|

آزادی‌‌بخش رنگ‌ها از ملال طبیعت تکراری به مدد مینی‌مالیست

حسین گنجی. منتقد هنری

کلایو بل، منتقد و روزنامه‌نگار بریتانیایی، در رساله‌ای با عنوان هنر، با ارائه طرحی کلی از نظریه زیباشناسی فرمالیستی، این‌طور می‌آورد که: «رویکردهای فرمالیستی به هنر بیشتر بر ظاهر و ترکیب‌بندی اثر هنری تأکید می‌ورزند تا ویژگی روایی و محتوای آن» و سپس در بحث درباره اثر هنری می‌پرسد: «چه ویژگی‌ای در تمام آثار هنری مشترک است که احساسات زیباشناسی را در انسان برمی‌انگیزد؟».

بل در مقام پاسخ به همین پرسش خود در این رساله است که می‌گوید: « واکنش ما در برابر برخی اشکال هنر، متأثر از ویژگی‌های فرمی اثر است؛ یعنی متأثر از خطوط، رنگ‌ها، اشکال و سایه‌روشن‌ها». او مدعی می‌شود: «چنین واکنش زیبایی‌شناسانه‌ای، شهودی و غیرارادی است؛ یعنی ما در برابر یک اثر هنری همچون تابلویی از سزان یا قالیچه‌ای ایرانی بر احساس خود کنترلی نداریم». همین فرم‌های جذاب و ویژگی ترکیب‌بندی و زیبایی‌شناسی‌های پیدا و پنهان است که هر مخاطب اثر هنری را در همان لحظات ابتدایی مجذوب خود کرده و به دنبال خود می‌کشاند. حال امکان دارد این اثر هنری فراتر از این مرحله رفته و مخاطبش را همچون اثر گرونیکای پیکاسو تا معنا و مفهومی وسیع و جهان‌شمول برساند و گاهی معنا همان لذت تماشا و سیرنشدن از آن را منجر شود و تو را تنها به ضیافتی اخلاقی- انسانی دعوت کند که این اساسا محل قضاوت نیست؛ زیرا قرار نیست هنر همیشه فریادهای بلندی بزند و اعتراضی در خود داشته باشد، گاهی تنه درختان، اثر سهراب سپهری، یا لبخند ژکوند، اثر داوینچی مخاطب را به نقطه‌ای از ژرفای انسانی و تغییرات عمیق اجتماعی و فرهنگی رهنمون می‌کند که بسیاری از آثار آوانگارد هنر مدرن و معاصر نبرده و نکرده‌اند. امروز اگر بخواهیم تصویر شکل‌گرفته از هنر ایران نزد جهانیان را مورد کنکاش قرار دهیم و‌ در انبوه تصاویر حک‌شده از هنر ایران در اذهان عمومی جهان ارجاعات برجسته را پیدا کرده و بازشناسیم، شاید در کنار خوشنویسی و‌ مینیاتور و دیگر نمادهای هنری ایران مثل فرش، بتوانیم به آثار ساده و‌ مینی‌مالیستی هنر ایران در نقاشی سهراب سپهری و در سینما، قاب‌های ساده و عمیق عباس کیارستمی اشاره کنیم. مینی‌مالیست تنیده‌شده در عرفان و انسانیت، تصویر کم‌رنگ اما تثبیت‌شده از هنر معاصر و مدرن ایران است که برآمده از فلسفه و ادبیات و اندوخته فرهنگی ماست. نمایشگاه مجاز تا واقعیت آثار آرمان یعقوب‌پور در گالری گلستان را در چنین اتمسفری باید شناخت و به آن توجه نشان داد. این مجموعه آثار از مجاز تا واقعیت نیست، شاید بهتر است بگویم این آثار از واقعیت با پیرایه تا واقعیت پیرایش‌شده است که وجه تمایز تازه ساخته‌شده هنر معاصر ماست. از همین منظر است که آثار او را باید ادامه آثار مینی‌مالیست‌های ایرانی، از تنه درختان سهراب سپهری، تا طرح‌های کامبیز درم‌بخش، تا جهان تصویری تک‌درخت‌ها و قاب‌ها و جاده‌های بی‌‌پیرایه عباس کیارستمی، تا محمدحسین عماد در مجسمه‌سازی تا محسن ولیحی‌ها در گرافیک در این روزها دانست و بدان دست اشاره گذاشت. همان اندیشه‌های عرفانی، ایرانی و ساده‌انگاری‌های تصویری که در تصویر و ارائه ساده هستند و در معنا عمیق و انسانی که باعث شدند سپهری از منظره‌ها به ظن خود اضافات و پیرایه‌ها را بگیرد و موجب آن می‌شود که آرمان یعقوب‌پور نیز در خلق آثارش از طبیعت، رنگ‌ها را از زیر خروار‌ها تصویر بی‌جهت گاهی بیرون بکشد و به تعبیر