرت دارد. این سرقت از خود از یک جمله گرفته تا چندین صفحه یا حتی کل مقاله، بدون ارائه و آشکارکردن مرجع اصلی رخ میدهد. مسابقه چاپ مقاله به توهم توسعه علمی هم در مواردی انجامیده است، حتی بعضی به صرافت افتادهاند که بدون صرف بودجه پژوهشی و حتی با قطع امکان تحقیقات میدانی میتوان همچنان مقاله منتشر کرد (به آمار چهارساله اخیر نگاه کنید)! دادههای جدید هم موجود نباشد، بالاخره از جایی مواد و مصالح برای نوشتن مقاله یافت میشود. این اشکال بزرگی است که بسیار به تقلب و کپیکردن مطالب پژوهشی، چاپکردن مطالب شبهعلمی و صرفا با ترجمه و کپی مطالب یا ایده تهیه مقاله از مطالب دیگران و انتشار در مجلههای غیرموجه و بیاعتبار منجر شده است. رشتههای علمی مختلف به لحاظ ماهیت و نوع فعالیتهای پژوهشی، شیوههای مختلفی دارند و بدیهی است که ارائه دستاوردها و انتشار نتایج آنها به شیوههای مختلف (از گزارش پژوهشی گرفته تا پایاننامه تحصیلات تکمیلی دانشجویان همکار پروژه و تولید محصول فناورانه، نرمافزاری و خدمات اجتماعی قابل سنجش گوناگون) میتواند منتشر شود. کفایت انجام پایاننامههای دکتری نیز بخشی از سنجش کیفیت کار پژوهشی صورتگرفته برای انجام آن پایاننامه از سوی دانشجو است. وابستهکردن تمام فرایند سنجش انجام پژوهش و کار علمی به انتشار مقاله، کاری بس اشتباه و مضر بوده و هست. مثلا در بعضی رشتهها كتابها و فصلهای یک كتاب که توسط چندین نویسنده نوشته میشوند و انتشارات معتبری آن کتاب را منتشر میکند، نوع انتشار معقولتری برای پژوهشهای صورتگرفته هستند. رأی دیوان عدالت اداری شروع خوبی برای اصلاح این روند غلط در سنجش کفایت رسالههای دکتری است. تصحیح این روند البته زمان میبرد، ولی برای سالمشدن محیط علمی ایران ضروری است.
* استاد پژوهشگاه بینالمللی زلزلهشناسی و مهندسی زلزله
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.