در میانه التهابات متعدد بالقوه و بالفعل در منطقه
الکاظمی به ایران هیئت فرستاد
ایران: ما دعوت کرده بودیم
روحاله نخعی : هیئتی عراقی روز یکشنبه به دستور نخستوزیر راهی تهران شدند. این سفر در حالی انجام میشود که چهار انتخابات به طور بالقوه میتوانند در روند روابط ایران و عراق چالش یا مسئله ایجاد کنند. چهار انتخاباتی که احتمال یا قطعیت تغییر چهار رئیس دولت را دارند. از این نظر، نگاههای نگران در هفتههای پیشرو تحولات منطقه را زیر نظر دارد. یکشنبه، الجزیره و دیگر رسانهها به نقل از منابع عراقی گزارش داده بودند هیئتی از عراق به تهران سفر میکند و پیامی را از الکاظمی به مقامات ایرانی تحویل خواهد داد. سخنگوی وزارت خارجه دیروز در نشست خبری خود این خبر را تأیید کرد. طبق گزارش رسانههای عراقی، ایران نیز در مقابل پیامی را از طریق این هیئت به الکاظمی ارسال کرده است. طبق این گزارشها، هیئت عراقی پس از دیدار با مقامات ایران، همان روز یکشنبه به کشور خود بازگشتهاند. به گزارش ایرنا، ابوجهاد الهاشمی که پیش از این ریاست دفتر عادل عبدالمهدی، نخستوزیر سابق عراق را بر عهده داشت، از سوی مصطفی الکاظمی نخستوزیر فعلی این کشور به تهران سفر کرده است. خطیبزاده: ما دعوت کرده بودیم سعید خطیبزاده، سخنگوی وزارت امور خارجه، روز گذشته در نشست خبری با رسانهها با تأیید این خبر اظهار کرد: «این سفر انجام شده و مشاور نخستوزیر به تهران آمده است. ما با طرف عراقی مراودات نزدیکی درخصوص مسائل مختلف داریم و رایزنی میان دو طرف مرسوم است». سخنگوی دستگاه دیپلماسی افزود: «ایشان به دعوت ایران به تهران آمده و در این سفر درخصوص آخرین تحولات رایزنی شده است». وی در پاسخ به این سؤال که آیا این مقام عراقی نامهای درباره حشدالشعبی برای ایران آورده است، تصریح کرد: «درباره گمانهزنیهای رسانهای تعجب میکنم. رایزنیهایی با دوستان در عراق داشتیم و به دعوت ما آمدند و آخرین موضوعات مورد رایزنی قرار گرفته است». در اخبار غیررسمی منتشرشده در این خصوص، هدف از این سفر، گفتوگو درباره تحولات امنیتی اخیر در عراق و افزایش غیرمعمول تحرکات ارتش آمریکا در منطقه و تبادل پیام عنوان شده است. در همین حال، اخباری نیز از سوی برخی رسانهها درخصوص درخواست آمریکاییها برای سفر نماینده نخستوزیر عراق به تهران منتشر شده است. برخی منابع عراقی اعلام کردند که در این سفر پیام طرف ایرانی درخصوص ضرورت افزایش هوشیاری دولت عراق و فاصلهگرفتن از فتنهانگیزیهای ایالات متحده آمریکا علیه جمهوری اسلامی ایران به این هیئت ابلاغ شده است. عصر یکشنبه نیز یک منبع سیاسی عراقی اظهار کرد: «ایرانیها به هیئت عراقی گفتهاند که قصد تنشزایی در منطقه را ندارند». او گفت: «تفاهمات میان عراق و ایران فارغ از مجادلات ایران و آمریکا ادامه داشته و بغداد هیچ اتهامی را در مورد حملات موشکی اخیر به منطقه سبز متوجه ایران نمیداند». رابطه ایران و عراق در میانه التهاب 4 انتخابات ارسال نماینده از سوی الکاظمی یا دعوت ایران از عراق برای ارسال هیئت به تهران در حالی انجام میشود که در هفتههای اخیر چند موضوع به عنوان اتفاقات یا تهدیدات مشترک در منطقه مطرح شدهاند. از طرفی، گمانهزنیها درباره احتمال اقدام نظامی دولت دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا علیه ایران ادامه دارد. در حالی که پیش از انتخابات ریاستجمهوری آمریکا در آبان سال جاری، برخی از احتمال حمله آمریکا به ایران به عنوان حربه انتخاباتی تیم ترامپ میگفتند، پس از انتخابات و شکست ترامپ در آن، این گزینه مطرح شده است که ترامپ برای جلوگیری از شکلگیری مکالمه و مذاکره بین تهران و واشنگتن و مانعتراشی بر سر راه بازگشت دولت جو بایدن، رئیسجمهور منتخب به توافق هستهای با ایران، اقدامی علیه ایران انجام دهد تا تنشها بین دو کشور و در منطقه دوباره بالا رود