بهتر نجات دهد و به نمایش بگذارد. او در آثارش از طبیعت و جهان اطراف ما، رنگ‌ها و زیبایی و شکوه تماشا را بیرون کشیده است و هر چیزی را که می‌توانسته به آن خدشه‌ای وارد کند، از منظره پیش‌روی خودش و سوژه‌های کارهایش حذف کرده است. او در همین رابطه در گفت‌وگویی گفته است: «منظره‌نگاری‌های من همیشه یک خط و روند خاصی را دنبال می‌کند و همواره به دنبال این هستم که عناصر کارم تا جایی که امکان دارد ساده شوند. تا جایی که حتی دانشجوهایم می‌گویند کار شما به حدی ساده می‌شود که فقط یک خط افق را می‌کشید». البته این گزاره نیز دیگر قابل انکار نیست که مینی‌مالیست یک متد مدرن و معاصر نیست و رفته‌رفته مینی‌مالیست‌ها را باید کلاسیک‌کارهای عصر مدرن بدانیم که هنوز زیبایی‌شناسی و معناداری برایشان از درجه اهمیت بالایی برخوردار است، در صورتی که هنر معاصر و پسامدرن امروز از این دو، تا حدودی عبور کرده است. یعقوب‌پور در همین گفت‌و‌گو به این امر نیز اشاره می‌کند و می‌گوید: «من اعتقاد زیادی به زیبایی‌شناسی دارم و شاید از این نظر یک هنرمند دمده محسوب می‌شوم». اما او در نگاه به طبیعت و حتی نگاه به مینی‌مالیست یک نوآور و هنرمند برجسته محسوب می‌شود که هر‌چه از آثار او و زمانه او دور شویم، به نظرم بیشتر از او خواهیم شنید و به آثار او ارجاع خواهیم داشت. او توانسته رنگ‌ها یا به عبارت دیگر زیبایی را از طبیعت تقلیل‌دهنده و چه‌بسا تحقیرکننده بیرون بکشد و آزادی بخشد و مخاطب را با تصویری متمایز و غیررایج از طبیعت مواجه کند. تصویری که سادگی، بُلدشدن و یکتاشدن رنگ‌ها در آن تو را با زیبایی باشکوه اما پنهان در طبیعت اطراف آشنا کند. کار او بی‌شباهت به کار اندیشمند و متفکری که مفهومی را از زیر دست و پای جامعه بیرون می‌کشد و جامعه را متوجه آن می‌کند و به آن معنا، محتوا و کارکرد می‌بخشد، نیست. وقتی جامعه مشغول روزمرگی است از وجوه بارز خود بی‌خبر است، کارکرد متفکر خود را نشان می‌دهد و طبیعت نیز وقتی مشغول به حیات طبیعی و گاهی وحشی خود است، از زیبایی خود غافل است و آرمان یعقوب‌پور به مدد زدودن نازیبایی‌ها از منظر و نگاه خودش به طبیعت توانسته ما را با طبیعتی دیگر و زیبایی گمشده در طبیعت آشنا کند. طبیعتی که شاید امروز بیش از هر روزی جامعه به تماشایش و لذت‌بردن از آن محتاج و نیازمند باشد. آثار او نگاه ملال‌آور و تکراری را که امروز به طبیعت داریم، کنار می‌زند و همان‌طور که رنگ‌ها را از دل شلوغی‌ها و تونالیته‌های تکراری و درهم بیرون می‌کشد و آزاد می‌کند، ذهن ما را نیز عینک تمیزبخشی می‌زند و از ملال تصویری آزاد و به تبع آن فکری نجات می‌دهد. ملال تصویری که می‌تواند جامعه را به روزمرگی دهشتناکی بیندازد و روح زمانه‌اش را از توجه به زیبایی‌های ذاتی محیط اطرافش خالی، پوچ و بی‌رمق کرده و از کارکردهای اساسی و انگیزه‌های ذاتی و سرمایه‌های محیطی‌اش بگیرد و جدا کند. اگر هنر و هنرمند در کنار انبوهی از دال و مدلول‌های خلق اثرش، کارکردی برای خود و سهمی از اثرگذاری بر جامعه برای خود قائل بوده و همین آشناکردن او با جهان دیگر و اهدای عینک تازه به چشم مخاطبانش باشد، یعقوب‌پور به درستی بدان دست یافته و به آن عمل کرده و ما را با جهان زیبا و در این حال مدرن و ارزشمندی آشنا کرده است. جهانی که شاید بتواند به غیر از طبیعت به جهان روابط و جهان معادلات مدرن روزمره ما نیز قابل تعمیم و تسریع‌بخشی باشد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.