آب گران گندم خارجی در سفره ایرانی
علی حاجیمرادی: در میان محصولات اساسی کشاورزی، گندم به سبب اهمیت ویژه در سبد غذایی مردم، کالایی یگانه است؛ بهویژه اینکه گندم محصولی است که در همه گستره کشور امکان کشت دارد و در همه استانها تولید میشود. گندم در کنار برنج، مهمترین تأمینکننده کالری مصرفی مردم دنیاست. بهطور متوسط تأمین بیش از 38 درصد از کالری روزانه و 43 درصد از پروتئین روزانه موجود در سبد غذایی ایرانیان برعهده گندم بوده و در تأمین ویتأمینهای گروه B نیز نقشی اساسی دارد. در بازه زمانی سالهای 1380 تا 1394 بهطور متوسط سالانه 11.7 میلیون تن گندم در کشور تولید شده است. محصولات اساسی کشاورزی بهعنوان کالاهایی راهبردی که عهدهدار تأمین مواد غذایی پایه مورد نیاز کشور هستند، همواره در برنامهریزیهای مرتبط با خودکفایی و امنیت غذایی نقشی محوری داشتهاند و از این منظر، ضرورت تولید آنها بر همه الزامات دیگر از قبیل حفظ پایدار منابع آب کشور سایه انداخته است؛ اما آیا با وجود همه فشارهایی که ناشی از ضرورت تولید محصولات اساسی کشاورزی بر منابع آب و خاک کشور تحمیل شده و میشود، کشور ایران توانسته است دستکم در هدف تولید تماموکمال محصولات راهبردی کشاورزی در داخل کشور موفق باشد؟ سؤالی که البته با توجه به محدودیتهای موجود برای تولید گندم در کشورهای مختلف دنیا و نیز مازاد تولید در کشورهای عمده تولیدکننده، اهمیتی ویژه برای بازار جهانی این محصول به وجود آورده است. بنا بر گزارش مرکز پژوهشهای مجلس در بازه زمانی سالهای 2001 تا 2015 میلادی آمریکا، اتحادیه اروپا و کانادا بهترتیب با 28.2 و 19.4 و 17.6 میلیون تن صادرات، بزرگترین صادرکنندهها و مصر، برزیل و ژاپن به ترتیب با 8.7، 6.4 و 5.8 میلیون تن واردات، بزرگترین واردکنندههای گندم بودهاند. براساس اعلام گمرک جمهوری اسلامی ایران، در همین بازه زمانی، بهطور متوسط سالانه حدود سهمیلیون تن گندم وارد ایران شده که معادل 12.6 میلیارد دلار ارز برای واردات گندم صرف شده است. وضعیت تولید گندم در ایران و میزان مصرف سرانه آن در 20 سال گذشته نیز به نحوی پیش رفته که تراز تجاری وزنی بهجز در سال 1386 همواره منفی بوده است. بنا بر گزارش معاونت بازرگانی داخلی وزارت صمت، تراز تجاری ایران در زمینه گندم در سال جاری حاکی از آن است که ایران 2.3 میلیون تُن گندم به ارزش 14 هزار میلیارد تومان از کشورهای مختلف وارد کرده است. تخصیص نزدیک به 14 هزار میلیارد تومان ارز چهارهزارو 200تومانی به واردات گندم در سال جاری در حالی است که کل مبلغ پرداختشده برای خرید 7.7 میلیون تن گندم خرید تضمینشده از کشاورزان داخلی در سال 1398 برابر با 13.37 هزار میلیارد تومان بوده است. به عبارتی دولت هر کیلوگرم گندم خارجی را تا 3.5 برابر گرانتر از پرداخت انجامشده به کشاورزان داخلی بابت خرید گندم خریداری کرده است. سطح زیر کشت آبی گندم کشور در سال 1398 برابر با 1930 هزار هکتار بوده است. اگر فرض را بر این گرفته که هیچ کشاورزی بنا بر اختلاف قیمت خرید تضمینی گندم در بازارهای داخلی با قیمت فروش در کشورهای همسایه، محصول خود را به آن سوی مرزها یا خریداران آزاد تحویل نداده باشد، میتوان اینگونه قلمداد کرد که صرفا با افزایش 1.1 تن در میزان تولید در هر هکتار اراضی آبی گندم از طریق سرمایهگذاری لازم میتوان از خروج 3.3 میلیارد دلار منابع ارزی کشور به خارج با عنوان جبران کسری نیاز گندم کشور جلوگیری کرد. بنا بر اطلاعات شبکه ردپای آب جهانی، متوسط جهانی به ازای هر کیلوگرم تولید گندم، 305 لیتر آب مجازی آبی (آبیاری) به مصرف رسیده و البته مابازای آن برای گندم تولید داخلی ایران 968 لیتر آب مجازی آبی به ازای هر کیلوگرم گندم تولیدی است. با احتساب آب مورد نیاز از منابع آب داخلی، کشور ایران در سال جاری 1.5 دلار به ازای مصرفنکردن هر مترمکعب منابع آب داخلی کشور برای تولید گندم هزینه کرده است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.