و گزینههای بایدن محدود شود. اقدام اسرائیل در ترور معاون وزیر دفاع ایران در ماه گذشته نیز از دید بسیاری در همین راستا صورت گرفته است. در همین راستا واکنش احتمالی ایران به چنین اقداماتی نیز از جمله موضوعاتی است که به طور بالقوه میتواند شرایط را در منطقه پیچیدهتر کند. آخرین وسوسه نتانیاهو اما انتخابات ریاستجمهوری ایالات متحده تنها انتخاباتی نیست که به طور بالقوه میتواند در منطقه تنشآفرینی کند و نزدیکترین متحد آمریکا در منطقه نیز پتانسیل مشکلآفرینی دارد. فروپاشی ائتلاف حاکم در اسرائیل باعث شد برای چهارمین بار در دو سال، کار اسرائیل به انتخابات بکشد و در همین راستا، نتانیاهو که با وجود همه فشارها و مشکلات داخلی و خارجی، از این چند دوره انتخابات به سلامت گذشته و کرسی نخستوزیری را حفظ کرده است، حالا هم خود را در معرض ازدستدادن کرسی حاکمیت میبیند و هم نزدیکترین دوست خارجیاش، دونالد ترامپ را در حال خروج از دولت میبیند، در حالی که جایگزین او معاون اول اوباماست. اسرائیل و آمریکا به طور تاریخی روابط نزدیکی با هم داشتهاند اما در مقام مقایسه، روابط دوران اوباما-نتانیاهو با بیشترین چالش و اصطکاک مواجه بود، تا حدی که نتانیاهو با ریسکی غیرمعمول در انتخابات ۲۰۱۲ رسما در حمایت از رقبای رئیسجمهور مستقر وارد صحنه سیاسی آمریکا شد. موضوع ایران یکی از اصلیترین چالشها در این زمینه بود. در زمان اوجگیری گفتوگوهای هستهای و همزمان تهدیدات اسرائیل در این زمینه گزارش شد که اوباما به نتانیاهو پیام داده است اگر تصمیم به حمله به ایران گرفت، منتظر و به دنبال تعامل با آمریکا در این زمینه نباشد، چون آمریکا از این اقدام حمایت نخواهد کرد. حال چشمانداز احتمال خروج از کابینه و ورود جو بایدن به کاخ سفید باعث نگرانی نتانیاهو شده و انتظار میرود او علاوه بر تلاش ادامهدار برای دوام در نخستوزیری، اقداماتی را که میتواند در این زمینه مانعتراشی کند نیز پی بگیرد. تماسها و ارتباطات روبهبهبود و فزاینده اسرائیل با همسایگان شمالی و جنوبی ایران، بستر مناسبی برای چنین تلاشهایی فراهم میکند. در واقع، این اتفاق تا همین حالا نیز رخ داده است و اقدام به ترور رئیس سازمان پژوهش وزارت دفاع ایران در خاک تهران و در این برهه زمانی، در همین راستا دیده شده است. الکاظمی میرود؟ الکاظمی نیز مانند نتانیاهو، نخستوزیری است که به سمت انتخابات دوباره میرود. الکاظمی البته برخلاف نتانیاهو این انتخابات را در نتیجه فروپاشی ائتلاف حامی به عنوان توافقی از قبل انجامشده پیشرو دارد. اما برخی تحلیلگران وضعیت سیاسی کاظمی را نیز دچار ابهام میدانند. کاظمی در حالی که به عنوان نماینده جریانهای شیعی عراق در جایگاه نخستوزیری است، از نگاه بسیاری، روابط نزدیکتری با ایالات متحده داشته و دارد و ارتباطات و تمایلات جریانهای شیعی عراق به ایران و همراستایی اهدافشان در منطقه باعث شده است از این زاویه، جایگاه کاظمی در معرض خطر به نظر برسد. چنین وضعیتی البته هم باعث آمادهباش سیاسی جایگزینهای بالقوه الکاظمی یا تصمیمگیران در این زمینه شده و هم مخالفان آنها را در التهاب پیشگیری از تغییرات نامطلوب قرار داده است. بعد از روحانی در ۱۴۰۰ از نگاهی ممکن است به نظر برسد انتخابات ایران که حدودا شش ماه دیگر برگزار میشود، نتواند بر وضعیت سیاسی امروز منطقه تأثیر بگذارد؛ اما واقعیت این است که مهمترین موضوع مبهم دیپلماسی ایران که تأثیری بالقوه گسترده و جدی در روابط منطقه نیز دارد، مسئلهای است که تعیین تکلیفی جدی و بلندمدت لازم دارد. بایدن یک ماه دیگر به کاخ سفید وارد میشود و پس از آن، دولت روحانی پنج ماه آخر دوره دوم خود را همزمان با بایدن خواهد گذراند. اگر به نظر برسد بناست پس از رفتن روحانی و ظریف مخالفان برجام قدرت را به دست بگیرند و تمایلی به فعالیت در بستر این توافق نداشته باشند، مسئله برجام کانلمیکن میشود و تنش گسترده در منطقه و در سطح بینالمللی بین ایران و آمریکا به مدت نامعلوم تمدید و به گسترهای از چین تا اروپا گسترش خواهد یافت. در چنین شرایطی، مقامات کشورهای منطقه و جهان که در مسئله ایران منتظر تعیین تکلیف دولت ترامپ بودهاند تا شاید با شکست او از فرصت گفتوگوی دوباره با ایران استفاده کنند، از ابهام به اطمینان ادامه چالش خواهند رسید و تصمیمات متفاوتی در این زمینه گرفته خواهد شد. عراق، در معرض تیرهای سرگردان در چنین بستری عراق به عنوان همسایه ایران که علاوه بر تعاملات گسترده سیاسی و نیز فعالیتهای مشترک در برخورد با گروههای تروریستی منطقه، در مسائل زیربنایی متعددی ازجمله در بحث آب و برق با ایران طرف است، از کشورهایی است که در این زمینه آسیبپذیر خواهد بود. اگر پیش یا پس از رفتن ترامپ از کاخ سفید یا پیش یا پس از رفتن روحانی از پاستور، کار به کلنجار نظامی بکشد، عراق از کشورهای ثالثی است که در معرض بیشترین خسارت یا چالش قرار خواهد گرفت؛ چنانکه در آخرین زدوخورد نظامی ایران و آمریکا، فرمانده نیروهای قدس ایران در خاک عراق ترور شد و پایگاه نظامی ایالات متحده در خاک عراق هدف حمله موشکی قرار گرفت. از طرفی ممکن است خاک عراق به انتخاب یا اجبار محل تقابل شود و از طرفی حضور و تأثیرگذاری سیاسی دو طرف در عراق باعث میشود نزدیکشدن یا دورشدن زیاد به هر کدام از دو طرف، روابط بغداد با طرف دیگر را در معرض چالش جدی قرار دهد. علاوه بر اینها، سابقه نشان داده است افزایش تنش،ناامنی و برخورد نظامی در منطقه، فضا را مهیای شکلگیری یا اوجگیری گروههای افراطی و تروریستی میکند؛ چنانکه حتی در درگیری جمهوری آذربایجان و ارمنستان نیز فرصتی برای عرضاندام این گروهها دیده شد. عراق از زمان سقوط دولت صدام، در نتیجه بحرانهای سیاسی متعدد و محدودیت قدرت دولت مرکزی، همواره ازجمله بسترهای مطلوب این گروهها برای فعالیت دیده شده است و بههمریختن دوباره فضای سیاسی، بار دیگر فرصت خواهد داد تا گروههایی مثل داعش خودی نشان دهند. ماجرای منطقه سبز اما تمام چالشها در این زمینه بالقوه نیستند؛ چنانکه اشاره شد، پدیدهای مثل اقدام به ترور مقامات ایران توسط اسرائیل همین حالا هم رخ داده است اما چالش دیگری که در این زمینه وجود دارد، به برخوردهای نیروهای نزدیک به ایران و آمریکا در عراق و اتهامزنیها در این زمینه به ایران بازمیگردد. مقامات آمریکا اخیرا نیز بار دیگر ایران را متهم کردهاند که در حملات به اماکن دیپلماتیک ایالات متحده در عراق دست دارد. در همین خصوص خطیبزاده درخصوص حملات مشکوک راکتی اخیر به منطقه سبز بغداد اظهار کرد: «از نظر ما حمله به اماکن دیپلماتیک و مسکونی کاملا مردود است. اماکن دیپلماتیک ایران در عراق چندین بار مورد حمله قرار گرفته است. آنچه ترامپ گفته و پمپئو عنوان کرده، این اظهارات هم محکوم است و هم رد میشود و نوع و زمان و محتوای این بیانیهها و توییتها مشکوک و شیطنتآمیز است. پیام خود را به روشنی گفتهایم؛ ضمن اینکه به دنبال تنش نیستیم، از منافع و امنیت ملی ایران با تمام قوا دفاع میکنیم». وی افزود: «مسئولیت این تنشآفرینیها و عواقب آن بر عهده آمریکاست و آنهایی که این توطئهچینیها را صورت میدهند. سیاست جمهوری اسلامی ایران حسن همجواری بوده و هیچ وقت در هیچ مقطعی حاضر نشده اختلافات خود را در منطقه دیگری حل کند». سخنگوی وزارت امور خارجه عنوان کرد: «آمریکا سرکشانه کشورهای مجاور ما را پایگاههای ناامنی علیه منافع و امنیت ملی ایران کرده است. بارها به کشورهای همسایه گفتهایم که وظایف قطعی حاکمیتی دارند که در مقابل این سرکشیهای کاخ سفید به مسئولیت خود عمل کنند. ما در چارچوب یک کشور مسئول و قوانین بینالمللی درخصوص دفاع از خود تردیدی نداریم».
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.